Lesbók Morgunblaðsins - 22.10.1988, Síða 12

„LEYNISKJÖL í
LJÓSISÖGUNNAR
afa verður hugfast, að „Trimble-skeytið“ sem
reynt var að nota, þegar allt um þraut, til
að sanna fullyrðingar Tangens, er aðeins
agnarlítil arða í háum hrauki hinna margvís-
legustu „sönnunargagna“, sem stjómmála-
Eftirhreytur
Tangen-málsins
í fyrri hluta þessarar
greinar lýsti höfundur
viðbrögðum ýmissa
manna við því, að
Norðmaðurinn Dag
Tangen og ríkisútvarpið
íslenska reyndust engar
heimildir hafa til að
sanna þá staðhæfingu, að
Stefán Jóhann
Stefánsson hefði verið í
tengslum við bandarísku
leyniþjónustuna CIA í
forsætisráðherratíð hans
1947-49.
eftirÞÓR
WHITEHEAD
andstæðingar Stefáns Jóhanns hafa notað
til að saka hann og aðra ráðamenn um land-
ráð. Allt frá því að íslensk kommúnistasam-
tök komust á legg á þriðja áratugnum undir
opinberri yfirstjóm í Moskvu, hafa slíkar
ásakanir verið hér landlægar. Ef marka mátti
málflutning Kommúnistaflokksins og síðar
Sósíalistafiokksins, var hver einasti forsætis-
ráðherra ísiands frá 1918-70 auðsveipur lepp-
ur erlendra ríkja og ýmist eða á víxl í þjón-
ustu Dana, Breta, Þjóðveija og Bandaríkja-
manna; „auðvald" ýmissa annarra ríkja kom
raunar einnig við þessa endalausu landráða-
og landsölusögu. Til sönnunar því að lands-
feður hefðu ofurselt útlendingum frelsi þjóð-
arinnar, einstök landréttindi, landið allt og
miðin, bentu kommúnistar og sósíalistar m.a.
á sjálfan fullveldissamninginn 1918, ýmsa
viðskipta- og fjármálasamninga við Breta og
Þjóðveija á fjórða áratugnum, samstarf við
Bandamenn í tíð griðasáttmála Hitlers og
Stalíns, Keflavíkursamninginn 1946, aðild að
Marshall-aðstoðinni 1948, inngöngu í NATO
1949 og vamarsamninginn 1951. Inn á þess-
ar víðáttur sextíu ára landráðaáróðurs var
Tangen-málið flutt, þegar í harðbakkann sló,
og rekið þaðan með hefðbundnum hætti m.a.
með vísan tii „Trimble-skeytisins". En þannig
var málið alls ekki vaxið í upphafi: það sner-
ist um „vísindalegar" niðurstöður fræðimanns
og tilteknar heimildir hans, sem ríkisútvarpið
gerði að umræðuefni og þóttist hafa sann-
reynt. Aldrei kom til greina, eins og ég sagði
fréttamönnum á sínum tíma, að ég legði í
álitsgerð minni mat á öll þau gögn, þ.á m.
„Trimble-skeytið", sem aðrir menn hefðu
notað í stjómmálabaráttu liðinna áratuga til
að bera Stefán Jóh. Stefánsson landráðasök
eftir hinni almennu formúlu, sem rekja má
til íslandsdeildar Komintems, Alþjóðasam-
taka kommúnista.
BAKSVIÐ „Trimble-
SKEYTISINS“
Moldviðrið í kringum „Trimble-skeytið"
gefur tilefni til að ræða frekar um efni þess
og ályktanir manna af því, þótt það snerti
ekki Tangen-málið. Samtal Stefáns Jóh. Stef-
ánssonar og bandaríska sendiherrans fór fram
í skugga eins örlagaríkasta atburðar eftir-
stríðssögunnar: valdatöku kommúnista í
Tékkóslóvakíu. Þessi valdataka var flestum
Vestur-Evrópumönnum mikið reiðarslag. Frá
því að Stalín hóf landvinninga sína í félagi
við Hitler 1939, höfðu íslendingar, eins og
aðrar þjóðir í vesturhluta álfunnar, fengið
tíðindi af morðum, fangelsun, pyndingum,
þrælabúðavist og nauðungarflutningum á
milljónum manna í þeim löndum, sem Rauði
herinn hafði tekið á sitt vald. Enginn sóma-
kær fræðimaður hvorki austan tjalds né vest-
an þrætir lengur fyrir það að þessi tíðindi
voru sönn. í mars 1948 var mánuður liðinn
frá því að Gúlagkerfí Stalíns umlukti Tékkó-
slóvakíu, og nákvæmlega sömu sorgartíðindi
spurðust út frá þessu höfuðríki Iýðræðisins í
austanverðri álftmni og nágrannalöndunum
áður fyrr. Vitað var, að í öllum þessum ríkjum
höfðu kommúnistar hrifsað til sín völd með
því að búa um sig í stjómkerfum, heijum og
lögreglu. Um allan vesturhluta álfunnar ótt-
uðust menn, að valdaránið í Tékkóslóvakíu
væri upphaf að nýrri sókn ráðstjórnarinnar
vestur á bóginn. Þar yrði beitt jöfnum höndum
sovéskum herstyrk og flokkum kommúnista,
sem á þessum tíma lutu tvímælalaust forræði
Stalíns og sovéska „bræðraflokksins". Sov-
éskir sagnfræðingar, sem nú hafa fengið
meira starfsfrelsi, segja, að Vesturlandamenn
hafi fyllstu ástæðu haft til að tortryggja ut-
anríkisstefnu Stalíns, og lýsa honum sem
geðsjúkum alræðisherra, er hvað eftir annað
hafi hrundið Evrópu fram á barm þriðju
heimsstyijaldarinnar.
Á þessum hættutímum vakti fortíð og af-
staða margra forystumanna íslenska Sósíal-
istaflokksins tortryggni í stjómmálaflokkun-
um þremur, sem í ríkisstjóm sátu 1948. Að-
eins 10 ár voru þá liðin frá því, að helstu
forvígismenn sósíalista lögðu hér niður
Kommúnistaflokkinn, íslandsdeild Komin-
tems. En þetta hafði verið gert með sam-
þykki ráðamanna deildarinnar í Moskvu, og
í stefnuskrá Sósíalistaflokksins var ofbeldi
sem fyrr talin líklegasta aðferð „alþýðunnar"
til valdatöku á íslandi. Flokksforystan hvik-
aði ekki frá Kremlarlínunni í utanríkismálum,
lofaði Stalín og sovétkerfíð af engu minni
trúarhita en 10 árum fyrr og fagnaði valda-
ráninu í Tékkóslóvakíu sem lýðræðislegum
stjómarskiptum „alþýðu" í vil. Andstæðingar
flokksins óttuðust, að á bak við tal sósíalista
um lýðræði leyndist skoðun, sem fram kom
í leyniskýrsiu, er Hjörleifur Guttormsson og
aðrir foiystumenn í deild Sósíalistaflokksins
austan jámtjalds sendu Einari Olgeirssyni
flokksformanni árið 1957: „Við álítum, að
rétt sé og sjálfsagt að leyfa ekki umræður
né gefa fólki kost á að velja um neitt nema
á grundvelli sósíalismans". (Sjá Rauðu bók-
ina. Leyniskýrslur SÍA, bls. 47.)
Á „Trimbie-skeytið" verður að líta í þessu
samhengi, og það átti sér fjölda hliðstæðna,
eins og skjalaútgáfur Bandaríkjastjómar,
Foreign Relations of the United States
(FRUS), ieiða m.a. í ljós. Nokkur dæmi: Eft-
ir valdaránið í Prag 1948 staðfesti varafor-
sætisráðherra Ítalíu í samtali við bandaríska
sendiherrann í Róm, „að flestum kommúnis-
tanna, sem fengið hefðu embætti, þegar
flokkur þeirra var í ríkisstjóm, hefði verið
vikið frá, en þeim, sem ekki hefði verið vikið
frá, hefðu verið fengin störf, þar sem þeir
gætu engan skaða gert og væru einangrað-
ir.“ Um sama leyti sagði utanríkisráðherra
Frakka bandaríska sendiherranum í París,
að lögregla og her hefðu nánar gætur á
Kommúnistaflokknum. Talið var víst, að bæði
ítalskir og franskir kommúnistar hefðu feng-
ið stórfé frá Rússum til áróðurs og pólitískra
verkfalla og réðu yfir vopnuðum sveitum frá
því á styijaldarárunum. í nóvember 1948
skýrði forsætisráðherra Frakka bandaríska
utanríkisráðherranum svo frá, að stjóm sín
hefði byijað „hreinsanir" í frönskum ríkis-
fyrirtækjum og ætlaði sér „að hreinsa á brott
undirróðursmenn kommúnista úr öllum þeim
ábyrgðarstörfum, sem þeir kynnu enn að
gegna." (Heimildir: FRUS 1948, III, bls.
628-29, 661-62, 677-79.)
Ekki hef ég kannað, hvort bandaríska ut-
anríkisráðuneytið kom þessum upplýsingum
frá frönskum og ítölskum ráðherrum í hendur
CLA, en vísast er, að svo hafi verið.
Vitanlega má um það deila, hvort kommún-
istar hafi verið beittir valdníðslu í lýðræð-
isríkjum Evrópu eða hvort þeir hafi sjálfír
útilokað sig frá embættum með því að lúta
stjóm í Moskvu og hafna leikreglum lýðræðis-
ins. Það nær hins vegar engri átt að ætla
að rekja allar ráðstafanir gegn þeim til íhlut-
unar Bandaríkjamanna eftir heimsstyijöldina
síðari. Frá því að deildir Komintems, þ.e.
kommúnistaflokkamir, vom stofnaðir á þriðja
áratugnum, hqfðu félagar þeirra verið taldir
óhæfir til að gegna ýmsum embættum um
alla Norður- og Vestur-Evrópu. Fjöldi njósna-
mála, þar sem flokksbundnir kommúnistar
vom uppvísir að því að hafa starfað fyrir
ráðstjómina, ýttu að sjálfsögðu undir ráðstaf-
anir gegn þeim um gervöll Vesturlönd. Til
að úrskurða Stefán Jóh. Stefánsson erindreka
Bandaríkjamanna, þarf því öllu meira til en
hugleiðingar hans um að víkja bæri kommún-
istum úr embættum eða skáka þeim til í
stjómkerfinu. Því fór líka fjarri, að Stefán
pukraði með þessa afstöðu sína. Ef starfs-
menn CIA hefðu gægst í Alþingistíðindi 1940,
hefðu þeir getað séð, að snemma það ár lagði
Stefán til ásamt Jónasi frá Hriflu og Pétri
Ottesen, að Alþingi ályktaði, að ekki væri
„viðunandi, að þeir menn gegni trúnaðarstörf-
um fyrir þjóðfélagið ... sem vitanlegt er um
að vilja gerbreyta þjóðskipulaginu með of-
beldi, koma íslandi undir erlend ríki, standa
í hlýðnisaðstöðu um íslensk landsmál við
valdamenn í öðrum þjóðlöndum eða vinna á
annan hátt gegn fullveldi og hlutleysi ríkis-
ins“. Með álíka rökum og þessum hafa komm-
únistar verið úrskurðaðir óhæfir til ákveðinna
embætta fram á þennan dag í hlutlausum
Evrópuríkjum (eins og t.d. Sviss, Svíþjóð og
Austurríki) ekki síður en í ríkjum, sem í
bandalagi eru með Norður-Ameríkumönnum.
Bandaríkjamenn höfðu raunar ekki stjóm-
málasamband við íslendinga, þegar áðumefnd
tiliaga Stefáns var flutt á Alþingi, þ.e. um
átta ámm áður en „Trimble-skeytið“ var sent
frá Reykjavík. Varla stóð því sá almáttugi
Sámur frændi þar að baki? Orðræður, sem
Stefán Jóhann og aðrir evrópskir ráðherrar,
áttu við Bandaríkjamenn um aðgerðir gegn
kommúnistum 1948, skýrast vitaskuld af
þvf, að þeir treystu á stuðning Bandaríkja-
manna gegn frekari landvinningum ráðstjórn-
arinnar. Með því að mönnum stóð í senn
stuggur af herveldi Stalíns og flokksveldi
hans á Vesturlöndum, hlaut hvort tveggja
að bera á góma, þegar evrópskir ráðamenn
ræddu við bandarísk stjómvöld á þessum ör-
lagadögum í sögu álfunnar.
Valdstjórná
VálegumTímum
Þegar „Trimble-skeytið" er lesið, blasir það
ennfremur við, að Stefán var að segja banda-
ríska stjómarerindrekanum frá ráðstöfunum,
sem annar ráðherra, Eysteinn Jónsson, hafði
gert á valdsviði sínu. Sjálfur hefur Eysteinn
sagt mér, að það sé gjörsamlega tilhæfu-
iaust, að Bandaríkjamenn hafi skipt sér af
máli Hendriks Ottóssonar eða haft áhrif á
afstöðu sína til Erlings Ellingsens, flugmála-
stjóra, og Teresiu Guðmundsson, sem Trimble
hvatti Stefán Jóhann til að láta segja upp
störfum hjá ríkinu. Eysteinn segir, að sér
hafi ekki þótt við hæfi „að harðsoðinn komm-
únisti sem Hendrik veldi fréttir eins og þá
var ástatt í Tékkóslóvakíu". Hann hafi ekki
viljað „láta útvarpið byggja á Moskvufréttum
um það, hvemig þjóðir Austur-Evrópu væru
innlimaðar í kerfi kommúnista". Þess vegna
hafi hann beitt sér fyrir því í samráði við
Jónas Þorbergssson, útvarpsstjóra, að Hend-
rik væri færður til í starfi hjá stofnuninni,
a.m.k. um stundarsakir. í æviskránni Sam-
tíðarmenn segðist Hendrik raunar hafa unnið
að fréttum hjá útvarpinu 1946-64.
Það mun og rétt vera, að Hendrik hafi
ekki setið lengj utan fréttastofunnar. Frétta-
flutning hans 1948 hef ég ekki kynnt mér,
en „Trimble-skeytið" bendir ótvírætt til að
Bandaríkjamenn hafí fyrst frétt af máli hans
frá Stefáni Jóhanni, eftir að Eysteinn greip
til sinna ráða. Þá fyrst virðast þeir einnig
hafa frétt, að Högna Torfasyni, sem vann
við þýðingar í bandaríska sendiráðinu, hefði
verið boðið starf á fréttastofunni. Bæði Högni
og Hendrik höfðu þannig átt Bandaríkjamenn
að vinnuveitendum, áður en þeir tóku til
starfa á útvarpinu, því að á styijaldarárunum
var Hendrik m.a. helsti aðstoðarmaður Count-
er Intelligence Corps (CIC), öryggisdeildar
Bandaríkjahers á íslandi, eins og hann lýsti
í endurminningum sínum.
Þegar hugað er að þessum atriðum, má
ljóst vera hvílíkar blekkingar Hjörleifur Gutt-
ormsson fór með í þingræðu, er hann vísaði
í Helgarpóstinn og ýjaði að því, að Stefán
Jóhann hefði staðið fyrir því, að Hendrik
Ottósson hefði verið fluttur til í starfi að ósk
Bandaríkjamanna: „Það er þá búið að ýta
Hendrik til hliðar eins og sendimaðurinn
[Trimble] hafði verið að óska eftir við forsæt-
isráðherra Islands að gerð yrði gangskör að.“
í fyrsta lagi óskaði Trimble ekki eftir því að
Hendrik yrði „ýtt til hliðar" (sjá „Trimble-
skeytið" í fyrri hluta), enda öðrum hulið nema
e.t.v. Hjörleifí Guttormssyni að sjá, hvers
vegna hann hefði átt að gera það, er málið
var um garð gengið. í öðru lagi liggur alls
ekkert fyrir um afskipti Stefáns Jóhanns af
flutningi Hendriks í annað starf hjá útvarp-
inu, og ekkert minntist hann á að hafa skipt
sér af þeirri ráðstöfun Eysteins Jónssonar,
er hann ræddi við Trimble. í þriðja lagi getur
Hjörleifur ekki skotið sér á bak við Helgar-
póstinn til að afsaka þessar missagnir sínar,
þar sem blaðið hélt því aldrei fram, að Stefán
Jóhann hefði ýtt Hendrik til hliðar eða Banda-
ríkjamenn borið upp ósk um það.
Um mál Erlings Ellingsens segist Eysteini
Jónssyni svo frá, að hann hafi verið ákveðinn
í því, er hann varð flugmálaráðherra í árs-
byijun 1947, að fá Agnari Kofoed-Hansen,
lögreglustjóra og fyrrum flugmálaráðunauti,
fullt embætti á þessum gamla starfsvettvangi
hans. Flugmálin hafi þá verið orðin með mikil-
vægustu viðfangsefnum íslenska ríkisins og
vitað, að þar yrði mikiila tíðinda að vænta í
framtíðinni. Eysteinn segist því hafa talið
afarbrýnt, að flugmálastjómin fengi aftur
notið yflrburðaþekkingar og reynslu Agnars
Kofoeds, brautryðjandans í íslensku farþega-
flugi. Þetta hafi ráðið mikiu um, að hann
beitti sér fyrir því að lögum var breytt í maí
1947, þannig að stofnað var Flugráð og nýtt
t sser 839ÖTXO 5S 3l/ll?.QA.J8l/IUf)90M 5IÓ833J
12