Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1971, Síða 7

Hallgrumir Pétursson
stelling svo að nokkur þessara orða séu
nefnd. Sum þeirra koma nokkuð oft
fyrir í Márusar sögu, einkum bregður
Márus sjálfur þeim fyrir sig, þegar mik-
ið liggur við, Eyjólfur og fleiri persónur.
Márus hefur heyrt kammerráðið tala og
sér hvað yfirvaldi sómir. Hann grípur
t.a.m. til úttlenzkunnar, þegar hann þarf
að hafa virðingu manna, s.s. í samtaiinu
við Þórarin i Mýrarholti og við önnur
tækifæri. Þá notar hann einnig orð og
orðalag sem kemur ekki fyrir í Krist-
rúnu í Hamravík: „regera að sinni vild“,
„kannski hefur þér verið fortalið", „og
ekki krafið þá um betaling". Þá kemur
orðið rykti nokkrum sinnum fyrir í
Márusar sögu, en finnst ekki í Kristrúnu,
enda fjallar sagan fyrst og síðast um
rykti eða orðstír Márusar og þeirra
hjóna. Fleiri dæmi mætti nefna úr
Márusar sögu, sem eru ekki i Kristrúnu
í Hamravík: bedrífa, tyft(ari), forgefins,
fortelja, forláta, forsmekkur, ansvar, ein-
gang („að ekki hefur eingang þótt mega
ljúga á þig“; sbr. „Margan ganginn",
„þennan ganginn" — og tvígangur í
Kristrúnu), antigna, forbjóða, „fund-
era . . . út í tilveruna" og omtrent en
auðvitað væri hægt að taka fleiri dæmi
og þá ekki síður um sérkennilegt tungu-
tak og sjaldgæf orð af rammíslenzkum
stofni, sem ekki er að finna í Kristrúnu
í Hamravík, þó ekki sérstaklega „vest-
fírzk“.
Þá notar Þórdís smækkunarorð með
svipuðum hætti og Kristrún gamla:
telpukorn, telpuskjátan, barnkorn, karl-
mannskindin o.s.frv. Og Tangakaupstað
ur er nefndur i báðum sögunum.
1 Márusi á Valshamri er ekki séð
með augum einnar persónu, eins og I
Kristrúnu í Hamravík. Þar er vegið og
metið af mörgum sjónarhólum. Marg-
ræði bókarinnar er styrkur hennar,
en einkum þó átökin milli Márusar
bónda og meistara Jóns, eða öllu held-
ur orða hans I Vídalínspostillu, sem
auðvitað er miklu nýstárlegra og fersk-
ara viðfangsefni. Það er eins og höfuð-
Jón Vidalín
skepnurnar sjálfar eigist við. En þar á
einnig Guðný húsfreyja ekki minnstan
hlut og Þórdís, móðir hennar, þótt hún
sé raunar aukapersóna í sögunni. Hún
er áhorfandi, en slíkt hlutverk gat
Kristrún gamla i Hamravik ekki leik-
ið eins og á stóð.
Þegar Márus bóndi, grandvar maður
og gegn, hefur freistazt til að selja
Þórarni bónda í Mýrarholti hey á
hærra verði en Guðný, kona hans, tel-
ur svo góðum manni samboðið, hefst
sálrænt stríð milli þeirra og gengur á
ýmsu, þótt allt sé hljótt á yfirborðinu.
f þessum átökum skýrast þau bæði, og
þá ekki sízt kjarni sögunnar: átök
Márusar við eigin samvizku, þrjózka
hans og metnaður. Og þá einnig afstað-
an til trúar og forsjónar. Þórdís gamla
er lík Ki'istrúnu í Hamravík og stend-
ur með tengdasyni sínum án þess að
leggjast flöt fyrir sínum herra, dýrkar
hann jafnvel og líkar honum það allvel,
enda má segja að litlu muni, að það
ófremdarástand verði á Valshamri að
bóndinn sé hrifnari af tengdamóður
sinni en eiginkonu. Guðný kona hans
lætur ekki undan þrjózku hans, það lík-
ar honum illa. Hún er sjálf Dísin dýr
í lifi hans. En ást þeirra er undir niðri
hrein og flærðarlaus, eflist raunar við
hverja glímu, þótt Guðný sé eldheit á
bandi meistara Jóns. Alltaf hafði
Márus lesið sjálfur úr Vídalínspostillu,
en skömmu eftir viðskiptin við Þórarin,
hafði miðinn lent inni í bókinni á röng-
um stað. Fyrst hafði Márus konu sína
grunaða, en hún hefur hreinan skjöld.
Þetta er engu líkara en almættisverki.
Og Márus hefur eignazt óvin í postill-
unni, neitar að lesa sjálfur. Styrjöld-
in er hörð og lætur hvorugur undan. f
þessum eldi skýrist skapgerð og ein-
kenni allra höfuðpersónanna. Þegar
Márus ias þann ranga kafla I postill-
unni, lenti hann auðvitað á orðum meist
ara Jóns um holdsins, heimsins og and-
skotans freistingar, og þær snörur, sem
Satan leggur fyrir mennina með óleyfi-
legri girnd til auðæfa og metorða. Ekki
verður lýsingin á lestri Márusar í það
sinn rakin nánar hér, enda lauk henni
með ásökunum húsbóndans á hendur
meistara Jóni fyrir ágii'nd, en á hitt að-
eins minnt, hvernig kempan bítur á jaxl
inn í harðnandi viðureign og talar jafn-
vel um „þann brennivínssósaða meist-
ara Jón“, þegar átökin eru hvað hörð-
ust síðar í sögunni.
Á þetta allt er minnzt hér vegna þess
að það leiðir hugann að Kristrúnu í
Hamravík. Aðalatriðið og undirstaða
litríkrar frásagnar Márusar á Vals-
hamri á rætur í Kristrúnu í Hamravík,
jafnvel svo að Ólafur Betúelsson, sú
refkeila sem hann þá var orðinn í aug-
um móður sinnar, lendir á óheppileg-
um kafla, þegar hann hyggst flytja mál
sitt með tilvitnun í Bibliuna, er móð-
ir hans gerir upp við hann yfirdreps-
skap hans og hræsni undir lokin. Það
er eins og einhver ósýnileg hönd hafi
sett ,,miðann“ inn í bókina á röngum
stað — en ekki gat það verið hún
Kristrún eða neinn annar, svona óund-
irbúið þarna í baðstofumyrkrinu í
Hamravik: Sætt er svikabrauðið, en á
eftir fyllist munnurinn möl, les Arkar-
krummi og er ekki að undra, þótt hann
hósti og honum svelgist á. Hann mann-
ar sig upp, en engu er líkara en gamla
konan magni á hann drauginn Hamra-
víkur-Koll. Ólafi Betúelssyni verður
sýnt í eggina, því að nú hefur hún ég
meira en nasasjón af því, að hann ætl-
ar sér að ná kotinu undan kerlingunni
móður sinni og flytja hana og þau
Anitu og Fal á bera mölina. Og það jafn-
vel með guðs orð að vopni! Enn bítur
hann á sinn guðdómsjaxl, en ekki vill
betur til. Hann lendir enn á röngum
stað eins og Márus bóndi:
Sá sem formælir föður og móður,
á hans lampa slokknar í niðamyrkri.
Arfur sem í upphafi var skjótfenginn,
blessast ekki að lokum,
les Ólafur arkarkrummi, eða Ólafs-
pilturinn, eins og gamla konan kallar
hann gjarna. Það var ekki furða, þótt
refkeilunni yrði á að segja sem fyrst
amen eftir efninu.
Daginn eftir fór Arkarkrummi aftur
út í hana veröld. Gamla konan hafði
sigrað. Hún hafði ekki misbrúkað
„þann frívilja, sem þú stakkst í þeirra
mal, um leið og þú skauzt þeim inn í
þennan heim, þar sem hvort tveggja er
svo sem til, gráturinn og hún gleðin“.
En hún hafði upplifað þá þungu raun
— að þurfa að sjá í gegnum sitt eigið
blóð.
Guðmundur G. Hagalín segir einnig,
að hann hafi hrifizt mjög af máli og stíl
Reisubókar Jóns Indíafara og Píslar-
sögu Jóns þumlungs, sem talar um all-
ar Fjörður eins og sagt er I Kristrúnu
í Hamravík, enda vestfirzkt tungutak.
Skáldið bætir við, að málfar Jönanna
hafi sprottið af innri kjarna, eins og
hann kemst að orði „og sú staðreynd
greiddi mér leið til skilnings á eðli orð-
færisins hjá þeim konum, sem ég hef
hér nefnt. Ég geri mér fyllilega ljóst,
að þessi mikla þrenning átti sinn þátt
i mótun máls og stíls á Kristrúnu í
Hamravík — og að nokkru Jón Thor-
oddsen, sá mikli meistari um mótun
samtala." Hér ætti að vera óþarfi að
skjóta því inn í, að Kristrún í Hamra-
vik er að því er stíl snertir og málfar
einhver sérstæðasta bók, sem skrifuð
hefur verið á íslenzka tungu. Stein-
grímur J. Þorsteinsson, prófessor, seg-
ir í bók sinni um Jón Thoroddsen, að
hann, höfundur þáttarins af Hreiðari
heimska og Guðmundur G. Hagalín,
séu þeir höfundar íslenzkir, sem lengst
hafi komizt í því að láta persónurnar
lýsa sér með orðalagi sínu, og mundu
vafalaust margir vilja taka undir það.
Stíllinn á Kristrúnu i Hamravik er með
eindæmum auðugur, myndhverfur, full-
ur af líkingum og jafnvel ljóðrænn á
stundum. Má til viðbótar öðrum dæmum,
sem nefnd hafa verið, benda á setningar
eins og: „En þegar betur var skoðað, þá
þurfti nú þessi útúrboruskapur hreint
ekki að vera neinn vígahnöttur á þeim
stirnda framtiðarhimni", . . . „þau héldu,
að hún assa gamla (þ.e. Kristrún) mundi
veifa nokkuð hvatskeytlega vængjun-
um, þegar byrja skyldi tvíbýli í henn-
ar gamla hreiðri“, „þó að hann tæki
jarðneskan kós“, „og laust staf sínum á
stein sálar minnar, svo þar streymir út
lífsins vatn“, „þá væri hann ekki leng-
ur neitt fjúkandi fis á veraldarinnar
hjarnfönn", „ef hann hefði ekki snúið
skutnum í þessa heims góss og gæði“,
„þegar hann Dauði riði í hlaðið og
dræpi brandinum á bæjarþilið," (hann)
„var borinn heim í þessa baðstofu eins
og hvert annað hrat, sem hún veröld
skyrpir út úr sínum rnunni," (segir
Kristrún gamla um dauða manns síns).
Falur „teygði fram sinn karlmannlega
og loðna háls eins og lundi, sem gægist
út úr holu sinni“, „Ég hristist þarna
eins og sinustrá í hafgarði", „skað-
brunnið hold og klessti það og kramdi
eins og deig í trogi", „Brýrnar voru
eins og hengja, sem er að því komin að
hlaupa, augun eins og gljáandi svell og
munnurinn likt og samansigin sprunga í
kulnaðri gróf undir klettaskúta," segir
um Kristrúnu gömlu, þegar örlögin og
Arkarkrummi eru að snúast gegn fyr-
irheitum þeirrar framtíðar, sem hún
ætlaði koti sínu.
Ef persónurnar í Kristrúnu lýsa sér
vel með tungutaki sínu, á það þó enn
betur við um fólkið í Márusi á Vals-
hamri. Sjálfur talar hann yfii'leitt ein-
falt og kjarngott mál, eins Guðný kona
hans, en grípur til „útlenzkunnar" eða
„vestfirzkunnar“, þegar hann reiðist, eða
er mikið niðri fyrir. Þá ieynir sér ekki
uppruninn. í Kristrúnu segja fáir neitt
nema hún sjálf og þá helzt Ólafur son-
ur hennar, sem sker sig úr frásögninni
með sínum talsmáta. Falur segir lltið og
lýsir það honum bezt, en tungutak
Anítu Iiansen er af öðrum heimi en
þeim sem er umgjörð sögunnar. 1 Márusi
á Valshamri á hver maður sitt eigið
tungutak og málfæri og er það einkar
vel stilfært söguna á enda. Frásögn
21. febrúar 1971
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 7