Lesbók Morgunblaðsins - 18.04.1971, Blaðsíða 6

naumast lengur um þjóðríki að
ræða hér á landi, heldur nán-
ast borgríki Reykjavíkur og
nágrennis. Mun nú fáum geta
blandazt hugur um það, að bú-
setuþróunin I landinu hefir
einmitt stefnt i þá átt á síðustu
áratugum. Ég hefi lengi horft
á þessa framvindu með nokk-
urri áhyggju og svo get ég bú-
izt við, að fleiri hafi gert. Ég
er því Sigurði Blöndal þakk-
látur fyrir það, að hafa fært
fram töluleg rök fyrir þessari
varhugaverðu þróun. En hann
drap ekki á neinar leiðir til
leiðréttingar á því mis-
ræmi, sem hér er um rætt, enda
raunar ekki hægt um vik . . .
Það er nú því miður oftlega
ekki er hægt, að láta 30 þús-
und Reykvíkinga gufa upp í
snatri. Og það er líka tilgangs-
laust, að ætlast til að þeir
flytji út á land, svona alveg
upp úr þurru, enda hreint ekki
æskilegt. Hvað ættu þeir svo
sem að gera þangað? Menn
verða að gera sér ljóst, að mis-
ræmið, sem er á milli búsetu
manna í Reykjavík og
nágrenni annars vegar og
landsbyiggðarinnar hins vegar
á sér langan aðdraganda, og
mun taka langan tíma að jafna
það. Samt er það eitt af brýn-
ustu nauðsynjamálum þjóðar-
innar, að strax verði hafizt
handa um raunhæfar aðgerðir
til þess að draga úr
Reykjavík mun þvf vaxa
og eflast. Borgarstæðið er
viðlent og útsýni fagurt
til allra átta. Og sá tími mun
koma er höfn Reykjavíkur nær
allt frá Hafnarfirði í suðri og
til Kjalarness í norðri, en það
verður varla fyrr en á 22. öld,
en þá verður Reykjavik oi'ðin
meðal mikilvægustu hafnar-
borga við norðanvert Atlants-
haf og mikil gullöld upprunn-
in á Vesturlöndum.
Enginn ætti í raun og veru,
að ræða opinberlega um nauð-
synina á jafnvægi í byggð
landsins, nema sá hinn sami
leggi eitthvað til mála, með
hverjum hætti þvi markmiði
verði náð. Ég mun því nú snúa
og um lem ar pvt xa.gr sem rrt-
inn mannafla þarf til að reka,
af þeirri eðlilegu ástæðu, að
mannafli til reksturs mann-
frekra fyrirtækja er þar ekki
tiltækur. Slík fyrirtæki eiga
einmitt frekar við í Reykjavík
og nágrenni og qf til vill, að
einhverju leyti við Eyjafjörð.
Stóriðja þessi þarf þvi einmitt
að vera af sjólfvirkara taginu,
en má vera mjög orkufrek.
2. Jafnframt þarf að gera
gangskör að því, að virkja sem
allra fyrst ef hægt er allar
þær stórár I landinu, sem rann-
sóknir og útreikningar hafa
sýnt, að geta látið í té ódýr-
asta orku. Engin héraða-
togstreita má koma til greina
Til vinstri: Stokkseyri. Þar hefur ekki orðið fjölgim og jafnvel
öllu fremur brottflutningur. — Til hægri: I einu slíku háhúsi
eru jafn margir íbúar og' i heilli sveit íiti á landi.
Gunnlaugur Jónasson
BORGRIKI
EÐA
ÞJÓÐRÍKI
Sigurður Blöndal á Hallorms
stað flutti mjög svo íhugunar-
vert erindi fyrir nokkru
í þættinum „Um daginn og
veginn“ i hljóðvarpi. Sýndi
Sigurður fram á það með
skýrslum og tölum um búsetu
í landinu, atvinnuskiptingu, út
flutningsframleiðslu o.fl., sem
hann hlýtur, að hafa haft mik-
ið fyrir að afla sér, svo ýtar-
legar sem þær voru, að mik-
ið misræmi væri nú komið á,
milli hins mikla mannfjölda,
sem heima ætti í höfuð-
borg vorri og fámennisins i
hinum dreifðu byggðarlögum
landsins. Á grundvelli áður
nefndra skýrslna og tölulegra
upplýsinga, kemst Sigurður að
þeirri niðurstöðu, að miðað við
tölu þeirra, sem utan Reykja-
vikur búa, væru íbúar hennar
nú a.m.k. 30 þúsundum fleiri
en eðlilegt mætti teljast.
Þetta er nú að vísu ekki
nein kenning, þvi margur mun
nú fyrr hafa þóttzt koma auga
á þessa staðreynd, af brjóst-
viti einu saman, að höfuðborg
vor, sem nú telur 80 þúsund
íbúa, væri of stórt og þungt
höfuð á þjóð, sem telur aðeins
200 þúsund sálir, einkum þeg-
ar þess er einnig gætt, að ef
næsta nágrenni Reýkjavikur
er talið með, þá mun um það
bil helmingur þjöðarinnar búa
á þessu svæði. Minnir mig, að
ég hafi þegar fyrir liðlega
tuttugu árum bent á það i
tímaritinu „Gerpi“, sem þá var
gefið út af Fjórðungsþingi
Austfirðinga, að búsetuþróun-
in í landinu, stefndi í þá átt,
að er fram liðu stundir, yrði
svo, að menn fara sjaldan að
hugsa í alvöru um, að hefta
skaðlega framvindu, fyir en
hún hefir þegar gengið
of langt. Ef mönnum hefði al-
mennt skilizt það fyrir svo sem
30-40 árum hvert stefndi, þá
hefði það kostað minni fyrir-
höfn, að beina skipun búset-
unnar í landinu á heppilegri
braut. Kemur nú úr þessu til
álita, hvort landsmenn vilja
sætta sig við áframhald
þessarar framvindu og stefna
hreinlega að því, að stofnsetja
borgríki á suðvesturhorni
landsins, og gefast þar með
upp við, að halda uppi þjóð-
ríki á Islandi. Ég geri nú
reyndar ráð fyrir þvi, að þeir
landsmenn verði fáir, líka i
Reykjavík, sem geðjist að þeim
málalokum.
En þá er líka ekki til set-
unnar boðið og úrræði verður
að finna, sem til leiðar geti
komið meira jafnvægi í byggð
landsins. Ekki verður að þvi
fundið, að nóg hafi ekki verið
talað, á fundum og á Alþingi
og í blöðum um nauðsyn þessa
máls, en varla nokkur hefir til
þessa sett fram tillögur, sem lik
legar væru til árangurs í þessu
efni I tiltölulega náinni fram-
tíð, enda ekkert gert, aðeins
haft uppi meiningarlítið orða-
gjálfur og þar við situr.
Sigurður Blöndal segir, að
Reykvikingar séu 30 þús-
undum of margir og hættir sér
að auki út á þann hála ís, að
telja fram nokkra starfshópa
þar I borg, sem mættu gjarnan
vera svo um munar fámennari.
En það segir sig nú sjálft, að
þessu margnefnda misræmi, að
einhverju marki. Sigurður
Blöndal segir, eins og áður um
getur, að Reykvíkingar séu of
margir, svo muni 30 þúsundum.
En það má líka líta á málið frá
þvi sjónarmiði, að við sem
heima eigum úti á landsbyggð-
inni, séum of fáir, sem mætti
segja að stafaði af því, að við
hefðum þyrpzt í of miklum
mæli til höfuðborgarinnar. En
allt ber að sama brunni, þessa
þróun þarf að stöðva sem fyrst
og snúa henni við er tímar
líða fram. — Annars þurfa fs-
lendingar hreint ekki að
skammast sín fyrir höfuðborg
sína. Hún er bæði hrein og
fögur og á henni er mikill
menningarbragur. Ég hefi
komið í sjö stórborgir í
Evrópu og í engri þeirra vildi
ég fremur eiga heima en í
Reykjavík. Ég ætla ekki að
halda því fram, að þar skorti
ekkert á, varðandi mannlega
velferð, eða að þar sé valinn
maður í hverju rúmi. Ef ein-
hver slík borg er til á jarðar-
kringlunni, þá hefi ég ekki
heyrt hennar getið. Lega fs-
lands á hnetti vorum er nú
orðin alveg einstök, því landið
liggur nær því mitt á milli
tveggja þéttbýlustu og mestu
menningarsvæða jarðarinnar.
mér að því, með því, að greina
nokkuð frá hugmyndum min-
um um það efni . . . Grund-
vallarsjónarmið mitt er það, að
allar aðgerðir i því augnamiði
að auka mannabyggð úti á
landsbyggðinni, verða að vera
þess eðlis, að þær þjóni jafn-
framt velferð og menningu
þjóðarinnar allrar, að höf-
uðborginni ekki undanskilinni.
Ef nokkur umtalsverður árang-
ur á að nást, verða allar að-
gerðir, að vera stórar í sniðum.
Og mun lítt duga að líta i
gaupnir sér, vola og vila og
segja: „Við getum þetta ekki
og lendum í ógöngum, sjálf-
stæðið, þjóðernið og tungan
verða í voða o.s.frv." Alla úr-
tölumenn verður að kveða i
kútinn. Þjóðin verður öll að
standa saman um þessi mál,
þvi annars er víst, að hún glat-
ar hvort sem er öllum þeim
þjóðlegu verðmætum, sem úr-
tölumenn telja, að séu í hættu.
Það er sem sé ekki annað að
gera en „duga eða drepast”.
Það sem ég tel, að þurfi að
gera á næstu áratugum, er það
sem hér segir:.
1. Stofnsetja skal á hæfilega
mörgum stöðum úti á lands-
byggðinni stóriðjufyrirtæki af
þeirri tegund sem framleiða út-
flutningsvörur í stórum stil
um það, hivar orkuver verða
reist, enda algerður óþarfi nú,
að deila um slíkt, þvi framfar-
ir í orkuflutniingstækni hafa
orðið svo miklar, að orku er
nú hægt að leiða hvert á land,
sem með þarf, og er slilkt varla
nokkurt vandamiál lengur í
ekki stærra landi en ísland er,
samfara þvi, að framifarir
verða á þessu sviði næstum ár-
lega. Þessa orku á siðan að
selja áðurnefndum stóriðjufyr-
irtækjum, á svo hagstæðu verði
sem unnt er, hvort sem þau eru
alinnlend, eða að einhverjiu
leyti eða jafnvel að öllu leytí
í erlendri eign.
3. Leggja verður mjög milkla
áherzlu á, að stóriðja þessi
verði rekin með góðum eða
a.m.k. sæmiilegum hagnaði fyr-
ir þá, sem í hana hafa lagt fé,
samfara því, að hún greiði
verkafólki sinu kaupgjald, er
ekki sé að öðru jöfnu lægra
en gerist og gengur við sams-
konar stóriðju í sambærilegum
menningarlöndum í h'inuim
vestræna heimi. Menn mega
ekki undir neinum kringuim-
stæðum öfundast yfir þvi, þótt
þessi fyrirtæki njóti álitlegs
hagnaðar af starfsemi sinni,
því upp á seinni tímann er
ómetanlegt, að það orð komist
á, meðal hinna fjárstertou
þjóða á Vesturlöndum, að gobt
6 LESBÖK MORGUNBLAÐSINS
18. apríi 1971