Lesbók Morgunblaðsins - 18.04.1971, Blaðsíða 13

að skrlfa þaS á rerknlng með-
hjálpara hans. Ef Hitler ympr-
aði á einhverju, var þaS sama
sem beinar fyrirskipanir í
þeirra augum. Speer varð brátt
umkringdur verkefnum, en
eitt sinn leyfði hann sér þann
munað, að aka til Suður-
Frakklands. En franska lög-
reglan fylgdist með ferðinni og
gat á hverju andartaki sagt
hjálparmönnum Hitlers, hvar
arkitektinn væri niður kom-
inn. Svo var það eitt sinn, að
Speer og fjölskylda hans sátu
á gamalli, franskri krá og
nutu rauðvínsins, að Speer var
kallaður I símann. Það var
einn af aðstoðarmönnum
Hitlers, Bruekner. Hann sagði:
„Þér eigið að vera hjá foringj-
anum á morgun kl. 12.“ Speer
svaraði, að það tæki hálfan
dag að aka heim. „Foringinn
krefst, að þér séuð á fundin-
um,“ sagði aðstoðarmaðurinn.
Það var þýðingarlaust að
reyna að mótmæla. Með tveim
flugvélum tókst Speer að kom-
ast til Breehtesgaden á tilsett-
um tíma. Hitler sagði: „Mér
þykir það leitt herra Speer,
en ég frestaði fundinum. Ég
ætlaði að heyra hvað þér segð-
uð um hengibrú við Hamborg."
Tilgangurinn með brúnni var
einkum sá, að hún gæti orðið
stærri en Golden Gate-brúin
við San Fransisco.
Svipað átti sér stað siðar,
þegar Speer reyndi ásamt
konu sinni að bregða sér á
skíði og eiga örstutta hvíldar-
stund í Zugspitze, stað, þar
sem enginn átti í rauninni að
vita, hvar hann var niður kom-
inn. En hann var ekki fyrr
kominn en síminn hringdi: „Þér
eigið að mæta til morgunverð-
ar með foringjanum i fyrramál-
ið í Osteria." „Ég mótmæli,"
segir Speer, en þá var sagt:
„Nei, það er áríðandi." Þegar
til Osteria kom, sagði Hitler:
„Gaman að sjá yður við morg-
unverðarborðið. Hvað segið
þér, var yður skipað? — Ég
spurði bara í gær: Hvar ætli
Speer sé eiginlega? En í raun-
inni hafið þér bara gott af
þessu. Hvað hafið þér eigin-
lega að gera við að fara á
skíði ?“
Fyrir kom, að háttsettir leið-
togar neituðu skipunum um að
koma þegar í stað, eða báru
við áriðandi störfum. Væru
þeir ákveðnir, gaf Hitler að
vlsu eftir, en hann var þá í
slæmu skapi á eftir og gleymdi
þessu ekki og hefndi sín þegar
tækifæri gafst til.
Niðurlag í næsta blaði.
S j álf sæ visaga
forseta
Framh. af bls. 9
lokið, en það vissi de Valera
ekki um og njósn aí tíðindum
barst honum ekki fyrr en á
sunnudag. Þann dag og allt
fram á þriðjudag var þeim
haldið í hertoví. Þá fyrst voru
þeir fluttir til setuiiðsbúðanna
í Richmondlherskálunurn.
Um það bil sem de Valera og
fangakiefafélagar hans Sir
Plunkett, Sean O’Kelly, Larry
O’Neill og John O’Mahony
voru teknir til vörzlu byrjuðu
aftökur fyrstu fanganna. De
Valera var dæmdur aí brezík-
um herrétti 8. maí til dauða,
seinna breytt í lífsbiðar fang-
elsi sökum amerísks þegnrétt-
ar vegna faðemis.
Nú hófst hin langa og
stranga fangelsisvist de Valera
víðs vegar í Bretlandi í Mount-
joy, Dartmoor, Maidstone,
Lewis og víðar. Meðfangar
hans tóku ttl að líta til hans
sem elzta foringja í flokknum,
sem sloppið hefði úr greipum
heljar og þannig atvikaðist
það að Dev varð sjáifkjörinn
foringi 1916-mannanna. Við
fyrstu þingkosningar sem
Sinn Flein-flokkurinn bauð
fram, aukakosningarinnar í
Roscommom 1917 hafði de
Valera andúð á starfsaðferð-
um Sinn Fein, en athygli hans
var vakin og enn þá betur
nokkru seinna í kosningunum
í Longford þar sem Sinn Fein
vann með yfirburðum. Fimm-
tánda júní 1917 tilkynnti Bon-
ar Law, að öllum írskum föng-
um yrði sleppt úr haldi. Svo
að segja á fangatröppunum í
Pentonville, en þangað hafði
hann verið fluttur, fékk de
Valera símskeyti um að hann
yrði i kjöri í aukakosningum
til þings í Austur-Clare kjör-
dæmi.
Föngunum var fagnað eins
og frelsishetjum og de Valera
í raun réttri óþekktur maður
1916 var á hvers manns vöf-
um sem foringi uppreisnar-
manna. Hann kastaði sér þegar
út í kosningahríðina í Austur-
Clare. Það voru hrein átök á
milli gömlu þingflokkanna og
nýju Sinn Fein mannanna. Hér
tókust á kóngsins sakamenn og
kóngsins valdsmenn (Ath.
haft í huga, að kosningarnar
voru tii enska þingsins þó
Sinn Feinar höfnuðu jafnan
þingsetu.) De Valera sigraði
með yfirgnæfandi meirihluta.
Á flokksþinginu i október
1917 var de Valera kosinn að
uppástungu Arthurs Griffiths
forseti Sinn Feina, sem unnu
stöðugt á, ekki hvað sízt fyrir
lögþvingaða herskyldu í Ir-
landi, örvætingarráðs Breta í
marz 1918 er á leið heimsófrið-
inn. I maí sátu þeir saman á
palli de Valera og John Dillon
til að andmæla herskyldu í Ros-
eommon i Ballaghadereen, en
nökkrum vikum siðar var de
Valera enn tekinn fastur á
heimili sínu i Greystone, sak-
aður fáránlega um „þýzkt sam-
særi“ og afhentur flota-
yfirvöldunum til gæzlu í Lin-
ooln fangelsi.
Við þingkosningarnar sem
fóru í hönd var de Valera i
kjöri í fjórum kjördæmum en
foriög írska þingflokksins
voru ráðin með yfirburðasigri
de Valera yfir Johin Dillon í
Austur Mayo. Kosningin hafði
engin áhrif á fangelsisvist de
Valera og flokksstjórnin með
Harry Boland og Michael Coll-
ins fremsta samsærismanna
gekkst i það að leysa hann úr
haldi hvað sem tautaði. Sam-
særið tökst og flóttinn vakti
heimsathygii, enda einn fræg-
asti enskírskur árekstur sem
orðið hefur.
FRELSINU FEGINN
Yfir i Dublin hafði fyrsti
fundur Dail (svo nefna Irar
alþingi sitt) komið saman seint
í janúar 1919 og 20. janúar náði
de Valera fundi félaga sinna.
Hann tók til óspilltra málanna
enda var skömmu seinna öðr-
um írskum föngum sleppt úr
haldi og de Valera var frjáls
ferða sinna. Þegar Dail var
kvatt til setu ' 1. apríl dró
Cathal Brugha sig í hlé fyrir
de Valera sem forseta en að
öðru léyti var stjórnin skip-
uð þessum mönnum: Brugha,
varnarmál, Griffith, innanríkis
mál, Michael Collins, fjármál,
Cosgrave, sveitarstjórnir, Sir
Plunkett, utanrikismál, greifa-
frú Markiewicz, verkalýðsmál.
Eftir að friðarfundirnir hóf-
ust í Versölum, tök það ekki
langan tima fyrir de Valera að
ganga úr skugga um það, að
Irar fengu dauflegar undir-
tektir og fengu ekki sín mál
fram sem þeir vildu nema
Ameríkumenn yrðu hliðhollir
og honum var þegar ljós fjár-
þörf Ira en til rikra var að
venda, frænda og vina í vestri.
1 þessum tvöfalda tilgangi að
ávinna sér traust ameriskra
stjórnmálamanna og færa sér i
nyt vestur-irska frændsemi og
fjárráð, tók de Valera sér fyr-
ir hendur för til Bandaríkj-
anna sem stóð alit fram í des-
ember 1920 með fundahöldum
um öll Norðurríki Bandarikj-
anna, vestur á ströndum Cali-
forníu og Arizona og Austur-
strandrJkin.
Hann lagði af stað 1. júní
1919 og kom aftur á Þorlákis-
messu 1920. Hann varð þess
áskynja að sitt hvað hafði dreg
ið sundur með ráðuneytismönn
um, einkum hafði sundur-
þykkja risið með þeim Brugha
og Collins einkum um skilning
á ti'iitéknum má'lum svo sem yf-
irráð þeirra í hervarnarmálum.
Hann fékk nóg að gera að
sinna þessum málum og við
það bættist að hafnar voru
friðarumræður við Lloyd
George, sem Clune erkibiskup
frá Perth hafði komið á.
Niðurlag í næsta blaði.
Borgríki
eða þjóðríki
Framh. af bls. 7
vörp á Aiþingi í tuga
og hundraðatali, en þeim góðu
mönmum mörgum hiverjum,
gleymdist það þv.i miður oft og
stunduim alveg, að það þarf
fjármagn, fyrsit og fremst, og
aiborku til þess, að framfaramál
in nái fram að ganga. Þegar
maður hlustar á þingfréttir,
greinargierðir og allar þessar
margvíslegu tillögur, þá læðist
að manni sá grunur, að þeir
aumingja menn, sem að ölLum
málatilbúnaði standa, haldi
að nóg sé, að tala um, flytja
tillögur og rétta upp hendur
þeim til samþykktar, þá muni
þær af sjáifu sér kcwna til
framkvæmda, hvort sem fé er
fyrir hendi til þess að fram-
kvæma þær eða ekki. Eða er
al'lur þessi tililöguffliutnmgur
samfara öllu þvi þrautleiðin-
lega málæði, siem honum fylgir,
kannski bara einber skrípa-
leikur, til þess eins leikinn, að
afla sér afkvæða i kosningum
til Alþingis? Hér til viðbótar
koma svo allar hinar óteljandi
samþykktir og kröfur um alla
skapaða hluti, sem ailskonar
fundir og félagasamtök gera á
hendur hinu opinbera.
Það er sannariega kominn
tími til þess, að bæði Alþing-
ismenn og leiðtogar lands-
sambanda, félagasamtaka og
allur almenningur i landinu,
fari nú að gera sér ljóst, að
það er alls ekki nóg, að gera
kröfur og samþykktir um
framfaramál á öllum sviðum.
Mönnum ætti ekki að vera of-
ætlun, að skiija það, að undir-
staða alilra framfara, hverju
nafni sem nefnast, er það að
aflað sé fjármagns og haft til-
tælkt, tiil þess, að framfarirnar
geti orðið að veruleika. Og tit
þess að afla nauðsynlegs fjár
í þes9u skyni verðum við, að
hagnýta allar auðlindir lands-
ins í stórum stil. Þetba hljóta
allir meðaligreindir menn að
geta skilið. En hvað ger-
ist? Ég sé ekki betur en all-
álitlegur hluti kröfugerðar-
manna sé hreint og beint mót-
fal'linn hagnýtingu þeirra auð-
linda i landinu, sem líklegast-
ar eru til að gefa af sér þann
hagnað, sem nauðsynlegur er
till þess, að hægt sé að verða
við kröifum þeim, sem þeir hafa
sett fram. Málið er of alvar-
legt til þess, að hægf sé að
hiæja að þessum aum-
ingja mönnum. En að gráta yf-
ir þeim? Það eiga þeir alls
ekki skilið.
En eitt er víst, við höfurn ails
ekki efni á því lengur að láta
stórár Jandsins belja fram
óbeizlaðar til sjávar, eins og
þær hafa gert þau 1100 ár, sem
við höÆum byggt þetta land,
en.gum til gagns. Þessar mitolu
ár fLytja árlega út í hina botn-
lausu hít sjávarins orku, sem
að verðmæti nemur á hverju
ári tugum mi'lljarða króna. Og
þessi orka faUvatnanna hefir
þann ómetanlega kost, að hún
gengur aldrei til þurrðar, því
ámar renna ár og síð og alla
tíð, og það er meira en sagt
verði með sanni um flestar
aðrar orkulindir, að þvi við-
bættu, að hér er um
lireina orku að ræða, sem veld-
ur ekfki mengun, sem kol, olía
og kjarnorka valda í stórum
sbíl. Þá er það jarðhitimn. Þar
er einnig um mjög mikia en
mimna rannsákaða orkulind að
ræða. En um landgrunnið er
það að segja, að náttúruauðæfi
þess eru enn órannsölkuð.
Þá er að lokum þessa spjalls
á eitt enn að lita. Hinir hefð-
bundnu atvinnuvegir lands-
manna, sem þjóðdm hefir stumd-
að nær því eingöngu í
1000 ár, níl. landbúnaður og
fiskveiðar, eru mjög háðir
veðurlagi, sem hér á landi er
þannig, að það hæfir þeim ekki
vel, svo fastar sé ekki að orði
komizt. Þeir eru vissulega
mikilvægir og í góðu árferði
gefa þeir þjóðimni mikinn arð
og gott lífsviðurværi, en
í slæmu árferði eiga þeir jafn-
an örðugt uppdráttar, eins og
dæmin sanna. Við þetta hefur
þjóðin lengst af mátt una, en
við getum það bara ekfci leng-
ur. Við krefjumst varanlegrar
efnahag'slegrar veliferðar. Til
þess að öðlast hana verðum vér
óumflýjanlega að efna í stór-
um stíl í landinu til atvinnu-
vega, sem þurfa að vera að
mestu leyti óháðir hinu óstöð-
uga og kaldranalega veður-
fari iands vors. Til þess er að-
eins, eins og á stendur,
ein leið, þ.e. stóriðja, sem
kaupir orku fallvatnanna og
jarðhitans, skapar stórfelld úit-
flutndngsverðmæti, verður ör-
uggur grundvölilur margskonar
iðnaðaruppbyggingar og kem
ur á, nærri sjálfkrafa, ef
rétt er að farið, því jafnvægi í
byggð landsins, sem svo mikii
þörf er á til þess, að ísland
geti haldið áfram að vera þjóð-
ríki, svo sem það hefir verið
i 1100 ár.
Gunnlaugur Jónasson.
Smásagan
Framh. af bls. 4
— Hvað gerðirðu í gær —
spurði hann svo skyndilega að
hjartað yfirgaf sinn vanalega
stað og súnkaði niður í skó,
jafnvel lengra.
— Ég, hrópaði ég skelfingu
lostinn, mér fannst ég vera yfir
þyrmandi sek, þó vissi ég ekki
á mig nokkra sök, ég var sak-
laus eins og ungabarn í reif-
um.
— Ekkert, svaraði ég svo
þegar ég var nokkurn veginn
búin að ná mér: Jú, annars ég
fór í bíó.
— Jæja, sagði hann með
himneskri ró þess, sem liggur i
rúminu framundir hádegi og
er alveg skítsama.
— Var gaman?
— Gaman? Endurtók ég í for-
undran.
— Já, var gaman í bíó?
— Já, já það var ágætt.
— Gaman, öskraði æran
mín eins og óð mannæta, sem
komið hefur auga á óvenju feit
an kristniboða. Gaman, það er
allt og sumt. Það er nú allur
áhuginn, hann bara má ekki
vatni halda maðurinn eða hitt
þó heldur. Þetta er nú all-
ur áhuginn, gaman.
Ég tók allt í einu eftir því
að ég var farin að gnísta tönn-
um.
— Er þér kalt? spurði hann.
— Já, svaraði ég vesældar
lega.
— Ertu búinn að lesa Mogg-
ann, spurði hann skyndilega.
— Ha, nei, jú, svaraði ég í
einhverju fáti.
— Lastu þetta? Svo kom öll
klaustan ásamt geispum, stun
um og einhverju furðuhljóði,
sem líklega hefur skapast af
því að maðurinn hefur verið
að klóra sér.
Allt í einu fann ég þessa
mögnuðu reiði steypast yfir
mig aftur, ég svitnaði, í brjósti
mér brairnn réttlát reiði gaign-
vart þessu letidýri, sem ekki
hafði nokkurn minnsta áhuga á
því, hvernig minni háæruverð-
ugu persónu liði. Mig langaði
alveg ómótstæðilega til að
reka upp reiðilegt indiánaösk-
ur, skella á, henda simanum út
um gluggann og stiga síð-
an villtan striðsdans. En ég
bara sat og horfði á tærnar á
skónum minum.
Æra mín skaut upp kryppu
og urraði. — Ætlarðu ekkert að
gera, bara sitja þarna og glápa
út í loftið eins og álfur út úr
hól. Ég sá mitt ráð vænst og
reyndi að sýna örlítið af öll-
um þessum tilfinningum sem
ólguðu í brjósti mér, svo ég
18. apríl 1971
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 13