Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1971, Síða 11

f kvö'lil sýnir sjónvarpið Kristrúnu í Hamravik. Kvikmymlin var gerð síðastliðið
suniar að Lokinliömriim í Arnarfirði og' víðar á Vestfjörðum. Hér sjást þær Sig-
ríður Hagalín ok 11111:111111 -lensilóttir í hlutverkuni Kristrúnar í Hamravík og
Anítu Hansen.
að öllum líkindum að finna í annarri
hvol'ri fyrrnefndra bóka. Hins vegar
má vel vera, að einhver þessara orða
komi fyrir í íslenzku fyrr en á 16. öld,
þótt ég hafi ekki fundið dæmi þess. Þó
eru orðin spenna og uppgefa eldri, því
að þau er að finna í orðabók Hegg-
stads.
Að hinu leytinu fer ekki milli mála,
að sum þeirra orða, sem hér um ræðir,
eru tiltölulega mjög ný i málinu, en
eins og augljóst má vera, er ógerning-
ur að tímasetja þessi orð af nokkru viti
néma með geysimiklum og viðtækum
undirstöðyrannsóknum.
Slettum og tökuorðum, sem hér
koma til greina, hef ég skipt i tvo meg-
inflokka. í öðrum flokknum eru
þau orð, sem Sigfús Blöndal merkir er-
lend í sinni orðabók, en i hinum eru
þau, sem algerlega vaiitar i orðabók
hans. En þess ber þó að geta, að nokk-
ur orð, sem talin verða til síðari flokks-
ins, eru í bók hans, án þess að hann
geti sérstaklega um, að þau séu erlend.
Þessu viðvíkjandi er þó nauðsynlegt að
minnast þess að skipting Sigfúsar
Blöndals fer ekki eftir þvi, hvort orð-
in eru erlend að uppruna eða ekki,
heldur ræður úrslitum hjá honum,
hvort þau eru viðurkennd í tal- eða
ritmáli. Samkvæmt þessu merkir hann
við þau orð, sem kalla má sletturi?),
en við hin, sem að hans áliti eru töku-
orð (,,anerkendt“), merkir hann ekkert.
Við þessari skiptingu er auðvit-
að ekkert að segja í sjálfu sér, en þó
virðist mér Sigfús Blöndal telja helzti
mörg orð „anerkendt“, en slíkt hlýtur
auðvitað ailtaf að fara eftir mati hvers
og eins.
Eftirtalin orð mun ég nefna með síð-
ari flokknum, en þau eru í orðabók
Sigfúsar Blöndals án þess, að hann geti
þess sérstaklega, að þau séu af erlend-
um uppruna: bara, brikk, bríari,
bródolia, jagt, plaga (að visu í dálítið
annarri merkingu en í sögunni), prísa,
sansar og sansa (sig), spenna (eyða),
snússa (en þó merkir Sigfús Blöndal
snús erlent), stand, strekkja, taktur
(= „maade at være paa“, „Vaner“ o.þ.l.),
tvíla, uppgefa, vippa og virkilega.
Þessi orð mun ég öll taka með síðari
flokknum, því að mér virðist mjög hæp-
ið að telja þau ,,anerkendt“ i íslenzku
máli, enda er vandalaust að benda
á erlendar fyrirmyndir þeirra. Þau
hafa verið, eins og fjölmörg erlend orð
í íslenzku máli, tizkufyrirbrigði, sem
vikja fyrir nýjum tíma og meiri kröf-
um harðari gagnrýni og alþýðumennt-
unar.
Að lokum vil ég svo geta þess, að
ég mun nefna élztu dæmin, sem ég hef
fundið um notkun þessara orða í ís-
lenzku máli nema þeirra, sem eru í orða
bók Sigfúsar Blöndals, og hef þá mjög
stuðzt við seölasafn Orðabókar Háskól-
ans. Gæti það gefið einhverja bend-
ingu um, hversu gömul þau eru orðin í
málinu. Orsakirnar til þess, að ég hef
ekki elzt við þau orð, sem Sigfús
Blöndal hefur í orðabók sinni eru þær,
að hann vitnar mjög oft í heimildir sín-
ar, og læt ég nægja að vísa til þeirra.
1. Orð, sem Sigfús Blöndal merkir
erlend (?) og fyrir koma i sögunni, eru
eftirfarandi: allareiðu, andagt (=and-
agtugur), anstaltir, beskyn, brostfeld-
ugur, ektamaki, ektastand (d. Ægte-
stand), forblindan (= forblindaður),
forframaður (= forframast), fortæring
(= fortæra), fragt (= fragta), frugt
(frukt), glans, innbyrla, kantur, kós,
kúnstugur, maskína, móður, óforvar-
andi (= óforvarandis), spandera, span-
kúlera, slekti, sver, útstáelsi og verts-
hús (= vert).
2. Orð, sem eru ekki í orðabók
Sigfúsar Blöndals eða hann merkir ekki
erlend, þótt þau séu það tvímælalaust
eru þessi: angefa (d. angive), anker
(= brennivínsanker; d. Anker — Þjóð-
sögur Sigfúsar Sigfússonar, X, 105),
anleiðning (d. Anledning; Blanda VIII, 34,
1785), átoritet (d. Autoritet; authori-
sera; — Blanda VIII, 34, 1785), bara (d.
bare), basta (d. basta), bedrag (d. Be-
drag; — bedrageri: Magnús Ketilsson,
Stiftamtmenn og amtmenn á íslandi
1750—1800), bí (d. bi; - á bí við: Lexi-
con — Islandico — Latinum; Lbs 224,
410, 113. bls. 4to, að mestu leyti með
hönd Jóns biskups Árnasonar, skrifað
um 1740), blúss (blússlampi; d. Bluss;
Afmælisrit til Kr. Kálunds, 55 (1774),
bródolía (d. Bi’odulje — í Meyers
Fremmedordbog), bram (d. Bram),
brikk (d. Brikke; - Brig; 18. aldar
tökuorð úr ensku; briggskip) bríari, (d.
Bryderi + Bryeri; Lbs. 225, 4to, 42.
bls.: Málfræðilegar orða-, orðskviða- og
málsháttasamlíkingar, sumpart úr forn-
um sögum, eftir Hannes biskup Finns-
son, skráð um 1780), falbjóða (d. fal-
byde), fai’tau (d. Fartöj; — Ævisaga
Sr. Jóns Steingrímssonar, rituð
1784—‘91 og Annálar III, þ.e. Gríms-
staðaannáll Jóns Ólafssonar, skrifaður
á árunum eftir 1740), fárlegheit
(d. Farlighed; Sæmundur Hólm (um
1750)), fírspýta (d. Fyrstik(ke)), for-
ordning (d. Forordning; — Magnús
Ketilsson, Stift., 96), forsýna (d. for-
syne), frísprok (d. Frisprog; — JS. 431.
4 to, 122. bls: Orðasafn eftir dr. Hall-
grím Scheving, skráð 1846—‘50), fyrir-
stilla (d. forstille), gallíón (d. Gal(l)-
ion; Tyrkjaránið á fslandi 1627, 230.
bls., yfirleitt samið á árunum eftir
1627), gegnumganga (d. gennemgaa;
sbr. Stokkhólmsrella Hannesar Finns-
sonar), húsandagt, (d. Husandakt), inn
lifun (d. indleve; — Ármann á Alþingi
I, 10. útg. 1829—‘32), jakt (d. Jagt, I.B.
77 fol., latn. -ísl. orðasafn, ski’áð um
1630), kimsa (d. kimse), kníferí (d.
Kniberi), kommandó (d. Kommando, —
kommandera: Alþingisbækur fslands,
V, 427 (1636)), leggja kortin á borðið
(d. lægge Kortene paa Bordet), kost-
bær (d. kostbar; Fex’ðabók Tómasar
Sæmundssonar, 270, skrifuð á árunum
1834—‘37 og Magnús Ket., Stift., 1.01),
krassa (i samb. segja e-ð, sem krassar;
d. ki’adse), kringilki’ókur (d. Kringel-
ki’og), kúskur (d. Kusk; — Lbs. 1968,
8vo, ritað um 1750 og Nom. I, ýmis-
legt frá 1630), leggja an (d. lægge an),
madrós(i) (d. Matros; — Minnisverð
tíðindi, I. 360, skrásett af Magnúsi
Stephensen 1795—’98 og S.Sigf. Þj. X.
240), misþenkilegur (d. mistænkelig),
múikt (d. Mul(k)t; ■— Árm. I. 727 og
J. Stgr. Æv. 208), oi’logsmaður (d. Or-
logsmand; — JS. 431, 4to (Sch) 742.
bls.), óforþént (d. ufortjent), óknífinn
(d. kniben), óprufaður (d. pröve), passa
(sig) (d. passe sig), plaga (d. plage:
kemur fyrir hjá Ch. W. Nielsen í merk.
„pleje at göre“.), pi’ísa (d. prise; —
Oi’ðabók Guðmundar Andréssonar 192
II. (urn 1650)), ragú (d. ragout), ram-
búneraður (d. í-ambonere og ramponere),
rapportex-a (d. rapportere), rarítet (d.
Raritet; — Búnaðarbálkur Eggei'ts Ólafs
sonar, ortur 1764, III. 45), rart (d. rart;
- Blanda IV. 215 og H.F. Lbs. 225, 4to
190 (rar)), réttnokk (d. rigtignok) rigtug
ur (d. rigtig), rór (d. Ror), sansar (d.
Sans; — J. Stgr. Æv. 283 og Rit þess ís-
lenzka Lærdómslistafélags, 1781—’98, X
258), sansa sig (d. sanse sig; — Kvöldvök
ur Hannesar Finnssonar, 1794), simpill
(d. simpel; — Blanda IV. 265), sinnis-
lag (d. Sindelag), snafsavín (d. Snaps),
spenna (d. spendere), spillifandi (d.
spillevende; S. Sigf. Þj. VI. 47), spil-
verk (d. spilvæi'k), snússa (d.
snus(s)e), splunkandi (d. flunkende
(ny) og splinter (ny), sproka (d.
sprokke, spi’oge; Sprok — Afm. Kál.
59 (1774)), skammfering (d. Skamfer-
ing; — íslenzkt fornbréfasafn, XI.
635 (1548)), stand (d. Stand), stands-
fólk (d. Standsfolk), stassjón (d.
Station; stasjón), status kvó (d. Status
quo, -— sbr. Meyers Fremmedordbog),
stoppfullur (d. stopfuld), strekkja (d.
sti-ække), stússa (d. studse), V. (LFR.
I. 251 og stúss: JS. 287, 8vo 117. bls.
ýmislegt frá 1789), taktur (d. Takt; —
Islenzk ljóðabók eftir Jón Þorláksson
1842- '43 I. 181), trúverðugheit (d. tro-
værdig; — trúverðugur: í orðabók Árna
Magnússonar og Páls Vídalíns, skrifuð
1702—’14, I, 40), tvil (d. Tvil, Tvivl;
Lbs. 224, 4to 1066 bls. og Olgeirs rim-
ur danska eftir Guðmund Bergþórsson,
ortar 1680, XXXIV., 6), tvíla (d. tvile,
tvivle, G.A. 243 II. (um 1650), uppá-
standa (d. paastaa; — Blanda VI. 101
(1791)), uppástæðilegheit (d. Paastaae-
lighed), uppgefa (d. opgive; — L. Hegg
stad: Gamalnorsk Ordbog og Isl. forn-
bréfasafn XV. 214 (1569)), úniform (d.
Uniform), útkrefja (d. udkræve; —.
21. febrúai' 1971
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 11