Lesbók Morgunblaðsins - 21.02.1971, Síða 15

ætt skotið, ef tungutakið væri ekW
sæmilega bragðmikið.......fátækur og
umkomulaus vil ég reka erindi þess
höfðingja, sem sjálfur átti aldrei neitt
og laust staf sínum á stein sálar minn-
ar, svo þar streymir út lífsins vatn I
stað syndarinnar vessa“. Hann hafði
svo sem tekið þann rétta kósinn, hann
Ólafur Betúelsson, sú lífsins lind!
Mörg fleiri dæmi mætti nefna úr
Passíusálmunum, sem renna stoðum
undir þá fullyrðingu, að Kristrún í
Hamravík og Márus á Valshamri nærist
á þessum jarðvegi gamalla guðsorðarita,
en þetta verður látið nægja,
Aftur á móti er rétt að geta nokk-
urra líkinga úr Postillu Jóns Vldalins
til að sýna þessi tengsi enn betur, því
að fáir eru jafnokar meistara Jóns i því
að fara með tákn og líkingar og er
hann þá bæði hnyttinn og rökvís, eins
o'g Páll Þorleifsson bendir á í fyrr-
nefndum formála sínum. Eftirfarandi
dæmi úr postillunni gæti alveg eins ver-
ið sótt í hugskot og tungutak
Kristrúnar gömlu í Hamravík: „Þegar
dæma á milli bróður og bróður, á milli
blóðs og blóðs, en hinn voldugi ber fé
í dóminn eða óttinn kvelur eða vinátt-
an kitlar þá hönd, sem á sverðinu
heldur, mun þá ei andskotinn setja
brilhir (leturbr. min M.J.) upp á réttar-
ans nasir, svo að hann ekki fái rammað
þann höggstað, sem hann ætli?“
(föstud. langa). 1 Bæn fyrir prédikun
segir svo I Vídalínspostillu: „Og ef vér,
sem erum heystrá, megum ekki snerta
þig, sem ert einn fortærandi eldur, þá
leyf oss að skríða að sonarins fótum,
sem er hold af voru holdi, og þvo þá I
tárum vorrar iðranar. En æ, vor guð,
vér vitum, að hann er í heiminn kom-
inn til að lækna það, sem kramið er.
Hvað kann það oss að gagna, ef vort
hjarta er heilt, ef það er harðara en
nokkur steinn? Því grátbænum vér þig
fyrir hans dýru kvöl og blóðugar und-
ir: Slá þú, ó, herra, á þennan harða
klett með Móises sprota, svo að vatns-
straumarnir, já, eitt brennandi vatns-
flóð megi spretta þar út af til að þvo
vorar óhreinar samvizkur. Lát einn gló-
andi anda brenna upp allt sorp annar-
legra þanka úr voru hjarta, sem er þitt
musteri, svo þín orð fái rúm þar inni.‘
Mundi ekki þessi kafli hafa átt hljóm-
grunn í hjarta Kristrúnar gömlu i
Hamravik? Eða — þessi orð Jóns
Vídalins í Bæn eftir prédikun: „En æ
oss, drottinn vér erum svo kaldir i bæn
inni, að vér óttast megum, að þú viljir
skyrpa oss út af þínum munni . . . ,
sbr. fyrrgreint dæmi um lát Betúels
sæla Hallssonar, þegar hann hrapaði
fyrir björg og var fluttur heim í Hamra-
vik. Meistari Jón talar um, að það þyki
indælt að sofa á „kodda athugaleysis-
ins“ (exordium, annan sunnudag í að-
ventu). Og í útleggingunni fyrsta
sunnudag í föstu, segir hann: „Það, sem
einhver við þarf, það brúkar Satan til
að lokka manninn til vondra verka, og
svo sem einn klókur veiðimaður, hann
leggur það agn fyrir dýrið, sem hann
veit þvi lostugast þykir, og þá, þegar
hann hyggur það hafa mesta eftirlöng-
un, svo fiskar og Satan með þörf-
inni og kryddar agnið með vellysting-
unni.“
Þessi dæmi ættu að nægja til að sýna
skyldleika stils og orðfæris skáldsagn-
anna og guðsorðaritanna. Þó að hin síð-
ar nefndu og þá ekki sízt Passíusálm-
arnir og Vídalínspostilla, hafi borizt um
allt landið, er enginn vafi á þvi, að
áhrif þeirra hafi verið meiri og lengri
í einangruðum sveitum Hornstranda en
annars staðar á landinu. Guðmundur G.
Hagalín hefur ekki búið til eða upp-
diktað tungutak persóna sinna. En
hann hefur myndað ýmis orð, sem falla
að talsmáta þeirra og stil sagnanna.
Áður hefur verið minnzt á nokkur þess
ara orða, en erfitt er að henda reiður
á, hver er höfundur nýyrða í málinu,
meðan söguleg orðabók er ekki fyrir
hendi. Þessu viðvikjandi má einungis
benda á til viðbótar þvi, sem fyrr get-
ur, að fírspýta, sem notuð er í loka-
kafla Kristrúnar I Hamravik, er ekki í
orðabók Sigfúsar Blöndals, en orðið hef
ur vafalaust verið notað víða um land.
Aftur á móti er líklegt, að Guðmundur
G. Hagalín hafi myndað orðið ónota-
svimbur, en siðari liður orðsins, svimb-
ur, er samkvæmt orðabók Sigfúsar
Blöndals, arnfirzkt, þ.e. vestfirzkt. 1
Márusi á Valshamri er talað um að
bjarga e-m „úr gleypitólunum á kon-
unni og krakkavörgunum" og að ekk-
ert sé að henda reiður á því „sem fram
gengur úr glamurholunni á þvi ólík-
indatóli". Gleypitól og glamurhola hef ég
ekki fundið annars staðar í rituðu máli.
Ennfremur er talað um gaphús þótt ekki
sé það myndað af höfundi: „i blautu
skegginu (á Eyjólfi) opnaðist rautt
gaphús" (= munnur). Oftast notað i
þeirri merkingu fyrir vestan, en Sigfús
Blöndal merkir það austfirzkt í merking
unni gimaid. Þá notar ein sögupersónan,
Eyjólfur, orðið omtrent og ennfremur
kemur fyrir eins og fyrr segir, orðið hel-
viturnar, sem ekki er að finna i orðabók
Sigfúsar Blöndals, frekar en gleypitól
eða glamurholur. Aftur á mót er orðið
gleypilegur í orðabók Sigfúsar Blöndals
(gráðugur) og glamurholur eru auðvit-
að ekkert annað en þvaðurholurnar þ.e.
munnurinn. Slik orð og samsetning orða
renna inn í stil sagnanna með fullkom-
lega eðlilegum hætti og má þvi ætla, að
þarna hafi skáldlegt hugmyndaflug höf-
undar ráðið ferðinni, ekki siður en
þegar hann myndaði orðið nánasaródýr
og fleiri orð, sem fyrr eru nefnd. 1
Kristrúnu I Hamravik segir hann m.a.:
„franskt og furðulegt“, „af kvenkindar-
innar náttúrulegu forvitni og frenju-
tilhneigingu", (frenja var notað um ó-
þekkar ær fyrir vestan og stúlkur sem
létu illa; að frenjast í var notað um kýr
sem voru að hnusa af þessu og hinu),
„og smeygði sér í gataverkið", „og starði
sínum grátsjónum í augun á þeirri
gömlu“, (í seðlasafni Orðabókar Háskól-
ans er aðeins eitt dæmi um grátsjónir,
yngra “en Kristrún í Hamravik), „að
leggja veltivölur á þínar götur“, „við
hana versu og hennar brellisveina",
„þessar líka dónsaralegu buxur", (donsi
eða dónsi var algengt smækkunarorð af
dóni), „en það er meiri billuskollinn",
(billa merkti leiður, smitandi, en ekki
alvarlegur sjúkdómur; G. G. Hagalín
heyrði tvær konur nota þetta orð, önn-
ur var amma hans sem sagði: „Það er
þessi billuskolli sem er að stinga sér
niður“), „og margvíslega blekkitakta",
„befatta sig með“, (þ. e. skipta
sér af e-u, fást (eiga við e-ð), „ekki
hefði verið tjaldað til því skamm-
skásta“, (líklega myndað úr: skömminni
skárra), „agnaróvera“, „agnarnóru-
hnoðri" og „andagtarháttelsi", svo að
nefnd séu dæmi um orð og orðasam-
bönd, sem a.m.k. vantar í orðabók
Sigfúsar Blöndals.
11. KAFLI
LOKAORÐ OG
NIÐURSTÖÐUR
f sögunni af Kristrúnu í Hamravík
eru tvö ris, þar sem frásögnin rís sam-
kvæmt eðli og hrynjandi þess lögmáls,
sem farið er eftir. Fyrra risið í sög-
unni eru sættirnar við Passíusálmana í
niðurlagi þess kafla, sem skáldið nefn-
ir: „Falur reynist ekki allur, þar sem
hann er séður — Og gamla konan flyt-
ur Passíusálmana." Ekki er gott að
vita, hvað hún fór með úr sálmunum,
gamla konan, þegar hún sættist við
skapara sinn og herra og svo auðvitað
sr. Hallgrím. En kannski hefur það ver-
ið 12. versið í Fimmtánda sálminum, þar
sem segir svo:
„Víst er eg veikur að trúa,
veiztu það, Jesú bezt,
frá syndum seinn að snúa,
svoddan mig angrar mest;
þó framast það eg megna
þínum orðum eg vil
treysta og gjarnan gegna.
Gef þú mér ráð þar til."
Siðara risið í Kristrúnu í Hamravík
verður svo í lok sögunnar, þegar gamla
konan gerir upp við Ólaf Betúelsson,
eða Arkarkrumma, son sinn, og þá ekki
sízt með lykilsetningu sögunnar að orð
brandi sínum, að hann ríði „net vél-
ræðisins á riða guðrækninnar og með
herrans orð fyrir netnál", eins og hún
kemst að orði. Og auðvitað eins og tal-
að út úr brjósti Jóns Vidalins. Og þó
að þess sé ekki sérstaklega getið hefur
hún einnig átt traust og hald i Passíu-
sálmum sr. Hallgrims, þegar hún nánast
fiæmir burt þetta afsprengi sitt. —
Arkarkrummi hverfur sjónum gömlu
konunnar, þar sem hann „lötraði úr
garði á sínu ættaróðali", fulltrúi hræsni
og yfirdrepskapar þeirrar sérkenni-
legu, en þó engan veginn óalgengu ofsa
trúar, sem var honum í senn sverð og
skjöldur, en þó engan veginn ættar-
arfur, þrátt fyrir margt, sem hann hef-
ur vafalaust heyrt af vörum móður
sinnar, sótt í heittrúarstefnu þeirra
guðsorðabóka, sem var segl hennar og
vindur i foráttu erfiðrar ævi. En gamla
konan hvikaði ekki og á bak við hana
stóð Biblian sjálf, guðs orð, (sbr. það sem
Arkarkrummi les óvart: „Sætt er svika-
brauðið," o.s.frv.) og þrátt fyrir allt
Jón biskup Vídalín og sr. HáUgrímur
— sá síðarnefndi I 19. versi Nitjánda
sálmsins, sem vafalaust hefur vaknað í
brjósti hennar, eftir uppgjörið við son-
inn:
„Rannsaka, sál min, orð það ört,
að verður spurt: hvað hefir þú gjört?
þá herrann heldur dóm;
Jjálpar engum hræsnin tóm,
hrein sé trú í verkunum fróm.“
Kristrún í Hamravík átti ekki í neinu
trúárstríði eins og sr. Hallgrímur
Pétursson. „Verkin fróm“ dugðu henni.
Sálmarnir hafa áreiðanlega staðið
ajarta hennar nær en postillan, a.m.k.
í trúarlegum efnum: Meistari Jón vík-
ur aldrei frá undanbragðalausum rétt-
trúnaði sins tíma, sr. Hallgrimur á í
baráttu. Og sú barátta færir orð hans
nær hjarta gömlu konunnar, þau skilja
hvort annað, þegar á reynir:
„Hrittu ei frá þér herrans hönd
hún þó þig tyfta vildi;
legg heldur bæði líf og önd
Ijúflega á drottins mildi“,
bafði hann sagt, þegar hann átti hvað
bágast og þurfti að snúa sér milliliða-
laust til herrans sjálfs í Fertugasta og
f jórða sálmi, talar jafnvel um að: „Góð-
lyndur faðir guð þinn er.“ Þetta hefur
hún ég kunnað að meta. Og ekki síður
hitt, þegar sjálfur sr. Hallgrímur segir
í blóra við margvíslegar útlistanir, lik-
lega ekki sízt þeirra sem kenndu Ólafi
Betúelssyni að beita fyrir sig Orðinu i
Noregi: „herra minn guð og mann,“
stendur svart á hvitu í Þrítugasta og
sjötta sálmi, 8. versi. Og hana nú,
Ólafur Betúelsson, Arkarkrummi. Ætli
þau hafi ekki átt það sameiginlegt,
sálmaskáldið og hún Kristrún gamla
„að rúma andstæður fremur en útiloka
þær“ og ósamkvæmnin hafi þokað
henni eins og guðsmanninum „hænufeti
nær þvi en hinir rökvisu kerfasmiðir
að óra fyrir leyndadómum þessarar
óræðu tilveru og þverstæðum mannlegs
hlutskiptis", svo að enn sé vitnað til
orða Sigurðar Nordals um Hallgrím
Pétursson.
Orð meistara Jóns um ágirndina, sem
urðu upphafið að stríðinu milli hans og
Márusar á Valshamri, áttu sér svo sann
arlega einnig stoð í sálmum séra Hall-
gríms Péturssonar, eða hafði hann ekki
sagt í upphafi 8. vers Sextánda Passiu-
sálms:
„undirrót allra lasta
ágirndin kölluð er“?
Áður hefur verið minnzt á forsend-
ur átakanna í Márusi á Valshamri.
Márus hyggst lesa sunnudaginn i föstu
inngangi, en bókamerkið eða miðinn
var á röngum stað, svo að hann lenti á
fyrsta sunnudegi í föstu. Hann les fyrst
:freistingarsöguna í exordium, átökin
eða einvigið „millum þess allra bezta
og hins allra versta". Þegar hann tók
sér málhvild og hleypti brúnum, hvatti
Þórdis tengdamóðir hans hann að halda
áfram sem horfði, — „þó að þetta sé
lesturinn á fyrsta sunnudag i föstu, —
við fáum þá hinn á sunnudaginn kemur,
sonur sæll“. Þá hóf Márus lestur út-
leggingarinnar, las nú hægar, siðar með
rykkjum, kemst jafnvel, að því er virð-
ist, sæmilega klakklaust fram hjá eft-
irfarandi áminningu, því að ekki er
þessarar tilvitnunar sérstaklega getið i
sögunni: „Hann, sem útsýgur hús ekkna
og föðurlausra undir hilmingu laga og
réttinda, hann, sem svíkur sinn náunga
í kaupum og sölum, hann, sem leggur
agn ónauðsynlegva og skaðsamlegra
hluta fyrir hans óframsýni og fáfræði
21. febrúar 1971
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 15