Lesbók Morgunblaðsins - 20.04.1996, Qupperneq 5

ÚR kvikmyndinni 79 af stöðinni. Róbert Arnfinnsson og Gunnar Eyjólfsson
í hlutverkum sínum.
ræns stílsháttar og því hversu liðlega höf-
undur færir sig á milli hlutlægrar og hug-
lægar lýsingar. Tökum sem dæmi stuttan
kafla úr sögunni Heiður landsins í Þeir sem
guðirnir elska. Sviðið er dregið upp í fáum
dráttum og síðan sett á hreyfingu:
Gistihúsið Brattahlíð stóð undir heiðinni
að norðan. Það var þrifalegt hús oggljámál-
aðir bensíngeymar olíufélaganna stóðu í röð
á breiðu hlaðinu. Bak við gistihúsið voru
peningshús og gróðurhús og ekki langt frá
stóð gamalt samkomuhús við nýja sundlaug
og kartöfluflög til hliðar sundurskorin af
heitum lækjum frá uppsprettunni ofar í
heiðinni. Daníel ók rösklega í hlaðið og
sveigði þunga bifreiðina í stórum boga upp
að bensíngeyminum. Hann hratt hurðinni
upp og steig út í sólskinið. Það var heitt
en hann vissi það mundi kólna bráðlega; á
þessum tíma dags fór að blása af hafi í
Bröttuhlíð. Hár og grannur maður kom
heiman frá húsinu.
Þetta líkist kvikmynd. Við sjáum ef að
er gáð hve nákvæmlega textinn er unninn.
Fyrst kemur fjarmynd; gistihúsið undir
heiðinni og bensíngeymamir fyrir framan
sem valda því að bílstjórinn stansar. Síðan
hvarflar augað umhverfis, bak við gistihús-
ið til peningshúsa, samkomuhúss og sund-
laugar sem verður raunar aðalsvið sögunn-
ar. Þessu næst ekur bílstjórinn rösklega inn
í kyrralífsmyndina, hann sveigði bifreiðina
i stórum boga, hratt upp hurðinni og steig
út í sólskinið. Einungis val sagnorðanna
sýnir hve kunnáttusamlega er stílað. Og
þegar þarna er komið má söguhöfundur
flytja sig inn í hugarheim bílstjórans: Hann
vissi það mundi kólna bráðlega.
Sagan í fásinninu lýsir leiða manna í
samfélagi þar sem ekki gerist neitt: Tveir
menn láta brennivínsflösku ganga á milli
sín og tala um kvenfólk, Dóri ekur fullur
og drepur kött, vekur eiganda hans upp
um hánótt til að bjóða bætur og kaupa
bensín. Þegar fullnægingu hvatanna sleppir
‘hafa menn ekkert við að vera: „Ég segi
enn: þeir ættu að sjá til þess kæmu almin-
legar stelpur í sveitina. Þeir í pólitíkinni
tala um fólksflótta og rafvæðingu og ný-
býlasjóði: hvað stoðar það.“
Hér er komin áþekk mannlífsmynd og
lesendur Indriða þekkja best úr Landi og
sonum. - Þriðja smásagnasafnið var Mann-
VIÐ kvikmyndun á Landi og sonum, 1980.
aðist ekki menningarvitum og alþýðuvinum
í Reykjavík.
Þeir sem mest gerðu úr Hemingwaystæl-
ingunni létu í það skína að Indriði hefði
lítið fram að færa frá sjálfum sér, klæddist
einungis lánsflíkum. Meir að segja fundu
menn út að hesturinn í Mælifellshnjúk
væri stældur eftir hlébarða í Kilimanjaro
hjá Hemingway. Er þó sagan um hestinn
í Hnjúknum arfsögn í Skagafirði.
Það var furðuleg glámskyggni að sjá
ekki að í Sjötíu og níu af stöðinni tókst
Indriða að nýta í eigin þágu þá stíltækni,
sem hann hafði numið, skapa verk sem
gætt er persónulegu inntaki, mótað og
meitlað af því innsæi og listfengi sem skil-
ur milli feigs og ófeigs. Þessu gerðu glögg-
ir og smekkvísir bókmenntamenn sér auð-
vitað grein fyrir, eins og Þórarinn Guðna-
son læknir sem skrifaði ritdóm undir fyrir-
sögninni „Rösklega skrifuð saga“. Hann
segir: „Mönnum hefir orðið tíðrætt um stíl
þessarar sögu. Hann er sagður fenginn að
láni hjá erlendum meistara, og víst hefir
mörgu verið logið meira en því, að höfund-
ur hennar sé undir áhrifum mikils töfram-
anns. í rauninni er ekkert við það að at-
huga, þótt ungir höfundar gangi á reka og
gerist djarftækir til efniviðar, en Indriði
hefði vel getað dregið viðinn heim eftir að
skyggja tók og telgt hann ofurlítið meira
til, áður en hann smíðaði úr honum fram-
hlið og forstofuhurð ... Vonbrigði þau, sem
ýmsir hafa orðið fyrir við lestur þessarar
sögu, má sennilega rekja til þess, hversu
hvatvíslega hún var auglýst fyrirfram. En
þarflaust er að láta höfundinn gjalda þess,
og álíti einhveijir, að I.Þ. sé hermikráka
og annað ekki, skal þeim einungis ráðlagt
að lesa bókina betur.“
Um Sjötíu og níu af stöðinni hefur margt
verið skrifað og hún hefur komið oftar út
en aðrar bækur höfundarins. Ástæðan tik
þess hve vel sagan hitti í kviku margra
lesenda var sú að með henni tókst Indriða
að bregða upp skýrri mynd af lífsvanda sem
margir þekktu af sjálfs reynslu. Það er til-
finning þess sem rifinn hefur verið upp úr
jörð átthaganna og verður að finna sér
nýjan jarðveg. Á rithætti sögunnar má sums
staðar sjá nokkur áreynslumerki og tilgerð
eins og títt er hjá ungum höfundum. En
kannski verður hún flestum lesendum rík-
ust í minni af skáldsögum Indriða, enda
þótt aðrar séu skrifaðar af þroskaðri stíl.
Enn Um Smásögur - Dæmi
Um Stíl
Stílþróun Indriða er annars merkileg.
Næst á eftir Sjötíu og níu af stöðinni kom
smásagnasafnið Þeir sem guðirnir elska
(1957). Þar sýnir höfundur aukið vald á
smásagnaforminu og persónulegri stíltök
en fyrr. Sögur eins og Áð enduðum löngum
degj, Heiður landsins, í fásinninu og Eftir
stríð eru hver annarri betri. Þekktust er
sú fyrsttalda, sagan af feiga bóndanum sem
er á heimleið til að deyja. Hér sem víðar
notar Indriði bílinn sem eins konar hlut-
gervingu mannsins, samsamar hann mann:
legri harmsögu. Þetta gerði hann líka í
Sjötíu og níu af stöðinni eins og frægt er.
En í smásögunni dregur hann upp um-
hverfismynd af mikilli natni og lætur glitta
í sögu milli línanna; slík er list smásögunn-
ar.
Smásögur Indriða eru vel fallnar til að
athuga og skýra frásagnarhátt höfundar-
ins, hina nærfærnu, stílfærðu raunsæisað-
ferð sem hann hefur ræktað og nýtur sín
hvergi eins vel og í bestu smásögum hans.
Aðferðin byggist á markvissri beitingu sjón-
þing( 1965), ellefu sögur. Þetta er ekki síðra
safn en Þeir sem guðirnir elska; ég nefni
hér þijár sögur, Dagsönn við ána, bernsku-
minning frá réttardegi í sveit, nátengd
Landi og sonum, Hófadynur um kvöld og
Vor daglegi fiskur. Sú síðastnefnda er ljós-
lifandi þorpsmynd, með bílstjóra í sjpnarm-
iðju eins og oftar hjá höfundinum. í Hófa-
dyni um kvöld er sjálf sagan löngu að baki;
tveir menn á hóteli og annar rifjar upp
tuttugu ára gamalt ástarævintýri.
Eftir Mannþing leið tuttugu og eitt ár
án þess að Indriði gæfi út smásagnasafn.
í millitíðinni kom ágætt úrval úr sögum
hans sem Helgi Sæmundsson gerði, Vafur-
logar (1984). Þar eru tólf sögur úr fyrri
bókum höfundar og þijár að auki sem birst
höfðu í tímaritum. Ein þeirra er meðal
snjöllustu smásagna Indriða, Lífið í bijósti
manns, sagan um Mýrarhúsa-Jón og hest-
ana hans sem konan seldi og þá má einu
gilda um bæinn, enda brennur hann ofan
af Jóni drukknum. Önnur saga í Vafurlog-
um er Aprílsnjór. Hún er efnislega hliðstæð
skáldsögunni Unglingsvetri og gæti raunar
heitið sama nafni, frásögn af unglingi sem
fer í fyrsta sinn að heiman til vetrardvalar
í skóla. í sögunni er ágæt svipmynd af því
hvernig Reykjavík kemur sveitapilti fyrir
sjónir.
Árið 1986 kom stórt smásagnasafn frá
Indriða, Átján sögur úr álfheimum. Þetta
eru nokkuð misgóðar sögur, en sumar i
fremstu röð sagna hans að hárfínni stíltil-
finningu, eins og Morgunn á brúnni og þó
einkum Símtal yfir flóann. - í smásagna-
bókum höfundarins er alls að finna fimm-
tíu og eina smásögu, en þijátíu og tvær
þeirra hefur hann tekið upp í ritsafn sitt,
Fyrstu sögur og Seinni sögur (1992). Rit-
safnið færir mönnum heim sanninn um,
hafi þeir ekki vitað það áður, að Indriði er
smásagnahöfundur í allra fremstu röð. Úr
safninu má raunar sakna góðra sagna sem
iar hefðu átt áð vera. En höfundurinn held-
ur áfram að skrifa smásögur og hafa tvær
birst nýlega hér í Lesbókinni.
SeinniSkáldsögur
í viðtali við Valgeir Sigurðsson frá 1975
segir Indriði að sér finnist Sjötíu og níu
af stöðinni vera fullrædd saga, „henni er
fullriðinn hnútur," segir hann, og ef til vill
er það rétt. Nú er sagan orðin að nokkru
leyti sögulegt plagg, en vel lifandi samt;
það sannaðist síðast í fyrra þejgar flutt var
ný útvarpsleikgerð hennar. I fyrrnefndu
viðtali kveðst Indriði játa að vegna æsku
sinnar sé sagan skrifuð á mörkum þess sem
leyfilegt sé að segja á yfirborðinu án þess
að sagan verði sentimental. „Þetta eru ákaf-
lega viðkvæm mörk, og við mörg vandamál
að stríða í textanum, ef takast á að hindra
það að fara yfir í væmni.“ Á þessum við-
kvæmu mörkum hrærist sagan.
Höfundurinn hefur greinilega áttað sig
á hversu mjótt gat verið á mununum; það
sést á því að átta ár liðu þar til hann gaf
aftur út skáldsögu, Land og syni (1963).
Hún er að efni til eins konar forsaga Sjö-
tíu og níu af stöðinni. Hér segir frá feðgum
í sveit á kreppuárunum. Sagan gerist á
nokkrum haustdögum; sonurinn, Einar, fer
í göngur, en á meðan veikist faðir hans og
deyr. Einar hefur misst trú á búskapnum
því að föðurarfurinn er skuld í kaupfélag-
inu. Hann ákveður að selja jörð og bústofn
og yfirgefa' allt sem honum er kært. Jafn-
vel stúlka á næsta bæ sem elskar hann
getur ekki fengið hann til að vera kyrran
I sveitinni.
Að stíl táknar Land og synir verulega
breytingu og meiri myndugleika höfundar-
ins. Hún er þrautvönduð að gerð. Stíllinn
er mýkri, fyllri og skýrari en fyrr, sjón-
gáfan þroskaðri. „Margar myndir Lands
og sona eru dýrmæt listaverk; og raunar
hygg ég að fegurri prósi sé ekki ritaður
hér á landi en sá sem lesinn verður í einstök-
um lýsingarköflum þessarar sögu,“ sagði
Bjarni Benediktsson frá Hofteigi í ritdómi.
Samtölin settu menn hins vegar fyrir sig
og át hver eftir öðrum að þau væru „óeðli-
leg“, eins og sagan ætti að vera frumstæð
raunsæiseftirlíking. Hitt er ljóst að það
hattar fyrir í stíl milli lýsinga og frásagnar
annars vegar og samtala hins vegar. í seinni
sögum höfundar er fullt jafnvægi komið á
og Indriði orðinn ótvíræður meistari stíls
síns.
Land og synir er sögulega skoðað megin-
verk Indriða G. Þorsteinssonar og geymir
kvikuna í skáldskap hans. í henni er fólgin
lifuð reynsla sveitamannsins. Ef til vill eig-
um við enga sögu sem betur túlkar hin
sársaukafullu líftengsl við landið og gamla
sveitamenningu, á því skeiði þegar þessi
tengsl eru að trosna og rakna hjá stórum
hluta þjóðarinnar. Land og synir er ekki
þjóðfélagsádeilusaga, því síður uppreisnar-
saga eins og haldið var fram þegar átti að
sýna pólitíska þróun höfundarins „frá upp-
reisn til afturhalds.“ (Vésteinn Ólason). Það
er markverð ábending hjá Hallberg Hall-
mundssyni í ritgerð um sögur Indriða, að
Land og synir er persónusaga með þjóðfé-
lagslegu ívafí, ekki öfugt, - saga um tvo
sonu landsins, feðga, sem báðir unna því.
Straumur tímans ræður því aðeins að sá
yngri tekur aðra stefnu en faðirinn. Mynd
feðganna í sögunni speglar tíðarandann og
breytingar þjóðfélagsins. Yfir sögunni allri
er mildur hausttregi.
í næstu skáldsögu, Þjófi íparadís (1967)
bregður Indriði upp nokkuð fegraðri mynd
sveitarinnar. Sagan er í rauninni öll í björt-
um lit og skortir því nokkuð á dýptina,
þótt hún sé afbragðsvel skrifuð, líklega
jafnbest af öllum skáldsögum höfundarins.
Hins vegar sýnir hún líka takmarkanir hans,
að staðnæmast við ytri lýsingar. Hið illa,
í framferði þjófsins Hervalds í Svalvogum,
kemur inn í samfélag sögunnar eins og
óskiljanlegt eyðingarafl, höggormurinn í
Edensgarð. í þessari sögu er drepið á hin
myrku meginlönd mannshugans, en lýsing
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 20.APRIL1996