Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1971, Side 14

finíforml: „Vlta munt þú það, skaparl
minn og herra, að þess vegna hef ég
djarft teflt að þessu sinni og trúlega
syndgað stórt, að mér þykir sem mann-
dómur minn og frelsi sé í veði, að ég
fái heim flutt þá veiði, sem ég hef hlotið
í dag. Ég bið þig ekki forláts, heldur
fararheillar, en stýra mun ég svo, að
það megi vera sjálfum skapara mínum
tii sóma“.“ Á þessu andartaki sameinast
tvær ólíkar persónur fyrr nefndra
skáldsagna Guðmundar G. Hagalíns,
Márus á Valshamri og Kristrún í
Hamravík, í einni manngerð og hugsan-
ir þeirra renna í einum farvegi að ósi
síns herra. Svo áieitnar forsendur eru
Guðbrandsbiblía, Vídalinspostilla og
Passíusálmarnir og aðrar guðsorðabæk
ur lífi þess fólks, sem skáldið kynntist
í æsku eða hafði spurnir af, svo mikils-
verðar máttarstoðir.
Selveiðikaflinn í Márusi minnir á
margan hátt á Moby Dick. Þó er hann
rammislenzkur, og kjarnmikil lýsing á
seladrápinu, veðurlýsingum, samtöl-
um og viðhorfum persóna. Kaflinn
er í bókinni tákn þeirra ör-
laga, sem sagan fjallar um. Þrátt fyrir
allt þetta, leiðir hann óhjákvæmilega
hugann að hinni miklu skáldsögu Mel-
vills, Moby Dick, þó að hún hafi frem-
ur hvatt Guðmund G. Hagalín til átaka,
en að hún sé honum beinlínis fyrir-
mynd, enda af nógu að taka af reynslu
hans sjálfs, frá því hann stundaði sjóinn
forðum daga. Guðmundur G. Hagalín
hefur ekki þurft að sækja efniviðinn í
skáldverk sin í reynslu annarra, þó að
hún hafi orðið honum örvun til list-
rænna átaka, eins og ævisögur hans
sýna. Ekki er úr vegi að minna hér á
ummæli hans um það, hver var kveikj-
an í smásöguna Konan að austan, þó
að hún eigi raunar fátt sameiginlegt
með Kristrúnu i Hamravík, þrátt fyrir
orð skáldsirrs hér að framan: „Stór skúr
fylgdi húsinu Lindarbrekku við Ný-
býlaveg, en það hús keypti ég vorið
1951,“ segir hann i eftirmála Þrettán
sagna, 1958. „Dag einn um haustið stóð
ég í dyrunum á þessum skúr og var að
brjóta spýtur í eldinn. Þá heyrði ég,
að kvenmaður bauð mér góðan dag. Ég
tók undir og vatt mér við. Sá ég þá,
að skammt frá mér stóð kona með á að
gizka sex ára dreng við hönd sér. „Get-
ur maðurinn sagt mér, hvar hún Anna,
systir mín býr?“ spurði konan. „Hún
býr þarna,“ sagði ég og benti á hús
rétt hjá. „Ég hélt það nú líka,“ mælti
konan. „En það var enginn heima."
„Hún fór í bæinn áðan, þóttist ég sjá,“
sagði ég ennfremur. Nú var drengur-
inn tekinn að fitla við gaddavír, sem
strengdur var úr skúrhorninu í staur á
malarfyllingunni. „Vertu eltki að þessu
fikti, barn,“ sagði konan. „Ég held
hann geti nú ekki skemmt vírinn, dreng
urinn,“ sagði ég. „Nei,“ mælti konan,
„en hann gæti meitt sig á honum, hélt
ég.“ Svo horfði hún á mig, móleitum
spurnaraugum, eins og hún vildi mér
eitthvað frekar. „Það er gott veðrið,"
sagði ég. „Já, það sér til við verkin
sin,“ sagði konan. Og enn horfði hún
á mig, eins og hún vildi gjarnan segja
við mig eitthvað, sem einhverju varðaði.
En svo vék hún sér við og mælti: „Veri
maðurinn sæll. Ég þakka honum fyrir“.
„Sæl ekkert að þakka“. Ég stóð góða
stund og horfðl á ertlr henm, langaðl tll
að kalla og spyrja, hvort hún vildi ekki
bíða heima hjá mér eftir því, að systir
hennar kæmi heim. En ég gerði
það ekki, heldur tók á ný til við spýt-
urnar. Hún var þó síður en svo búin að
yfirgefa mig, konan sú arna. Hún
vék varla frá mér, ef ég vakandi var,
og stundum dreymdi mig, að ég var að
rabba við hana og drenginn, vorum eina
nóttina stödd á hlaði bæjar, sem stóð
á miklu flatlendi — mér fannst, að það
mundi vera i Landeyjunum. Loks kom
þar, að dag einn snemma i nóvember
settist ég við ritvélina upp úr nóni, og
um miðnætti var ég búinn að skrifa
þrisvar söguna Konan að austan, — og
las hana fyrir konu mína, áður en ég
gekk til sængur . .
1 smásögunni býður skáldið konunni
auðvitað inn, hellir upp á könnuna og
kemst þá eins nálægt hjarta hennar og
unnt er, því að hún er auðvitað utan
af landi, varkár kona, en opnar sig yfir
kaffibollanum. Hann hlustar á sögu
hennar, slitrótt, tragikómísk samtölin
mynda smám saman harla sérkennilega
lífsreynslu. Svo stutt er bilið milli
skáldskapar og veruleika, ekki einung-
is í verkum Guðmundar G. Hagalíns,
heldur flestra þeirra höfunda, sem ein-
hverjar sögur fara af. „Hráefni í skáld-
skap liggur í hvers manns götu. Hitt
skilur milli feigs og ófeigs, hvað úr því
er unnið — hvort það verður eins og
bögglað roð fyrir brjósti skáldanna,
dautt og ómelt, eða listræn næring og
vaki eigin sköpunar," segir Sigurður
Nordal í riti sínu Hallgrímur Péturs-
son og Passíusálmarnir (Helgafell,
1970). í þeim skáldsögum Guðmundar
G. Hagalíns, sem hér eru gerðar að um-
talsefni, verður „hráefnið" persónulegri
reynslu skáldsins i senn lífræn næring
og vaki eigin sköpunar.
Enda þótt stíll og orðfæri á
Kristrúnu í Hamravík og Márusi á
Valshamri beri sterkan keim af Vída-
línspostillu og Passíusálmunum og þeim
guðsorðabókum öðrum, sem höfðu áhrif
á persónur sagnanna og mótuðu þær,
hafa fá dæmi verið tekin úr þessum
bókum um einstök sérkennileg orð eða
orðasambönd, sem höfundurinn not-
ar eða hefur hliðsjón af, t.a.m. þau sem
eru af erlendum uppruna. Þó er þar
um auðugan garð að gresja. Sá sem
hyggst leita fyrirmynda að stíl, orð-
færi og einstökum orðum í Kristrúnu
í Hamravík og Márusi á Valshamri í
guðsorðabókunum, fer ekki í geitarhús
að leita ullar. Þar úir og grúir af orð-
um, orðatiltækjum, líkingum og stíl-
brigðum, sem einkenna frásögnina í
Kristrúnu í Hamravík og tungutak ein-
stakra persóna í Márusi á Valshamri.
Áður en lengra er haldið er rétt að
geta þessara tengsla nokkru nánar.
í formála sínum fyrir Vídalínspost-
illu, sem dagsettur er í Skálholti 7.
ágúst 1717, talar meistari Jón um kristi-
lega kirkju guðs, „i ísland.i", sem sína
„hjartkæru móður“ og óskar henni
„friðar og heilla af sínum unnusta", þ.e.
þeim sem ann henni, því að núverandi
merking orðsins unnusti væri í hróp-
legri andstöðu við nákvæmar líkingar
Jóns Vídalíns. í formála þessum koma
m.a. fyrir orðin skenkur og þénari og
í formálanum „til lesarans", sem dag-
settur er í Skálholtl 9. marz 1718, koma
fyrir orðin langsamur (hægur) og befal
andi. í bæn eftir prédikun: að offra,
eigindómur, yfirfall, makt, þenkja, und-
irsátar, forláta og dauðans port; í fyrsta
inngangi, eða exordium, (fyrsta sunnu-
dag í aðventu) koma fyrir orð eins og
forkostulegur og brúka, en í útlegging-
unni orðin forþénusta, straffa, lukka,
ektakvinna, forakta, forbrenndur, for-
djarfast, sérdeilis, aðskiljanlegur, akta,
forgengilegur, höndla og prís, svo að
dæmi séu tekin. Þá notar Jón Vídalín
á öðrum stöðum orð eins og forganga,
meina, réttferðugur, blífa, fortaka, for-
eyðsla, mótstanda, mektugur, betala, for
klára, forláta, prísa, dýrðardiktur,
skikka, stiftagóss, forsorgun, óskikkan-
lega, spekt, lokka, hofmóður, stand,
snart (fljótt, bráðum), forgefins, van-
brúka, undirvísa, uppdikta, kauphöndl-
an, offra, uppþenkja og tilgefa, svo að
enn séu nokkur dæmi nefnd.
1 inngangi Passíusálmanna nefnir
Hallgrímur Pétursson orðin: umþenk-
ing, sérdeilis, befala og meining. í sálm-
unum sjálfum koma fyrir, eins og í Vída
línspostillu, ótrúlega mörg orð, sem
byrja á forskcytinu for- og hefur sumra
þeirra verið getið hér að framan.
Nokkur dæmi um þessi orð og önnur
í svipuðum anda í Passíusálmunum fara
hér á eftir og eru þau ekki tekin í
stafrófsröð frekar en þau orð, sem val-
in voru úr Postillu Jóns Vídalíns, held-
ur verður þeirra getið eftir því
sem þau koma fyrir i sálmunum:
forlíka, uppteikna, bevara, þenkja,
tilskikka, angistar(sveita), forhindra,
forráða, forhöndla, fomema, (guð-
dóms)magt, ígen (aftur), frí (frjáls),
agta, skenkja, forsóma, forgefins,
forláta, forskulda, straff(a), hast,
(guðspjalls)historia, snart, spottyrði,
spenna („syndin mjög sárt hann
spenti"), áklaga, eðalborinn, eðla („orð
Jesú eðal sætt“), formerkja, uppdikta,
lukka, fríun (frelsi), spott, forsmá,
partur, skapa, fall („í Adams falli það
skeði"), foragt, prakt, hofmóðugur,
klaga, höndla, áklögun, par („ei par“),
undirsátar, forsvar(a), herlegt („háðir
eitt herlegt stríð"), umvenda, skikkun
(skikkan), forlíkast („forlíkast gjörðu
fjandmenn tveir"), angist, for-
blinda(ður), trónn („lamb guðs á hæsta
trón“), grunda, sannferðugt, þéna, inn
til (þangað til; d. indtil: „Réttlætis all-
an ávöxt bar / inn til krossdauða
hlýðinn var“), óforþént, forprís, for-
þénuð, (verka)betaling, forundrast,
sorgarskikk, blífa, meðkenna („hann
þig guðs son meðkenndi"), selskap og
forgár („slægðin dramblátra slétt for-
gár“; d. forgár), svo að nokkurra orða
sé getið. Sum þessara orða eru tíðnot-
uð í Passíusálmunum. Mörg fleiri orð,
bæði úr Vídalínspostillu og Passíusálm-
unum, mætti nefna, sem eru af svip-
uðum uppruna og þau erlendu orð, sem
svo mjög koma við sögu í Kristrúnu í
Hamravík og talsmáta sumra persón-
anna í Márusi á Valshamri.
Líkingarnar sverja sig einnig í ætt-
ina. Þær eiga margar hverjar rætur
sínar og uppruna í Biblíunni sjálfri. Sr.
Hallgrimur Pétursson segir í Öðrum
sálminum, að herrann hafi verið olíu-
tréð rétta („olíutréð rétta herrann
var“); hann talar um grasgarðinn
guðs kristni („Guðs kristni er grasgarð-
ur einn"); í Sjöunda sálminum segir
hann: „Blóð skaltu ei því banna, /
burt sníddu grein lastanna"); í Tíunda
sálmi óskar hann eftir þvi, að hjarta
sitt og hús sé heimili Krists og talar
um „reyrinn brotna" í Ellefta sálmi og
á þá við sjálfan sig; í Seytjánda sálmi
kallar hann miskunnina drottins akur,
minnist nokkru síðar á „holdsins
hreysi", segist í Tuttugasta og fjórða
sálmi hafa verið færður í synd-
anna flík („syndanna flík eg færðist í“;
sbr. „forsmánar flíkur" í næsta sálmi á
eftir), og talar jafnvel um „hjartans
kné“, svo undarlegt sem það mundi
þykja, jafnvel i líkingamáli á atómöld!
(„beygðu holdsins og hjartans kné“,
segir í 9. erindi 24. sálms); í Þrítugasta
sálmi talar hann um „samvizkunnar sár“
(7. erindi) og segir í Þrítugasta og öðr-
um sálmi, að mannkynið sé visnað tré
(„Þú skalt vita, að visnað tré / var
mannkyn allt á jarðriki", sbr. 9. erindi)
og líkir sjálfum sér einnig við slíkt tré
nokkru síðar í sama sálmi; í Fertugasta
og fyrsta sálmi kallar hann Krist rétt-
lætissól og eru líkingar af þvi tagi bæði
gamalgrónar og algengar. Loks er að
geta þeirrar líkingar, sem nýstárleg-
ust er, þótt hún eigi sér ekki hlið-
stæðu í Kristrúnu i Hamravík né
Márusi á Valshamri, fremur en ýmsar
aðrar sem setja svip á Passíusálmana,
þó að líkingamál Kristrúnar gömlu og
fjeiri persóna I skáldsögunni sé af
svipuðum toga og vaxið úr sama jarð-
vegi; í Fertugasta og áttunda sálmin-
um, þar sem skáldleg tilþrif sr. Hall-
gríms ná hvað hæst, enda er lokaerindi
þeirra eins konar hámessa í Márusi á
Valshamri („Hjartans innstu æðar mín-
ar . . .“ o.s.frv.), er talað um að skepn-
urnar hafi bjargazt inn um opnar
dyrnar á örk Nóa („Opnar dyr á arkar
síðu / inn um gengu skepnurnar . . .
11. erindi) og likingunni haldið í næsta
versi, þegar skáldið talar um fyrirheitið
mikla í einhverjum eftirminnilegustu
orðum íslenzks trúarskáldskapar:
„Lífsins dyr á síðu sinni
setur Jesús opnar hér
svo angruð sála aðstoð finni
öll þá mannleg hjálpin þver
Hver sem hefir þar athvarf inni
frá eilífum dauða leystur er.“
í framhaldi þessara orða kemur svo er-
indið: „Gegnum Jesú helgast hjarta . . .“
o.s.frv. (16. erindi). Allt eru þetta stór-
merki í íslenzkum skáldskap, svo vel
sem með efnið er farið, en hinu má
samt ekki gleyma, að hér á sr.
Hallgrímur ekki einn hlut að máli, þvi
að sr. Jón Magnússon líkir arkarglugga
Nóa einnig við siðusár Krists í Píslar-
saltaranum. Aðra líkingu hefur sr.
Hallgrímur (og meistari Jón) fengið úr
annarri átt, Eintali sálarinnar, en lyft-
ir henni einnig í æðra veldi (sbr. Sig
Nordal um sr. Hallgrím): „Drottinn
Jesú, þú ert sú rétta hella, sem Móses
sló í eyðimörkinni, af hverri vatns-
straumur rann . . .“ („Ot rann svala-
lindin skæi' / sálin við þann brunninn
bjarta / blessun og nýja krafta fær“).
Skáldið kann góð skil á þessari lík-
ingu og leggur hana á tungu Ólafs
arkarkrumma, enda væri honum illa úr
AJ
14 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
21. febrúar 1971