Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1971, Page 5

Guðmundur G. Hagalín.
Myndin er tekin, þegar
Guðmundur var við
upptöku sjónvarpsins á
Kristrúnu í Hamravík í
sumar.
ef hann hélt, að soddan anstaltir væri
rétta lagið til að halda henni Kristrúnu
Símonardóttur á vekurðinni."
Rætur Gullna hliðsins og Kristrúnar
i Hamravík eru hinar sömu, þrátt fyr-
ir margvísleg frávik í stil, efni og anda
þessara einstæðu verka. Þar sem Para-
dis Dantes var glsesileg Pétursborg, var
ástandið fyrir innan hið gullna hlið í
stil við íslenzka sveit og hugsunarhátt-
urinn svipaður, hvorki stærri né minni.
Þar ríkti eins konar óðalsbóndi, eins
og í fornu sálmaversi segir:
Er með hnútasvipu í hendi,
hreinsað hafði ‘ann guðs hús.
Upp á f jallið aftur vendi
óðalsbóndinn Jesús.
Hr þessum sama rammíslenzka jarð-
vegi er sprottin þessi, að öðrum kosti
óskiljanlega setning eða hugsun
Kristrúnar gömlu í Hamravik, þegar
hún bíður Ólafs Betúelssonar, arkar-
krummans, sem kemur með guðsorðið
úr þeim stóra heimi, en kallar ekki ann
að en ólag yfir friðsæla Hamravíkina:
„Öll mannkindin mundi þurfa mæðu-
klakann að krafsa, áður en hún kæm-
ist á garðann í þeim miklu beitarhús-
um þess mektuga óðalsbónda, sem
hvorki þurfti að svara sköttum né
skyldum til kóngs eða klerks".
3. KAFLI
FYRIRMYNDXR
KRISTRÚNAR
1 fyrrnefndum inngangi Guðmundar
G. Hagalíns seglr hann frá því, að
kveikjan að Kristrúnu i Hamravik hafi
verið öldruð kona sem bjó ein sins liðs
ofarlega á Isafirði. Hún hét Lovisa
Sturludóttir. Hún var sízt af öllu auð-
sótt atkvæði, en samt fór hann af henn-
ar fundi með það sem dýrmætara var,
stíl og persónugerð í nýja jskáldsögu,
sem síðan hefur fylgt islenzkri bók-
menningu og mun vafalaust gera. Þar
sem gamla konan sat með prjónana sína
og reri fram í gráðið, þótti skáldinu
„sem ég sæi hana ömmu mína, Sigríði
Ólafsdóttur frá Auðkúlu í Arnarfirði,
standa upp af rúminu sinu, kippa í pils-
ið sitt og segja af móði: „Ég held ég
hristi mig þá“!“ Og Kristrún á sér fleiri
fyrirmyndir: Kristrúnu úr Grímsey,
Guðbjörgu Bjarnadóttur eða Guggu
gömlu, sem hann tileinkaði bókina Veð-
ur öll válynd, og loks Margrétu, konu
Odds, móðurbróður hans. En síðast en
ekki sízt hafði móðir hans, Guðný Guð-
mundsdóttir, áhrif á persónumótun
Kristrúnar í Hamravík. Hún „var um
margt að innviðum lík Kristrúnu minni
í Hamravik og orðaði sitthvað æði per-
sónulega, en forðaðist oftast sakir meiri
og víðtækari menntunar en hinar kon-
urnar höfðu fengið „brákað mál eða
bögur að þiggja“.“
Guðný Guðmundsdóttir lék Krist-
rúnu í Hamravík, þegar skáldið breytti
sögunni í leikrit, sem flutt var í Iðnó
í nóvember 1935, fyrir áeggjan
Gunnars Hansens, Haralds Á. Sigurðs-
sonar og ekki sízt Indriða Waage, sem
var leikstjóri og lék auk þess hrepp-
stjórann. Leikritið er í fjórum þáttum
og hlaut nafnið: Kristrún í Hamravik
og himnafaðirinn. Að vísu notaði skáld-
ið einungis efnivið úr fyrra hluta sög-
unnar í leikritið og lauk því, þegar
Kristrún gamla hafði náð takmarki
sinu: ,,að ota þeim saman til ástleitni,
Anítu og Fal“, eins og Valtýr Stefáns-
son segir i varfærnum leikdómi i Morg-
unblaðinu. Hann hrósar Guðnýju fyrir
leik hennar eins og raunar allir aðrir
sem um sýninguna skrifuðu: Þó að Ieik-
ritið sé, að dómi Valtýs, tilbreytinga-
snautt, tekst Guðnýju að gefa sögunni
„svo mikið líf og sannleiksgildi að leík-
húsgestir hlustuðu á framsögn (leturbr.
M.J.) hennar . . . af óskiptri athygli."
Aðrir dómar telja sýninguna þokka-
lega en langdregin eintöl Kristrúnar
slævi áhrifin, þrátt fyrir frammistöðu
Guðnýjar. Eftir Samuel Becket og fleiri
nútímahöfunda mimdu slík eintöl áreið-
anlega þykja hættulaus, jafnvel til ávinn-
ings. Það skyldi þó aldrei vera, að það
hafi átt fyrir Kristrúnu gömlu í Hamra-
vík að liggja að lenda í framúrstefnuleik-
riti, þegar hún loks kom til höfuðborgar-
innar! Aðrir leikendur voru, ef marka
má blaðadóma, sem enginn skyldi þó
leggja til grundvallar visindalegri at-
hugun, „undir fargi hins mikla hlut-
verks (Kristrúnar) “, eins og einhver
(G.J.) kemst að orði í langri umsögn
í Vísi. Þeir voru Valur Gíslason, sem
lék Fal, Amdis Bjömsdóttir í hlutverki
Anítu og Brynjólfur Jóhannesson, sem
lék prestinn. Annars er margt skrítið í
þessum svokölluðu leikdómum, eins og
oft vill verða, en út í þá sálma verður
ekki farið hér. Hitt er meira um vert,
hvað höfundurinn og móðir hans hafa
til málanna að leggja. Guðmundur G.
Hagalín segir í Alþýðublaðinu 20. sept.
1935, að hann hafi eytt sumrinu í að
semja Ieíkritið upp úr fyrra hluta sög-
unnar og bætir við, að efnið sé alveg
hið sama: ,,Ég hefi reynt að halda öllu
þvi, sem persónurnar í sögunni
segja . . . Einnig hefi ég vikið ýmsu
við og bætt smávegis inn í, án þess að
heildin hafi raskazt nokkuð. Þetta er
gamanleikur, en þó með mikilli alvöru
á bak við.“ Og Guðný Guðmundsdótt-
ir, sem Helgi Hjörvar segir í umsögn
sinni í Alþýðublaðinu 10. nóv., að höf-
undur hafi ef til vill haft að fyrirmynd
Kristrúnar, „brotið Kristi-únu í Hamra-
vik að allmildu ieyti af bergi sins móð-
ernis," eins og hann kemst að orði, seg-
ir í samtali við sama blað (3. nóv. 1935)
um persónur verksins: „Mér finnst, að
þarna sé komið gamla fólkið mitt. —
Sumt þekki ég frá — ja, settu annars
bara þankastrik, og svo þekki ég svo
vel baðstofuna hennar; hún er bara svo-
lítið minni en sú, sem ég átti að venj-
ast,“ segir Guðný Guðmundsdóttir um
efnivið verksins og umgjörð þess.
Skemmtilegt er að hafa orð skálds-
ins sjálfs fyrir því, hverjar fyrirmynd-
ir eru helztar að Kristrúnu i Hamravik.
Málfar þeirra kemur einnig heim og
saman við stil bókarinnar, t.a.m.
Lovísu Sturludóttur. Skáldinu verður
einnig minnisstæð Kristrún úr Grímsey,
þar sem hún situr yfir prjónunum sín-
um og hann heyrði hana „humma við
sínu hugsanaflögri, brúnaþunga og all-
mikilúðlega". Frásögn Kristrúnar
gömlu úr Grímsey, þar sem hún sat á
•rúminu í baðstofunni á Lokinhömrum
og sagði frá því sem á daga hennar
hafði drifið, ómaði fyrir eyrum hans,
þegar hann hitti Lovísu Sturiudóttur og
komst litt breytt inn í söguna, nema
hvað Kristján hennar verður auðvitað að
Betúel sæla Hallssyní, manni gömlu kon
unnar. „Skildi hún Kristrún muna það,
þegar hann Kristján hennar hrapaði úr
bjarginu — og blóð — og heilaslett-
urnar út um allt, — og það held ég!“
hefur skáldið eftir henni í formálan-
um, þegar hún fortaldi móður hans
óhappið. 1 sögunni er bætt við setn-
ingu, sem lýsir jafnvel stil hennar og
lundarfari Kristrúnar í Hamravík . . .
„En ekki grét hún ég.“
Guðmundur G. Hagalín sagði mér að
hann hefði eitt sinn sem oftar séð
Kristrúnu gömlu úr Grímsey sitja uppi
við bæjarvegginn með prjónana sina og
sagði hún honum þá frá hrapi sonar
síns þessum orðum. „Það held ég að
hann Kristján hrapaði úr bjarginu, o
það held ég nú.“ Hún átti það til, gamla
konan, að þrifa upp um sig þarna við
vegginn og spræna, eins og ekkert
væri sjálfsagðara.
Kristrún í Hamravík fór ekki oft úr
baðstofunni sinni, hnykkti sér helzt til
á rúminu sinu eins og Lovísa Sturlu-
dóttir hafði gert eða haltraði að rúm-
inu sínu eða yfir að glugganum, en þó
kom fyrir að hún settist undir skemmu-
vegg með pr jónana sína.
Þegar dóttir Kristrúnar úr Grímsey
trúlofaðist aftur, sagði hún: „Hún dóttir
mín, hún var búin að prufa fínni sort-
ina og nú ætlar hún að fara að prufa
þá lakari.“ Ekká þarf að fara í graf-
götur um tungutakið! Allt kemur þetta
heim og saman við stninn og efnistök-
in í Kristrúnu í Hamravík. Eða orðfæri
og hugsun Lovisu Sturludóttur, og and-
svar hertnar við þeim örlögum, sem
féllu henni í skaut. Hún talar um snar-
lcringlu eins og Kristrún i Hamravik,
minnist á hom og stokk, eins og hún:
ef dæmi skáldsirts eru rétt, er enginn
vafi á að sérstakur talsmáti hefur dafn-
að í skjóli vestfirzkrar einangrunar
fram undir okkar daga. Tungutak, stíll
skringilegheit, drýgindi og viðhorf
Lovísu Sturludóttur, eins og Guðmund-
ur G. Hagalín lýsir henni — allt á þetta
heima í sögunni af Kristrúnu gömlu í
Hamravik, án þess að stinga í stúf við
stíl, orðfæri eða andrúm hennar.
Kristrún í Hamr&vík hefur ekki ein-
ungis lifað í skáldsögu Guðmundar G.
Hagalins. Hún er ekki dauður bókstaf-
ur, tilbúningur. Hún er ekki einungis
stíll og fersk skynjun ungs skálds, sem
andar að sér samtíð og veruleika, held-
ur hefur hún lifað á meðal okkar með
blóði sínu, holdi og hugsun. Það er þvi
ekki að undra, þó að þessi sérkenni-
lega bók hafi komið við kvikuna I sam-
tíð skáldsins. Hún er ekkert einangrað
fyrirbæri, því að hún á sér veruleika
að forsendu. En henni hefur orðið
lengra lífs auðið en þeim, sem urðu
kveikjan að persónum Guðmundar G.
HagaJíns og tendruðu orðin, sem
streymdu úr penna hans, þegar hann
21. febrúar 1971
IjESBÓK morgunblaðsins 5