Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1971, Qupperneq 8

Séð yfir Látravík. Siniðjuvíkurbjarff tif vinstri, Áxarfjall tií Jiæffri.
höfundar sjálfs er aftur á móti á ein-
földu og eðlilegu bókmáli.
Ein persónan sker sig úr á margan
hátt, skemmtilega skrítin og ólíkindaleg.
Það er Bessi skytta í Parti, sem á sér
íyrirmynd í bónda fyrir vestan, en slíkt
er undantekning í Márusi á Valshamri
eins og fyrr getur, því að persónurnar
eru sóttar í ýmsar áttir. Samtöl Bessa
við Guðnýju húsfreyju og Márus eru
full af kímni og útsmoginni eða öllu
heldur áleitinni sálarlýsingu. Dæmi um
tungutak Bessa bónda: „Humm, satt
segir þú, vinur minn og velunnari. En
hvað gerir ekki bönnað ei þó tóbaks-
leysi. Humm, ef ég hefði átt tóbaksblað
til að seyða ofan í kálfskvikindið, sem
veiktist hjá mér í vetur eftir þriggja
vikna mjólkureldi, þá hefði hann ekki
einn morguninn, þegar Jerri spá
(þ.e. sonur Bessa) kom í fjóskytruna,
legið klárlega stikk mort í básnum“.
Hann talar líka um „kjöfturnar" og
„helvíturnar þær arna, sem maktina
hafa" . . . Um Bessa er annars það að
segja, að sá maður, sem hann er fyrir-
mynd að, var í senn svo sérkennilega
einfaldur á yfirborðinu og undarlega
margslunginn að vitsmunum undir
niðri, að hann hefur orðið Guðmundi G.
Hagalín ekki einungis fyrirmynd um
gerð Bessa í Parti, heldur líka að nokkru
leyti Gunnars á Mávabergi í Guð og
lukkan og Einars gamla í hinni löngu
smásögu Einn af postulunum, sem að
stíl og frásagnarhætti minnir einna mest
allra sagna Guðmundar G. Hagalíns á
Kristrúnu í Hamravík og er forvitni-
leg um margt — en þó fyrst og fremst
um tilhneigingu sanntrúaðrar alþýðu
til að líta öðrum augum á lífsins meist-
ara og herra og væntanlega himnavist
en kirkju- og klerklegur rétttrúnaður
krafðist.
Guðmundur G. Hagalín segir að ýms-
ir hafi talið, að hann hafi búið til margt
af þeim orðum, sem hann noti i Krist-
rúnu í Hamravík. En sannleikurinn er
sá, að mikinn meginhluta orðanna hafi
hann heyxt vestra, „en ekki af munni
neins eins manns, karls eða konu.
Nokkur orð eru í bókinni, sem mér
duttu í hug, þegar ég skrifaði hana,
og fannst sem þau væru sprottin úr
hugarkynnum Kristrúnar Símonardótt-
ur. En það eru ekki orðin, sem eru af
erlendum stofni, heldur nokkur hinna."
í því sambandi bendir hann bæði í sam-
talinu og innganginum á orðið nánasar-
ódýr. „Ger þú ekki Kristrúnu Símon-
ardóttur," segir hún við Jón hrepp-
stjóra, „að því nánasaródýri, að hún
beri Jóni Tímóteussyni, hreppstjóra i
þeim hreppi Grundarhreppi, blátt vatn
eða volgan skolpsopa, þegar guð hefur
forsýnað hana með öðru betra."
„Ég hef orðið þess vís, að furðu margt
hinna sérkennilegu orða, sem ég nota
í Kristrúnu, hafa verið til ekki aðeins
á Vestfjörðum, heldur viða um land, —-
t.d. heyrði doktor Stefán Einarsson
mörg þeirra austur í Breiðdal," segir
skáldið ennfremur.
Þessari staðhæfingu má finna örugg-
ar forsendur.
Mjög hefur það verið almenn skoð-
un manna á meðal, að hér sé einungis
um að ræða vestfirzka mállýzku, serr
höfundur noti til að gefa persónum sin
um ákveðið svipmót og marka þær mál
farseinkennum ibúa hinna vestfirzku
byggðarlaga, þar sem sagan á að ger-
ast. Að minnsta kosti tveir ritdómar-
ar orða söguna við vestfirzka mál
lýzku, Árni Hallgrímsson og Böðvar frá
Hnífsdal í Eimreiðinni, en bæta þó við
að ekki sé málfar bókarinnar hið venju
lega tungutak fyrir vestan.
Mörg stílbrigði sögunnar eru að vísu
vestfirzk að uppruna og eiga sér varla
fyrirmyndir annars staðar í landinu en
i afskekktum sveitum Vestfjarða, lifðu
a.m.k. ekki annars staðar sem lifandi og
eðlilegt tungutak en breiddust þaðan út
án þess þó að festa rætur: Þegar hann
Dauði riði í hlaðið og dræpi brandinum
á bæjarþilið . . . Hún ég . . . Ekki held ég
hún ég eða hann Falur . . . hann veðra-
gnýrinn . . . undir hann vetur, svo að enn
séu dæmi tekin. Þetta veit höfundurinn,
þegar hann velur Hornstrandir að um-
gjörð sögunnar. í það umhverfi er sótt
tungutak Lovísu Sturludóttur, sem
hann segir að hafi sagt við sig m.a.,
þegar þau hittust á fsafirði: „Hún ég veit
sosum ekki . . . að hún ég muni hvorki
blikna né blána frammi fyrir hans
tróni . . . En þegi þú munnur . . . Ekki
skal ég fortaka, að henni Lovisu minni
. .. Og það er hún ég að þenkja . . .“
Ekki leynir sér að jarðvegurinn er sá
sami og raunar eru tilsvörin svo lík, að
þar verður ekki greint á milli í stíl og
málfæri. En auk þess sver hugsunar-
hátturinn sig i ættina.
En orð og orðasambönd, sem sýna má
fram á með fullri vissu að eru einung-
is vestfirzk eða af Hornströndum og
hvergi notuð nema þar, eru hverfandi
fá. Hitt er annað mál, að mjög er lík-
legt, að ýmis þessara orða og orðasam-
banda hafi verið tiðari á Vestfjörðum
en annars staðar, þar sem þau voru
notuð og þá ekki sízt á Hornströndum.
Skáldið segir skemmtilega sögu af því
að Sigrún nokkur Guðmundsdóttir,
ráðskona í Smiðjuvík, hafi fullyrt að
hann hefði stælt hana þegar hann samdi
Kristrúnu í Hamravik, og það hafi
valdið sér óþægindum, m.a. væri hún
aldrei kölluð sínu rétta nafni, heldur
ævinlega Kristrún eða Kristrún í
Hamravik. Skáldið benti gömlu
konunni á, að hann hefði aldrei
séð hana fyrr en hún fluttist til ísa-
fjarðar eftir að bókin var samin. Hún
hefði ruglað sér saman við Þórberg
Þórðarson, sem komið hafði með
Vilmundi Jónssyni í Smiðjuvík.
Guðmundur orðfærir siðan samtal
þeirra Sigrúnar um þetta og kemur þá
í Ijós, að tungutak gömlu konunnar
hefði eins vel getað gengið í viðræð-
um Kristrúnar í Hamravík og annarra
þeirra kvenpersóna, sem hann hafði að
fyrirmynd, að eigin sögn. Svo lifandi
hefur þetta tungutak verið þar norður
frá.
Vel má vera, að sérkennileg orð og
merkingar orða hafi varðveitzt lengur
á Vestfjörðum en annars staðar á
landinu, fest þar dýpri rætur og verið
mönnum þar tamari í daglegu tali en
annars staðar á landinu, án þess hægt
sé að tala um vestfirzka mállýzku. Má
þar einkum til nefna ýmis þau tökuorð
og slettur, sem fyrir koma bæði í
Kristrúnu í Hamravik og Márusi á
Valshamri, en slík orð eru mörg kom-
in úr guðrælmimáli siðai’i alda. Skáld-
ið notar þau óhikað, þó að „einhverj-
um „púristum" meðal málfræðinga
kunni að súrna sjáldur i augum yfir
sumum orðum og talsháttum hennar
Kristrúnar, sem höfundur gerðist svo
djarfur að láta á þrykk út ganga,“ seg-
ir Árni Hallgrímsson.
Svo skemmtilega vill til, að við höf-
um staðfestingu á því að Vestfirðingar
létu sér annara um kaup guðræknirita
á fyrstu öld lúthersks rétttrúnaðar en
aðrir landsmenn. Þá staðhæfingu er að
finna í formála Guðbrands biskups
Þorlákssonar fyrir Catechismus, sem
útgefin var á Hólum 1610. Verður að
telja þennan formála örugga heimild
fyrir þvi, að Vestfirðingar hafi keypt
meira af guðrækilegum ritum en aðrir
landsmenn, enda vafalaust margir haft
vegna hlunninda meira fé milli hand-
anna en almennt gerðist. Sizt af öllu
er ástæða til að væna Guðbrand biskup
um ósannsögli, ýkjur eða áróður í for-
málanum. Þessi mikla útbreiðsla
biblíurita á Vestfjörðum hefur auðvit-
að orðið til þess, að mörg þeirra er-
lendu orða, sem tíðkuðust svo mjög í
öllum guðrælcniritum síðustu alda, hafa
orðið þar útbreiddari en annars staðar
í landinu, langlífari og tíðnotaðri af al-
þýðu manna, enda er beinlínis til Guð-
brands vitnað í sögunni og guðsorða-
bóka hans. En undan þeirri stað-
reynd verður þó eliki vikizt, að flest
þessara orða hafa verið notuð meira og
minna um allt land. í formála sínum
segir Guðbrandur biskup m.a., með nú-
tíma stafsetningu: „Og víðast í velflest-
um stöðum eru þeir sem það (guðsorð-
ið) elska og láta það í sínum húsum og
hýbýlum lesið verða, þá ekki sízt á
Vestfjörðum, því að í raun og sannleika
má þeim sá vitnisburður gefa að þangað
hafa fleiri kver og bækur borizt en i
alla aðra fjórðunga þessa lands.“ En
svo mjög var Biblían um hönd höfð í
þvi umhverfi sem mótaði lífsviðhorf
Kristrúnar gömlu í Hamravík, að henni
verður á að segja, þegar hún fyrst heyr
ir nafn Anitu: „Nú, Aníta. Á, aldeilis.
Ekki hefur maður heyrt það nafn hér
r.orður um. Ekki man ég eftir því í
henni ritningu — og ekki hjá séra
Hallgrími eða meistara Jóni mínum . . .“
6. KAFLI
NÝMYNDANIR HÖFUNDAR,
MERKINGABREYTINGAR
OG TÖKUMERKINGAR
Nú verður lítillega vikið að einstök-
um orðum, sem höfundurinn notar í
Kristrúnu í I-Iamravík. Eftirtalin orð
hef ég hvergi fundið, hvorki í orða-
bókum né annars staðar, sem þau væri
helzt að finna: Eftirvæntingarhlust,
kvenstelpa, melborg, óþrífa sig. Nokkur
dæmi eru um melborg í seðlasafni Orða-
bókár Háskólans, en þau eru öll yngri
en Kristrún i Hamravík. Orsakirnar til
þess, að orð þessi og nokkur
önnur finnast ekki annars stað-
ar á prenti eru augljósar, þ.e. að höf-
undur hafi myndað orðin sjálfur, eins
og hann getur raunar um, þegar hann
minnist á nánasaródýr. Erfitt er að full-
yrða um, hvaða orð höfundur myndaði
sjálfur við samningu skáldsögunnar og
mætti til viðbótar geta nokkurra orða,
sem eru ekki á hverju strái, hafa t.a.m.
ekki komizt inn í orðabók Sigfúsar
Blöndals: athyglisaugu koma oft fyrir,
(er ekki í seölasafni Orðabókar Háskól-
ans), talað er um að metta munnholurn-
ar, (dæmi um munnholu er í Þulum Ól-
afs Davíðssonar, ritaðar á 19. öld),
hnykilfeita hringanóru og hnébuxna-
kægla (niðrandi um menn), (hnébuxur
köma fyrir hjá Jóni Trausta og i Manni
og konu Jóns Thoroddsens), „barnanna
hnýsni og hnotskógsnáttúra", blíðlegt
viðlyndi, (i sjálfsævisögu Hallbjörns
8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
21. febrúar 1971