Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1971, Qupperneq 3

1. KAFLI
TRÚ OG MANNDÓMUK
Kristrún í Hamravík eftir Guðmund
G. Hagalín kom fyrst út á prenti 1933,
sjötta bókin frá hans hendi. Þá var höf-
undur hálffertugur og hafði þegar
skipað sér öruggan sess meðal þeirra
sagnaskálda íslenzkra, sem mestar von-
lr voru bundnar við. Af ritgerð, sem
Einar Ólafur Sveinsson skrifar um
samtíðarbókmenntir í tímaritið Iðunni
tveimur árum áður en Kristrún í
Hamravik kom út, má ráða að hann
bindur hvað mestar vonir við Halldór
Laxness og Guðmund G. Hagalín, þeg-
ar um er að rœða þá skáldsagnahöf-
unda sem mest láta að sér kveða í ís-
lenzkum bókmenntum á þriðja áratugi
aldarinnar. Slikir spádómar eru að vísu
sjaldnast annað en óskhyggja eða
smekkur þess, sem um fjallar, en þó
kemur einstaka sinnum fyrir, að spáð
er rétt í lófa þeirrar framtiðar sem
óhjákvæmilega breytist úr spádómi í
veruleik einn góðan veðurdag. 1 bók-
menntum eiga orð Nietzsches ekki sízt
við: lífið allt er barátta um smekk.
Þegar Kristrún í Hamravík kom út
haustið 1933, hafði skáldið unnið að
henni í tvö ár. Þá voru liðin fjögur ár
frá því Guðmundur G. Hagalin sendi
frá sér frumsamda bók, hin síðasta var
Guð og lukkan 1929.
í formála fyrir útgáfu Almenna bóka-
félagsins á Kristrúnu í Hamravík 1966
sem skáldið nefnir: Fylgt úr hlaði, skýr-
ir hann m.a. frá því, að hann hafi haft
nógu að sinna frá þvi hann fluttist til
Isafjarðar i septembermánuði 1928.
Stundaði hann þar kennslu, en tók
einnig við vörzlu bókasafns ísafjarð-
ar, „og frá áramótum 1928 til ’29 og
fram til vorsins 1931 lagði ég skáld-
skapinn svo algerlega á hilluna, að ég
skrifaði ekki einu sinni smásögu. Hins
vegar las ég mikið og næstum eingöngu
bandariskar bókmenntir.“ Á árunum
1924—’27 ferðaðist Guðmundur G.
Hagalín um Noreg og kynntist þá m.a.
verkum Olavs Duuns, en einu þeirra
sneri hann löngu síðar á íslenzku af
mikilli og inngróinni iþrótt (Maðurinn
og máttarvöldin). Er enginn vafi að
kynni Guðmundar af þessum sér-
kennilegu mállýzkubókmenntum Norð-
Guðný Guðmundsdóttir, nióðir Guðinundar G. Iíagalíns, í hlutverki Kristrúnar í
Hamra\ik. þegar leikritið var sýnt í Iðnó 1985.
manna hafa veitt honum áræði og ýtt
undir að hann samdi Kristrúnu í
Hamravik og jafnvel ráðið úrslitum um
aðferð hans og efnistök. Því má bæta
við, að til Noregs sækir hann m.a. frum-
kjarnann í eðlisþætti einnar helztu per-
sónunnar í Kristrúnu í Hamravík, Ólafs
Betúelssonar, öðru nafni Arkarkrumma,
sem þóttist ganga erinda Krists, en á
færra sameiginlegt með honum en
nokkur önnur persóna sögunnar.
Þá getur höfundur þess einnig í for-
málanum að hann hafi veitt forstöðu
kosningaskrifstofu Alþýðuflokksins á
ísafirði vorið 1931 og hafði þá ekki sízt
i huga að kynnast væntanlegum kjós-
endum sem bezt, talsmáta þeirra, sem
hann þekkti ekki áður, hugarheimi og
viðhorfum. Og svo fór að þessi afskipti
skáldsins af vestfirzkri nesjapólitík
urðu örlagarikari fyrir menningu okk-
ar og bókmenntir en þróun íslenzkra
stjórnmála.
Þessi kynni áttu eftir að blása skáld-
inu í brjóst anda þeirra þersóna, sem
lifa og hrærast í einni frumlegustu og
merkustu skáldsögu okkar daga á Is-
landi, móta umgjörð þeirra, skapa þeim
örlög og ekki hvað sízt — varðveita
málfar þeirrar góðu gömlu konu,
Kristrúnar Símonardóttur í Hamravík.
Að vísu er hlutur persónanna í sög-
unni æði misjafn og víst er um það, að
skáldið hefur hneigzt fremur að einni
en annarri, en svo einrátt eða áleitið
umhugsunar- og skáldskaparefni verð-
ur Kristrún gamla skáldi sínu aldrei
sjálf, að hann gleymi með öllu því fólki,
sem brá lit á líf hennar og lifnaðar-
hætti, dýpkaði og leiddi í ljós eðlisþætt
ina i athöfn hennar og skapgerð. Les-
endur sjá gömlu konuna á rétt lýstu
leiksviði þeirrar baðstofu, sem var í
senn athvarf hennar, viðmiðun og
stytzta leiðin að hinum háa tróni.
Kristrún í Hamravík er ekki öll þar
sem hún er séð, en það er himnafað-
irinn ekki heldur. Þó að það sé í hans
verkahring að hafa í öllum höndum við
líf og örlög allrar mannskepnu, ætlar
hún sér einnig þó nokkurn hlut í þeim
leik, gamla konan í Hamravik. Einkum
og sér í lagi þykir henni rétt að hafa
gott stjórnmálasamband við iilveru-
meistarann, þótt ágreiningsefni séu all
mörg, og ómútanlegu eðli hennar þyk-
ir ekki rétt, ef svo ber undir, að láta
það liggja í láginni. En aldrei dettur
henni i hug að kveina eða kvarta, þvi
síður að gefast upp, þó að á móti blási.
Skilningur hennar á sér rætur í móður-
ástinni og langri og fjölbreytilegri
reynslu, þótt hún hafi alið allan sinn
aldur í afkima útskagasveitar. Hún
þekkir ekki þann guð, sem frelsaður
sonur hennar, Ólafur Betúelsson, boð-
ar í baðstofukytrunni i Hamravík, skil-
ur hann ekki eða vill ekki skilja hann
sem krefst „þess af sínum börnum, að
þau væru sem ein flatskríðandi hund-
tík fyrir hans fótum". Hnakkakerrt
skyldi hún mæta honum á þeim mikla
degi. Henni sinnast jafnvel við hann
eins og Márusi á Valshamri við Jón sinn
Vídalín, þó að það verði aukaatriði í
sögu Kristrúnar, en höfuðþema
Márusar-sögu. En auðvitað sættist hún
við sr. Hallgrím og Passíusálmana, þeg-
ar smáræði ber á milli. ,,Nú, úr því að
hann lét sér segjast, þá ætlaði hún
ekki að vera að erfa neitt við hann.“
Haltrandi gekk hún ávallt upplitsdjörf
fyrir þann sem telur öll höfuðhárin
(kemur tvisvar fyrir I sögunni). Enda
þótt Kristrún í Hamravik sé öguð og
alin upp við guðsorðabækur, þekki
Passiusálmana út í æsar, geymi þá und-
ir koddanum sínum og leiti til þeirra
eins og annað fólk, hefur hún aldrei
tileinkað sér auðsveipni séra Hallgríms
eða takmarkalausa auðmýkt: kalla þú
þræl þinn aftur mig. Sr. Hallgrímur
leitar sinni mildu reisn skjóls og at-
hvarfs í eigin verkum. Þau voi’u stolt
hans og sáluhjálparleið. Kristrún í
Hamravík bar einnig höfuðið hátt fyrir
hönd síns herra, en ekki síður ættar
sinnar og óðals. Hún ætlaðist til hins
sama af honum og hann af henni. Hún
krafðist eins konar jafnréttis með þeim:
t.d., að hann refsaði henni ekki fyrir
„að kasta ekki allri sinni áhyggju upp
á hann, heldur taka til sinna ráða og
venda út þeirri hliðinni, sem honum
þótti ekki sem stásslegust . . .“ For-
mæður hennar voru engir aukvisar og
hún átti ekki síður fyrirmyndir í ís-
lenzkum fornsögum en Biblíunni og öðr
um guðsorðaritum. Og hver veit nema
hún hafi einhvern tíma lesið hetjuljóð
Gríms Thomsens um islenzkar eða norr-
ænar fornkonur og heillazt af fram-
göngu þeirra og tiginni djörfung.
Þegar Kristrún í Hamravík var að
alast upp, dró Grímur Thomsen að sér
þó nokkra athygli þeirra, sem létu sér
lynda lífið í íslenzkum sveitum, þó að
hann sjálfur kysi að hleypa heimdrag-
anum. Og svo nálægt hjarta Gríms
Thomsens stóð hin eilifa ímynd norr-
ænnar konu, að hann lætur sig ekki
muna um í einni ritgerða sinna að sýna
fram á, að sizt af öllu þyrftu konurnar i
íslenzkum fornsögum að bera kinnroða
fyrir sitt hlutskipti andspænis kven-
hetjum grískrar og klassískrar menn-
ingar, og þá ekki sízt vegna þeirra
áhrifa og þeirrar virðingar, sem var
aðal þeirra og umgjörð i lífi og sög-
um. Auðvitað hefur Kristrún gamla í
Hamravik aldrei heyrt þessarar ritgerð-
21. íebrúar 1971
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 3