Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1971, Side 13

ðon (daten) i miðlágþýzku). Fundát.
(„— Þá fór hann þetta a3 taka út eitt
og annað funðát I höndluninni.").
10. KAFLI
PASSÍUSÁLMARNIR OG
YÍDALÍNSPOSTILLA
Við hðfum orð Guðmundar G.
Hagalíns sjálfs fyrir því, að guðsorða-
bækur, einkum Passíusálmarnir og
Vldalínspostilla, hafi haft mikil áhrif á
stílinn í Kristrúnu í Hamravik. Engum
blöðum er um það að fletta, að þessi
áhrif einkenna einnig Márus á Vals-
hamri í rikum mæh. Þessi höfuðrit
skáldsins eru því bæði í góðum félags-
skap. Bakhjall þeirra er hinn sami, þó
að þau séu ólík bæði að gerð og efn-
ismeðferð.
Hér verður hvorki minnzt á út-
breiðslu né áhrif Passíusálmanna, svo
vel sem hvort tveggja er kunnugt, og
um þá gegnír sama máii og postillu
Jóns Vídalins, að þeir urðu órjúfanleg-
ur tengiliður miili kynslóða, efldu ólíkt
fólk áð trú og siðgæðisþreki, glæddu
vonir með íslenzkri alþýðu langt út fyr-
ir þann gráa veruleika, sem var hlut-
skipti hennar fyrr á öldum. Jafnvel
þrengstu og dimmustu baðstofukytrur
breyttust í bjart musteri með útsýni til
allra átta, þegar lesið var úr þessum
tveimur öndvegisritum íslenzkrar
kristnl Bæði eru þessi rit I nánum
tengslum við Guðbrandsbiblíu. En
þó að fleiri eintök af henni og ýmsum
öðrum guðrækniritum hafi hafnað vest-
ur á fjörðum en annars staðar, og þá
ekki sizt Passíusálmarnir og Postilla
Jóns Vídalíns, eignuðust þau lesendur
og áheyrendur í öllum landshlutum og
áhrif þeirra á viðhorf og tungutak
fólksins því meiri en svo, að þeim verði
gerð skil í yfirliti sem þessu. En vafa-
laust er það rétt, sem Páll Þorleifs-
son segir í formála fyrir Vidalínspost-
illu (1945), að langlífi sitt eigi hún „með
al annars þvi að þakka, hversu skyggn
höfundurinn er á séreðli þjóðar sinnar
og hversu djúpum og föstum rótum
hann stendur í rammíslenzkum jarð-
vegi." Án efa gildir hið sama um
VikuUuE fiafo!4. 82. Arg., 253. tbl. Sunnudaglnn 3. névembcr 1035. liafoldarprentsmi6J» h.f.
LEIIFJELUIETU1M1I
,Kristrún í Hamravík
og Himnafaðirinn1
eftir GuSm. G. Hagalín.
1- sýning á þriðjudags-
kvölcl kl. 8.
AðsÖnfíumiðar að Jieirri
sýninjru vevða seldir á
l.fiorgun (mánudag) kl.
4—7 oft' á þriðjudag
eftir kl. 1.
Síini WWl.
Kristriín í Hiimravík frumsýnd í Iðnó
haustið 1935. Auclýsinc á forsíðu
Morgunblaðsins frá þeim tima.
Passiusálmana. Þeir urðu Jóni Vídalín
ekki síður innblástur og auðsupp-
spretta en Guðbrandsbiblía. Guð-
spjallagreinar og tilvitnanir tók hann
einkum úr Guðbrandsbiblíu, en sækir
þó stundum orðalag í Nýja testamenti
Odds Gottskálkssonar frá 1540 og her
sig nokkrum sinnum saman við Þor-
láksbiblíu frá 1644.
Vídalínspostilla var fyrst prentuð á
Hólum 1718. Þá höfðu Passíusálmarnir
unnið spöl í landi íslenzkrar kristni,
þótt erfitt hefðu átt uppdráttar, enda
vitnar Jón Vídalin til þeirra, þegar í
fyrstu útleggingu sinni, fyrsta sunnu-
dag í aðventu: „Muntu neita hon-
um þinnar þénustu, er því líka smán
hefur liðið þér til frelsis, þar þó Kristí
þræll að vera er eintómis frelsi og hans
þénusta er öllu herradæmi æðri, svo
það er sannkveðið, er sá guðsmaður orti
forðum:
„Kóng minn, Jesú, ég kalla þig,
kalla þú þræl þinn aftur mig,
herratign öngva að heimsins sið
held ég þar mega jafnast við“.“
Næringu sína hafa bæði Kristrún í
Hamravík og Márus á Valshamri eink-
um sogið úr þessum tveimur guðsorða-
ritum, þótt þar komi fleira til eins og
fyrr getur. En Kristrún gamla í Hamra-
vík hefur ekki tekið hvert orð bók-
stafiega, sem meistari Jón hélt að söfn-
uði sínum, þó að stíll hans og orðfæri
hafi aukið henni orðgnótt og andagift.
Kaldhæðni biskupsins feilur henni bet-
ur en annað, sem hann setur fram í
prédikunum sínum. Kaldhæðni er eitt
helzta einkenni íslenzks þjóðareðlis.
Hún á sér rætur og fyrirmyndir í Is-
lendingasögum og meistari Jón er óspar
á hana, þegar honum býður svo við að
horfa: „Megi ég skemmta um hinn
óskemmtilegasta hlut, þá vildi ég segja,
að þessi dári hefði gjört vislega, hefði
hann tekið nokkuð af þessum dýra
vefnaði með sér til helvítis, hefði það
mátt hlífa honum fyrir loganum, sem
hann kvaldist L“ Ekki eru þessi orð
langt frá lífsstíl og tungutaki þeirrar
gömlu, góðu konu, Kristrúnar í Hamra-
vík. Þau hafa áreiðanlega verið henni
að skapi. Aftur á móti hefur gamla
konan ekki tileinkað sér yfirbótar- og
útskúfunarkenningu þess rétttrúnaðar,
sem boðaður var á öld sr. HaUgríms
Péturssonar og Jóns Vídalíns. Hún er
andstæð eðli hennar og upplagi. Og
hún er hvorki haldin lotningu né ótta
sr. Hallgríms. Jafnrétti í viðskiptum
við máttarvöldin er henni viðmiðun í
lífi og störfum. Samt leitar hún trausts
og halds í skapara allra hluta, hlustar
á orð hans, en hefur stolt og sjálfstæði,
en ekki undirgefni, að grundvelli hug-
mynda sinna. Hún vill sjálf vega og
meta hlutina, mynda sér eigin skoðun,
eigin hugarheim, jafnvel eigin trú. Þess-
um sömu einkennum bregður einnig fyr
ir í persónulýsingu Márusar á Vals-
hamri, þó að hann standi ekki ávallt
jafnkeikur og Kristrún gamla. En bæði
hafa þau — og þá ekki síður Guðný
Reimarsdóttir — drulckið í sig mann-
dómsanda Islendingasagna, sem var
annar aðalþátturinn í uppeldi og mót-
un fólks fyrr á tíðum.
Sjálfstætt var þetta fólk, þrátt fyrir
allt.
En hjátrú og hindurvitni voru Islend-
ingum runnin svo í merg og bein á dög-
um Márusar á Valshamri og
Kristrúnar í Hamravík, að í þeim efn-
um er vart hægt að tala um miklar
breytingar eða framfarir frá galdra-
timum 17. aldar, enda setur hvort
tveggja mark á allar persónur sagn-
anna. Jafnvel Márus á Valshamri er
haldinn hjátrú, svo að ekki sé talað
um menn eins og Eyjólf, hálsverja hans.
En Márus reynir að leyna þvi, reynir
að láta þennan veikleika ekki hafa
áhrif á athafnir sínar og afstöðu. I 21.
kafla sögunnar, þar sem einna hezt má
komast að kjama hennar, auðlegð máls
og frásagnar nær hámarki og barizt er
við höfuðskepnumar af miskunnar-
lausri karlmennsku, skýtur hjátrúnni
upp í hugskoti þessarar einstæðu
kempu: „En meistari Jón gat vitaskuld
verið þama í spilinu, því að auðvitað
mundi hann vera sá valdamaður hjá
himnakónginum, að hann gæti gert
manni þá bródolíu að láta hlána, þegar
manni gegndi verst, enda þess íleiri en
eitt dæmi, hvað sem þessir lærðu menn
nútíðarinnar sögðu, að galdramenn
réðu veðri og ekki var ýkjaólíklegt, að
meistari Jón þættist nú eiga sín í að
hefna, þegar hann sá, að maður fór sínu
fram um selafarið og sýndi, að vilji og
geta manndómsmanns lutu þar ekki í
lægra haldi fyrir klækilegu áfalli.“ Og
Márus bóndi hefði ekki haft neitt á
móti þvi „að eiga orðssverðið, sem
hairn meistari Jón mundaði í sinum
skammadembum." Og þá kemur að því
að hann ávarpar guð sinn og herra,
þegar hann stefnir fleyi sínu gegn hætt
unni i Músasundi, áður en þeir ná landi
eftir hættulega veiðiför. Márus
Magnússon rétti úr bakinu, en laut þó
höfði og gekk nú i fyrsta sinn af eig-
in hvötum á eintal við þann „sem vera
mundi þó mestur allra meístara og mátt
arvalda í lífi og dauða, og hann mælti
rólega og blátt áfram og ólíkt því, sem
hann værí að tala við kammerráðið í
21. febrúar 1971
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 13