Lesbók Morgunblaðsins - 24.09.1983, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 24.09.1983, Blaðsíða 7
Bolli Gústavsson í Laufási Hann birti frelsi og náð Ný og óvænt afstaða til Marteins Lúters. Grein í tilefni fimm alda afmælis siðbótarmannsins starfi hans. Allir þeir, sem nú heiðra minningu hans, kannast við það, að síðan postular Jesú Krists voru uppi, hafi enginn maður unnið jafnmikið og hann til eflingar sönnum kristindómi, sannri menntun og sönnu mann- frelsi; og ef vjer lítum yfir sögu Gyðinganna fyrir Krists daga, má sjer í lagi líkja honum við hina þrjá miklu guðsmenn Mós- es, Samúel og Elías." Hér er sannarlega fast að orði kveðið, enda staða Lúters með ólíkum hætti fyrir einni öld og nú á okkar tímum. Þá urðu fáir til að lofa hann utan þeirrar kirkju, sem við hann er kennd. A.m.k. var þá alls ekki að vænta nokkurra viðurkenningarorða frá fjölmennustu kirkjudeild kristninnar, hinni rómversk- kaþólsku. Þar var hann sem fyrr bannfærður villutrúarmaður, sami ófyrirleitni skemaðurinn í augum pápískra manna og árið 1520, þegar prófessor Johann Eck kom frá Rómaborg með páfabréfið, sem dæmdi Lúter villumann og bauð að rit hans skyldu brennd. Því er þeim séra Matthíasi og Helga Hálfdánar- syni báðum mikið niðri fyrir, fjórum öldum síðar, að þeir styðja ofsóttan leiðtoga. Breytt viðhorf Nú, einni öld síðar, hafa veður skipast í lofti. Páum mundi hafa til hugar komið, að kaþólskir lærdómsmenn myndu rita vel- viljaðar bækur um siðbótar- manninn frá Wittenberg. Sú er þó raunin á, og í desember sl. birtíst vandaður ritdómur um tvö slík rit í The New York Tim- es Book Review eftir kalvínskan fræðimann og rithöfund, Robert McAfee Brown. Kveður hann það táknrænt fyrir breytt við- horf á seinni tímum, að rétt fyrir þetta minningarár skuli koma út tvær bækur um Mart- ein Lúter eftir víðkunna kaþ- ólska rithöfunda og þær gefnar út af Crossroad, forlagi á vegum Biskupakirkjunnar í Bandaríkj- um N-Ameríku, og um þær síð- an ritað af kalvínskum manni (presbyterian). í upphafi greinar sinnar kveðst McAfee Brown hafa verið áheyrnarfulltrúi á öðru Vatik- anþinginu í Róm árið 1963. Þá bar það eitt sinn við að morgni dags, er hann átti leið niður þrep Péturskirkjunnar, að hann rakst þar á kaþólskan prest. Þeir tóku tal saman og kvaðst presturinn dveljast í Róm til þess að ljúka þar við doktorsrit- gerð. Þegar Brown spurði hann um rannsóknarefnið, svaraði hann að bragði: „Marteinn Lút- er." í framhaldi af þessu óvænta svari ritar Brown: — Hver taug í mótmælandakroppi mínum tók þegar hart viðbragð gegn óhjákvæmilegri árás úr þessari átt á manninn, sem hafði splundrað samfélagi kristinna manna og skipað var í hóp þeirra, sem tættu í sundur heil- ofinn kyrtil Krists. „Þér að segja," hélt presturinn áfram, „þá er ég að komast á þá skoðun, að hann hafi haft á réttu að standa." Þessi athugasemd var fyrsti vottur þeirrar hugarfarsbreyt- ingar, sem nefna má endurskoð- un á rómverskri siðbótarkönn- un, eins og ég komst að raun um á árunum eftir Vatikanþingið. Þótt Iangt sé í land, að allir viðurkenni, að Lúter hafi haft „rétt fyrir sér", þá láta sífellt fleiri kaþólskir fræðimenn þá skoðun í ljós, að Lúter hafi ekki einungis borið fram margar réttmætar sakargiftir á kirkju síð-miðalda, heldur hafi klofn- ingur verið nærri því óhjá- kvæmilegur vegna óbilgirni hennar. Þessi hugarfarsbreyting er sannkallað undrunarefni, eink- um þegar horft er um öxl til þeirra alda, þegar Lúter var sko.tspónn rógburðar og rangs- leitni, raunar eftirlætis blóra- böggull kaþólskra manna og að þeirra áliti orsök alls þess, sem miður hafði farið í kirkjunni og heiminum síðan á 16. öld. — Robert McAfee Brown leggur mikla áherslu á þann mismun, sem var á viðhorfum kaþólskra guðfræðinga fyrir og eftir annað Vatikanþingið. Áður deildu þeir hart í sama fari, en fyrir áhrif mikilhæfra lærdómsmanna hafa þeir tekið nýja og ólíkt heilnæmari stefnu. Telur hann að þá breytingu beri að þakka mönnum eins og Josef Lortz, Louis Bouyer, George Tavard, Hans Kung og fleirum. Og þá er augljóst að einn af ávöxtum þeirrar jákvæðu breytingar eru bækurnar tvær, sem Brown fjallar um. Þær eru „Luther: A Life" eftir John Todd og „Martin Luther: An Illustrated Bio- graphy" eftir Peter Manns. Samdi kynstur af rituðu máii John Todd er breskur þegn og kaþólskur leikmaður, sem áður hefur ritað bók um Lúter, er fyrst og fremst var ætluð sér- fræðingum, og aðra um John Wesley og kaþólsku kirkjuna. í þetta sinn velur hann ævi- söguformið fremur en guðfræði- lega framsetningu og ritar með Martin Luther. þeim hætti, að þeir, sem ekki hafa hlotið guðfræðimenntun, geta hæglega gert sér glögga grein fyrir manninum Lúter og andlegum hræringum í samtíð hans. Sé bókin borin saman við ýmsar kunnar ævisögur Lúters, þá tekur hún þeim fram í því, hve mynd hans verður eðlilega mannleg og hlý, án þess að vera rofin úr sálfræðilegu samhengi við tilveru, sem okkur virðist þó harla fjarlæg. Það er ekki síst vegna tíðra tilvitnana í óþrjót- andi sendibréf hans, fremur en í ótólulegar guðfræðiritgerðir. Óþrjótandi og ótölulegar eru réttu orðin. Það er með ólíkind- um hvílík kynstur af rituðu máli Marteinn Lúter sendi frá sér um ævina. Og með tilvitnunum tekst Todd harla vel að birta mannlega þætti í skaphöfn Lút- ers, þrátt fyrir fyrirferðarmikil og hamslaus ádeilurit, harkaleg- ar hótanir og svæsin átök á rit- vellinum. Lesandinn kynnist vingjarnlegum og uppörvandi bréfum Lúters til vina hans, þar sem hann hughreystir þá í stríði þeirra við efasemdir, kvíða og einsemd. Hann sendi ástúðlega miða til Katrínar frá Bóra, kon- unnar, sem hann kvæntist 42 ára. Þá eru ótal sendibréf, sem fjalla um samstarfsmenn í há- skólanum í Wittenberg eða þá rituð til þeirra og þar rætt um óskyldustu málefni, allt frá daglegum rekstri stofnunarinn- ar til stöðu Aristótelesar. Há- skólamönnum nú á dögum mun sennilega þykja gott til þess að vita, að mitt í sótthita siðbótar- innar, þegar Lúter var ýmist lofaður eða lastaður á alþjóðleg- um vettvangi þess tíma, að þá var hann jafnframt á kafi í sí- felldum hversdagsvanda háskól- ans og vann að skipulagningu eða endurskoðun námsefnis og námskeiða. Það kemur glöggt í ljós í bók Todds hvílíkur vinnuhestur Marteinn Lúter var. Hann henti á loft og hélt svífandi a.m.k. sex guðfræðilegum knöttum með annarri hendi og skrifaði hverja ritgerðina á fætur annarri með hinni. Jafnframt því predikaði hann vikulega eða oftar í Stað- arkirkjunni, hélt fyrirlestra um biblíulega ritskýringu klukkan sex á morgnana, ferðaðist fram og aftur, háði einvígi við páfann, þýddi Biblíuna á þýsku, samdi sálma fyrir nýja og breytta messugjörð, lét breyta Ágúst- ínaklaustrinu í Wittenberg í heimili þar sem hann og Kata gátu hýst gesti og gangandi auk barnahópsins. Þá háði hann strangt kvillastríð við nýrna- steina og harðlífi; sjúkdóma, sem hann ritar um á næsta ver- aldlegan hátt og hirðir þá lítt um prestlegan hátíðleika. Hins vegar urðu átök hans hörðust við Anfectung, ákafar efasemdir, sem á hann sóttu. Lúter var og hélt áfram að vera miðaldamaður og leit á Satan og helvíti sem daglegan raunveru- leika, sem sífellt ógnaði öðrum veruleika, er hann leitaðist sí- fellt við að færa sönnur á. Það var tilvera hins náðuga Guðs, sem skipaði miskunn sinni ofar refsidómi strangasta réttlætis og bar örugglega sigurorð af Satan og víti, jafnvel með svo ósennilegum hætti og dauða harmkvælamanns á krossi. Lút- er tókst ekki með nokkru móti að finna sannfæringu um mis- kunnsaman Guð innan marka rómversk-kaþólskrar trúar, sem hann hafði þó helgað sig af öllu hjarta fyrstu prestskaparárin. Og það var einmitt þessi innri barátta, sem birtist einnig mjög vel í bók Peters Manns, sem er kaþólskur prestur í Þýskalandi. Áherzla á miskunn- semd Guðs við synduga menn Af umsógn Roberts McAfee Browns má ráða, að í riti föður Manns sé ekki síður fjallað um Martein Lúter af ríkri samúð og Framhald á bls. 16 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.