Lesbók Morgunblaðsins - 14.05.1972, Síða 14

/£> NJTÍiL
;FLöSr M7ELTI
SKYLDT GWÚ<R TIL TALS Vlí)
HANM 06 BER4ÞÓKA
Ú'Xá'ÓlTáV VIL EO T?tR B^ldM ..." NáALL
ÍRVOR ... FLOS'r WLLTI TlL BfitóRU.
ÞVI AÐ Eö VTL Tró KYRIR ENdKM
fFIOSt JWLLTI
iNRLTI: " £K _ . _______
1 (5AKK PÚ TrT HUSFREY^A
HlW JMMI BKENJVR".
BERÖfÓRH 7HÆLTI :"EG V71R.VMC!
[öEFlW JVaÁLVKEF Eá TVI HElTlÐ
[HONLTM Aí> EITT EJCYLDl GAMáA1
YFIR OKKI/R. B7&PI".
Sxí>ÍW ÚXNGIT mU BFErPI
iw...“ g;Anía KVArm vidti:
T’iH.V XEdíJxJAST ATV NI©UJ?
BtEDI I Rtr7vtlí> OGc LLOO-JA
SVElArXWTJ í ATlLTV/n. SÍJV.
! PR TóK BKYTINN- Hú-jjnVR.
|Oci BRFIX>TI VFLR T’RV Od
IdEKK tÓT SÍÆ57UV.
HVÍLV OKKm" ÍEGIR HOÁI.LJ
’og? XEÓ4VAST 7VIÐUR".
áööu
Guðmundur Jónsson, Kópsvatni
Mannf jöldi
á íslandi
fyrir 1100
Fyrsti hluti
Á msðfylg-jandi línuriti er
sýnd tilgáta um mannfjöida á
ísiandi fyrir 1100, og er rétt-
ast að lita þannig á, að líniurit-
ið sýni hugsanlegt hámark
mannfjöldans á hvarjum tima,
því að vitanlega hefur haliæri
síundum höggvið í hann skörð,
en engin tiiraun er gerð
ti! þess að sýna það.
Forsendurnar, sem byggt er
á til þess að áætla mannfjöid-
ann, eru þessar:
1. .Ma.nnf jöldinn nær liámarki
uni 1100, og er þá eins og
hann var mestur á 19. öld,
áður en þéttb.vli fór að
myndast að ráði.
2. Til loka landnámsaldar var
mannf jölgunin fyrir utan
innflutning í hámarki hlnt-
fallslega, og var þá álíka
mikil og hún varð mest, áð-
ur en þéttbýli fór að mynd-
ast á 19. öld, eða 1,7% á ári.
Kíðan fe.r fjölgiinarhlutfallið
smáin saman lækkandi, unz
f.jölgunin stöðvast um 1100.
3. Gert er ráð fyrir, að inn-
flytjendur liafi verið 200
livert áranina 381—910, en
síðan 100 á ári til 920.
4. Þegar landnámið hófst fyr-
ir alvöru um 880, voru fyr-
ir í Iandinu um 2000 íbúar.
Það voru afkomendur inn-
flytjenda frá Bretlands-
eyjum, sem aðalleiga fluttust
til k ndsins um eða fyrir
miðja iildina.
Þá er naast að leita að þeim
rökuim, sem styðja tilgátiuna og
þær forsendur, sem hún bygg-
ist á.
Á landnámsöld hafa lands-
gæði verið mikil hér á landi,
og hefur búfé iandsmanna
fj'ölgað ört fyrstu áratogina,
en beitinni voru takmörk sett,
og þess vegna hefur bú-
fjárfjölgunin stöðvazt, þegar
landið var fullnýtt til beitar.
Hefur það sen-nilega gerzt
seint á 10. öld. Til þess bendir
landnámið á Grænlandi í lok
aldarinnar.
Búfjárfjöidinn hefur svo
takmarkað fóikisf jöldann, þvi
að sjávarafli og önnur hhmn-
indi hafa ekki getað f'ul'insegt
fæðuþörfinni nema að litlu
leyti á þeim tíma. Ti.1 þass var
verkmenninigin oí skammt á
veg komin.
Það er mjög líklegt, að ein-
mitt um 1100 hafi mainn-
fjöldinn náð hámarki, þá hafi
verið komið á jafnvægi milli
fæðuöflunar oig mannfjöida, en
11. öl'din var friðisamt timabil,
og hallæri voru þá sjaldigæf-
ari en síðar varð Á 12. öl-d
fara tíiundar-i'ögdn að hafa áhrif
í þá átt að auka höfðinigjavald-
ið og stéttaskiptinguna, deilur
og víigaferli færast í vöxit og
viðskiptasamböndin við út-
lönd verða ótryggari. Þar við
bætist svo fyrsta Heklugosið
1104, se-m lagði i eyði byggð-
ina í Þjórsárdal og á Hruma-
mannaafré-tti. Þá verða þátta-
skil í gróðursögu landsins.
Uppblástiurinn fer að herja á
gróðurlendið af fulium krafti,
og það hefur gert sitt til að
þrengja kost þjóðarinnar.
Eyðibærinn Þórarinsstaðir á
Hrunaimannaafrétti var rann-
sakaður 1945 af Kristjfáni Eld-
járn, og skýrir hann frá rann-
sókninni í Árbök fornleifafé-
lagisins 1943—48. Þar segir
hann uim, hve lengi bærinn
hafi haldizt í byggð:
,,Því er fljótsvarað, það hlýt
ur. að hafa verið sfcutt. í fyrsta
lagi eru þar engar sýnilegar
viðby-ggingar eða endiurbygg-
ingar, og hvergi votitar fyrir
leifum eldri húsa. Þetta virðist
mér öruggt merki þess, að að-
eins eirau sinni hafi verið byiggt
á staðnum. 1 öðru lagi enu gólf-
skánir svo þunnar og fáskrúð-
ugar, að með ófíkindum væri,
ef bæ-rinin hefði veriö notaður
l'eragi. 1 þriðja lagi bendir forn
gripafæöin eindregið til
skammrar byggðar.“ (Bls.
40—41).
Nú er örug'git talið, að bær-
inn hafi farið í eyði í H.eklu-
gosinu 1104, og hann hef-
ur þess vegna verið byiggður
seint á 11. ö!d, senniTega á ár-
unum 1080—1090, og senni-
lega hafa hinir bæirraiir á af-
rétitinum verið byggðir um
saima Teyti.
Þá álykfcun virðist mega
draiga af þessari bygigð á afrétt
inum, að þá hafi mannfj-öldinn
á landinu náð hámarki Svo
þrönigbýlt hefur þá verið
í hreppnum, að nokkrir bænd-
ur hafa reynt að fireista gæf-
unnar inni á hálendiniu. Þó að
Hekliugosið hefði látið þessa
fjallabyggð í friði, e-r ekki lík-
legt, að hún hefði haldizt lengi.
Til samanburðar má benda á
hliðstæðu, sem gerðist á 19.
öTdimmi:
„Svo sem sjá má af tölu jarða
og bænda 1842 hefir tvibýli
verið ailvíða þá þegar, þótt
enn meira kveði að skiptingu
jarða síðar á öldinni, við vax-
andi fól'ksfjölda, allt þar til
Fra.mli. & bls. 16
1 í. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 14. maí 1972