Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1971, Side 4

ar getið, en þð átti hún I rlkum mæli
í blöði simi þær forsendur, sem Giímur
Thomsen dró af mikilsverðar ályktan-
ir.
Guðmundur G. Hagalín hefur sjálf-
ur skýrt frá því, hver væri siðferðileg-
ur grundvöllur skáldsögunnar um
Krástrúnu I Hamravik. Hann segist
ungur hafa gert sér grein fyrir þvi „að
mótstöðuafl þjóðarinnar væri spunnið
úr tveim aðalþáttum: Trúnni á æðri
máttarvöld og á eigin manndöm, annað
nátengt Biblíu og kristindömi, hitt
manndómsanda íslenzkra fombók-
mennta. f>etta varð mér siðan með auk-
inní þekkingu og athugun óhagganleg
staðreynd." f»á getur hann þess einnig,
að honum hafi fundizt þessar gömlu
konur vinna úr lífsreynslu sinni „þeirri
fátæklegu fræðslu. sem þær höfðu feng
ið í kristindómi og fábreyttum kvæð-
nm, ævintýrum og sögum verðmæti sem
veittu þeim allt í senn: festu, ró og yf-
irsýn, sem gerði þær að mjög sérstæð-
um persónuleikum. Karlmennimir
fengu útiausn sinnar innri þrár og órðr
í svaðilförum á sjó og landi, þar sem
þeir háðu baráttu við höfuðskepnumar
fyrir lífsafkomu sinni og sinna, en kon-
umar sátu heima, og hlutverk þeirra
var að sjá á margvíslegan hátt um
heimilið, miðla börnunum fyrstu hug-
myndum þeirra um máttarvöldin, um-
hverfið og hina víðu, ókunnu og í senn
ógnandi og heillandi veröld — og enn-
fremur fyrsta skerfinum af menningar-
arfi þjóðarinnar í formi sagnabrota,
rímna og kvaeða.“ Síðan bendir hann á,
að því meir uxu þær flestar sem meira
var á þær lagt: „Ekki fleygðu þær fyrir
ofurborð trú sinni á Guð, — þær strik-
uðu ekki boð hans né bönn út úr sinni
lífsbók, þó að lífið kæmi óþægilega við
þær, en þær lutu honum ekki nema að
vissu marki. Þær neituðu að fórna hon-
um manndómi sínum og ást sinni á líf-
inu, gerðu uppreisn, ef þær héldu slíks
af þeim krafizt.“ Andspænis hræsni og
útsmognum yfirdrepsskap Ölafs sonar
Kristrúnar, sem fór að heiman eins og
arkarkrummi, en kom aftur frelsaður
vottur Jehova, birtist kjaminn í per-
sónuleika hennar og um leið það ein-
kenni, sem skáldið ætlaði þjóð sinni
öðru fremur: „Með henni bjó einlæg
guðstrú og djúp þrá til að lifa og starfa
í eins nánu samræmi við boð hans og
bönn og brostfeldugri mannkind er unnt,
en einnig átti hún sér ósveigjanlega og
ómútanlega réttlætistilfinningu, sem
engin takmörk voru sett, þessa heims
eða annars," segir Guðmundur G.
Hagalín um Kristrúnu gömlu.
Stefán Einarsson getur þess í grein
I Skáldaþingi að Kristrún gamla sé
„laundrjúg af sér og sínu“. En þessi
drýgindi kann hún vel að hylja, m.a.
með því að tala um sjálfa sig í þriðju
persónu, eða jafnvel fyTstu persónu
fleirtölu: „Við erum nú ekki fæddar í
gær, ég og hún Kristrún gamla Símon-
ardóttir . . .“ Slíkur talsmáti er eitt
helzta stíleinkenni sögunnar.
Þessi drýgindi Kristrúnar gömlu
koma fram „svo að segja í hverri setn-
ingu í sýndarlítillæti hennar,“ segir
Stefán. „Hún nefnir naumast svo hlut,
að hún hnýti ekki við hann lítilsvirð-
ingarorði eða verknað, að hún velji
honum ekki háðulega sögn. En oftast
nálgast þessi smánaryrði það að vera
gæluorð, sem gamla konan velur mönn-
um, dýrum, hlutum og handtökum."
Guðni Jónsson minnist einnig á þetta í
grein í Morgunblaðinu, 8. des. 1933,
undir heitinu Sigrún í Hamravík (Guð-
mundsdóttir I Smiðjuvík?) og segir „að
aftan við nafnorð er mjög oft skeytt
eins konar smækkunarorði eða orði sem
setur auðmýktarblæ á aðalorðið; hús-
móðurnefnan, læðugreyið, kattarkvik-
indið, Anítutetur, stúlkukindin, móður-
myndin, pilsgopL" Síðan bendir Guðni
á notkun persónufomafna og ábend-
xngarfornafna og segir að stíll þessi
haíi „eitthvað einkennilega töfrandi
við sig og hæfir efninu prýðilega . . .
Tel jeg að höfundur hafi hjer innt af
hendi afrek í íslenzkum stH, sem er ein-
stakt í sinni röð“. Og Ámi Hallgríms-
son segir í Iðunni að „ég hygg, að stór-
brotnari, heilli eða lifrænni persóna
bafi ekki verið mörkuð í íslenzkum bók
menntum á þessari öld en þessi frum-
stæða alþýðukona (Kristrún) frá yzta
útskaga landsins" (1933).
Allt má þetta til sanns vegar færa
og þá einnig, að Kristrún gamla er
raunsærri en bókmenntafræðingunum
er ljóst og snýr á þá með þvi að sjá
sjálfa sig í réttara ljósi en þeir halda
við fljóta athugun. Hún talar að vísu
um Anítu greyið, Fal skepnuna, hurð-
arkornið, maskínusmánina, hróið, tetr-
ið, skinnið, hræið mitt, hugmyndaróveru
o.s.frv., en hún kann líka þá list að hjálpa
sér i orðræðum við yfirvald og talar um
baðstofuhróið sitt til að vekja samúð á
örlagastund og sjálfa sig sem húsmóð-
urómynd. Og áreiðanlega sér hún sjálfa
sig i spaugilegra ljósi en margur hygg-
ur og er t.a.m. bláköld alvara, þegar
hún talar um sjálfa sig sem „eldgamla
og skeggjaða kerlingarhrotu". Aftur á
móti gætir hún þess vandlega að vera
ávallt varkár í orðum við guð sinn,
þó að hún hafi sterkar meiningar, og
beygir sig imdir vald hans og viija,
þegar svo ber undir. „Hann veit trú-
lega hvað hann syngur, himnafaðirinn".
Og óhætt að sigla eftir hans kompási.
2. KAFLI
ÓÐALSBÓNDINN
Kristrún gamla lifði eíns og kerlingin
í Gullna hliðinu með þá staðreynd efsta
í huga „að mannkynsóvinurinn var í
vitund þessara kvenna veruleiki, en
ekki þjóðsagnaskrípi, sem oftast léti á
sig leika á hinn háðulegasta hátt,“ seg-
ir Guðmundur G. Hagalín um
Kristrúnu gömlu.
Ég hef annars staðar bent á nokkur
tengsl milli Kristrúnar i Hamravik og
Gullna hliðsins, þó að fátt sð samelgfn-
legt með þessum verkum við fyrstu sýn.
Frá því ég skrifaði um Gullna hliðið,
hafa mér borizt til eyma orð Áma
Hallgrímssonar, ritstjóra Iðunnar, sem
ávallt skrifaði um bækur af ást og
skilningi svo að ávinningur var að dóm
um hans. Hann segir eitthvað svipað
um Kristrúnu og ég hafði gert um
kerlinguna í Gullna hliðinu: „fyrir
hennar munn er sagan sögð, þótt
í þriðju persónu sé, og atburðir allir
séðir með hennar augum“ (leturbr.
M.J.).
Og hugarheimurinn, andrúmið, er
ekki alveg ósvipað. Kerlingin og
Kristrún í Hamravík þykjast hafa
ástæðu til þess að vera á verði gegn
mannkynsóvininum og báðar reyna þær
að leika á þann sem á hæstum situr
tróninum, en þó betra en ekki að hafa
himnaföðurinn á sínu bandi. En ólíkar
eru þær samt að allri gerð, og „veru-
leikinn" langt frá því að vera hinn
sami í hugskoti þeirra. Allt á þetta sér
dýpri rætur en islenzkan jarðveg ein-
an. í ritgerð um Gullna hliðið (Helga-
fell 1966) leyfði ég mér að benda á,
hvernig Hinn guðdómlegi gleðileikur
Dantes átti sér eins konar vasaútgáfu í
íslenzkri þjóðtrú og hugmyndaheimi
kerlingarinnar í Gullna hliðinu, en auð-
vitað var sú tillaga eins og annað í rit-
gerðinni afgreitt sem fánýti af þeim eina
gagnrýnanda hérlendis, sem þótti taka
því að geta hennar í einni setningu, en
próf. Einar Haugen tók mið af henni í
formála sínum fyrir bandarisku útgáf-
unni af leikritinu. Óhikað veg ég því
í sama knérunn og leyfi mér að benda á,
að það eru fleiri en hún Kristrún gamla í
Hamravík, sem ávarpa sinn háa himn-
anna kóng, hvort sem mikið liggur við
eða lítið. Og ef í ramman rekur, er
betra að hafa hann á sínu bandi:
„Hann hafði mikinn máttinn og gat
mikið gert, ef hann tók það í sig að
meintaka manneskjuna."
íslenzkar bækur eru ekki einangrað-
ar innansveitarfrásagnir, heldur oftast
með andblæ erlendra viðhorfa, þó að
ræturnar kvíslist um íslenzka mold.
Eins og Márus á Valshamri á sér i
senn rætur og fyrirmyndir í Vídalíns-
postillu, Biblíunni og Moby Dick, þar
sem barizt er við forsjón og furðu-
kraft í bókstaflegum og ekki bókstaf-
legum skilningL þannig á „veruleiki"
Kristrúnar í Hamravík og kerlingar-
innar í Gullna hliðinu sér hliðstæður,
eða öllu heldur glæsilegar fyrirmynd-
ir í kaþólskri miðaldamenningu og þó
að lengra væri leitað aftur í aldir.
Kristrún í Hamravík talar við himna-
föðurinn á sinn hátt, með sínu sérkenni
lega tungutaki og eins og reynslan hef-
ur kennt henni. Nærtækt dæmi ekki
ósvipað, má til gamans tilfæra úr Fiðl-
aranum á þakinu, sem leikhúsgestir hér
þekkja vel, þó að þeim sé að öðru leyti
með öllu ókunnur hugarheimur og guðs
trú þeirra Gyðinga, sem verið hafa
landflötta eða landlausir árum og öld-
um saman. „I dag er ég hestur," segir
Tevye í Fiðlaranum á þakinu. „Góði
gu8. ffvers vegna þurftlrðu aB láta
gömlu merina missa skeifuna rétt fyrir
hvíldardaginn ? Það var ekki fallega
gert. Ég segi ekki neitt við því, þótt
þú mismunir mér, verðlaunir mig með
fimm dætrum og örbirgðarlífi. En hvað
hefur þú á móti merinni minni? Stund-
um dettur mér i hug, að þegar þér leið-
ist, þarna uppi, þá segir þú við sjálfan
þig: „Hvernig er það, er það ekki eitt-
hvað sem ég get strítt honum Tevye
gamla, vini mínum með?“ En hann verð-
ur að sinna veraldlegri hlutum, svo að
hann „lítur til himins" og segir, nánast
í sömu andránni: „Ég skal tala við þig
seinna“.“
Og í inngangi annars þáttar segir
svo:
„Tevye (við guð): Það var aldeilis
náðargjöf, sem þú gafst henni Tzeitel
dóttur minni á brúðkaupsdaginn henn-
ar. Var þetta nauðsynlegt? Sleppum
því. Nú hafa þau Tzeitel og Motel ver-
ið gift í næstum tvo mánuði. Þau vinna
mikið og eru eins fátæk og íkomi í
vetrarharðindum . . . Ég veit að þú hef-
ur í mörgu að snúast, — það eru
stríð og uppreisnir, flóð og plágur og
— allt þetta sem sendir fólkið upp til
þín — en gætirðu ekki gefið þér svolít-
inn tíma frá þessum hörmungum þín-
um, til þess að fórna á hann . . - Ó, —
en fyrst þú ert nú þarna á næstu grös-
um, — það er vinstri fóturinn á mer-
inni minni — er ég nú að verða of til-
ætlunarsamur? Þú verður að fyrirgefa.
Eins og segir í góðu bókinni, — en
hvers vegna ætti ég að fara að segja
þér hvað stendur í þeirri góðu bók?“
Svo létt er raunar ekki yfir samtöl-
um Kristrúnar gömlu í Hamravík við
þann sem á hæstum sat tróninum og
eru slíkar bollaleggingar kerlingunni
líkari. En Kristrún talar við hann eigi
að síður, þó að ekki sé efni þeirra
orðræðna haft í flimtingum. Hugsanir
hennar nægja þama í Hamravíkinni,
því að þaðan er beint samband milli
guðs og manna. Þar þurfti enga milli-
liði, baðstofan var hennar kirkja. Orð
hennar komast til skila, þó að þau séu
ekki alitaf hugsuð upphátt og oft-
ast með öðrum og alvöruþyngri brag en
í Gullna hliðinu: „O, jæja, jamm. Hann
ætlaði að hafa það upp á þennan mát-
ann, sá, sem hafa mundi töglin og
hagldirnar," segir hún í bezta kafla sög-
unnar, Hún Kristrún í Hamravík deilir
við dómarann. „Hún, breysk og
vanskileg manneskjan, hafði ekki sagt
svo mikið sem aukatekið orð í hans
garð, þó að hann tæki það, sem hann
hafði henni gefið hér á hennar dugg-
arabandsárum — og sliti af þvi lífið á
landi og í sjó — eða spilaði því þar,
sem honum gott þótti á þessari jörð.
En þegar hann svo rausnaðist til að
skikka henni umbun, henni og hennar
syni til velþéntrar aðstoðar í þeirra
amstri og einstæðingsbardúsi — og hún
í sinni brýnu nauðsyn venti út annarri
hlið en þeirri, sem hreinastan hafði
farfann — þá lét hann sér sæma að
skella á hana skensi og skolíónum . . .
En hann skaut þá laust, sá hái herra,
4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
21. febrúar 1971