Tíminn - 16.12.1966, Blaðsíða 2

X
TÍMINN
FÖSTUDAGUR 16. desember 1966
Mynd þessi er tekin á miðstjórnarfundi Framsóknarflokkslns taliS frá vinstri, Sigurjón Guðmundsson, gjaldkeri, Framsóknarflokksins, 'Heigi Bergs,
ritari, Eystelnn Jónsson, formaður, Kristján Benediktsson, varagjaldkeri, Jóhannes Elíasson, vararitari, og Ólafur Jóhannesson (í ræðustól) varafor-
maður 'Framsóknarflokksins. (Tímamynd GE)
GREIN EYSTEINS
Framhald at bls. 1
Þessi samtök voru mynduð til
’iess að hafa forustu um baráttu
slþýðunnar til sjávar og sveita,
'yrir frelsi og framförum og jafn
étti í því nýja þjóðfélagi, sem
íóta skyldi í skjóli þess sjálf-
tæðis sem verið var að ná úr
öndum Dana og unnizt hafði í
Pöngum að nokkru þá ,þegar, þeg
r þessir flokikar voru myndaðir,
’ ótt lokata’kmarkinu væri ©kki
. áð.
Nu átti að fylkja liði í sj'álfri
jórnmólabaráttunni, en áður
ifði aiþýða landsins skipað sér í
:lög til sjáifsbjargar og þegar
;ynt í verki mátt samtakanna.
er í því siambandi að nefna
. ímivirnrŒfélögm, verkalýðsfélög-
í og búnaðarfélögin sem sneru
r að hagsmunamálunum og
ögnuðu félagshyggjuna og ung-
ennaifélögin, sem ijlæddu sjálf-
æfös og baráttuhug, ræktuðu
anngíHið og efldu þá trú á þjóð
a og landið, sem var og verður
snauðlsynlegur grundvöllur allra
nnra framfara og raunverulegs
álfstæðis með lítilli þjóð.
Upp úr þessum félagssamtökum
þýðmmar voru hin nýju póli-
;ku samtök 'hennar sprottin sem
•rjð var að koma á fót árið 1916
sð stofnun Framsóknarflokks
i ,, Alþýðuflökksins og Alþýðu-
mibandsins. Vakti það mjög fyr-
forustumönnum þessara sam-
ka að þau ynnu saman og að
jkfcru leyti að sameiginlegu
arki
kki andstæður.
Samtök — samvinna var kjör-
5ið í herbúðum Framsóknar-
mna frá upphafi. Ekki samtök
i þess að minnka einstakling-
n eða gera hann að litilsigldri
igsál, heldur samtök til þess að
ekka hvem þann sem í þeim
irfaði og efla hag hvers ein-
iklings með sameiginlegum átök
n. Ekki samtök til þess að
aga úr framtaki hverg -og eins,
ldur til þess að ryðja úr vegi
■im hindrunum sem alls staðar
ru á leið framtakssamra alþýðu
. anna, sem vildu bjarga sér,
hindrunum, sem hverjum og ein-
um var um megn að komast yfir.
Með samtökum og samvinnu
skyldi brautin rudd. í þessum her
búðum hafa samvinna og heil-
brigt einstaklingsframtak aldrei
orðið andstæður, heldur hvort
öðru tengt og efling hvors tveggja
frum'kraftur í sókn og starfi frá
upphafi til þessa dags.
Fyrstu árin.
Framsóknarflokkurinn var
stofnaður á stríðsárunum fyrri og
nokkrum vikum eftir stofnun
flokksins var ákveðið að styrkja
landsstjórnina með því að fjöliga
ráðherrum í þrjá og varð ofaná
að þrír staerstu flokkarnir legðu
til ráðherrana og eian þeirra
var Framsóknarflokkurinn.
Störfuðu samsteypustjórnir aðal
flokkanna næstu árin og tók Fram
sóknarflokkurinn þátt í þeim og
gekk svo til ársins 1924 að íhalds-
flokkurinn var myndaður, en
hann náði þá meirihluta ásamt
bandamönnum sínum og stjóm-
aði einn fram á árið 1927. Þau
þrjú ár var Framsóknarflok'kur-
inn í stjómarandstöðu. Voru
nú til sögunnar komnir þeir að-
alflokkar, sem enn starfa, nema
Sósíalistaflokkurinn, sem við bætt
ist árið 1938.
Á þessu tímabili kom Fram-
sóknarflokkurinn ýmsu merku
til leiðar, þótt fátt eitt sé hægt
að telja hér. Hann átti ríkan
þátt í fullveldissamningnum 1918
enda var það sett efst á
fyrstu stefnuskrá flokksins að
vinna að því „að ísland nái óskor-
uðum umráðum allra sinna mála
og fullveldisrétti“ — eins og það
er orðað. Frá þessum tíma nefni
ég samvinnulöggjöfina sem sam-
þykkt var 1021 og markaði stöðu
samvinnufélaganna og aflaði þeim
jafnréttis í þjóðfélaginu í mörg
um greinum. Landsbankinn var
efldur og var það mikið baráttu-
mál Framsóknarflókksins og bank
anum fenginn seðlaútgáfuréttur-
inn og hann gerður að þjóðbanka
raunverulega, en áður hafði ís-
landsbanki, sem var hlutafélags-
banki í eigu erlendra aðila, haft
forréttindi umfram sjálfan banka
íslenzku þjóðarinnar. Jarðræktar-
lögin voru sett og fyrsta löggjöf-
in um ræktunarsjóð. Tekið var
að flytja út kælt kindakj’öt og
koma upp kjötfrystihúsum víðs
vegar um landið. Var þertta upp-
haf algjörrar byltingar í meðferð
og sölu matvæla. Sett voru lög
um hvíldartíma togaramanna og
lögfest sex tíma hvíld, sem síðar
var færð í átta tíma og var þetta
hið mesta átakamál.
Brotizt í gegn.
Árið 1927 urðu þáttaskil. Fram-
sóknarflokkurinn vann mi’kinn
kosningasigur og hafði tök á því
eftir kosningarnar að mynda rik-
isstjórn með stuðningi Alþýðu-
flokksins. Það er ekki ofmælt að
kalla þetta þáttaskil. Verður þó
fátt eitt 'hér nefnt af því, sem
gert var á vegum þessa meiri-
'hluta.
Síldarverksmiðjur rí'kisins voru
bygigðar, en áður höfðu síldarverk-
smiðjur verið sárafáar og litlar
og á vegum útlendinga. Búnaðar-
banki var stofnaður og Bygginga-
og landnámssjóður. Fiskveiðasjóð
ur efldur. Lögin um verkamanna-
bústaði voru sett. Héraðsskólalög-
in voru samþykkt og lög uai
Menntaskóla á Akureyri og haf-
in bygging hérpðsskóla. Ennfrem-
ur lög um gagnfræðaskóla í kaup-
stöðum. Efnt var til Menntamála-
ráðs og Menningarsjóðs og sett
lög um 'skemmtanas'katt og þjóð-
leikhús. Landspítali reistur og rík
isútvarp og sundhöll í Reykjavik.
Framlög til samgöngumála marg-
földuð. Sett voru lög um rann-
sóknir í þágu atvinnuveganna.
Kjördæmaskipunin.
Gekk svo fram til ársins 1931
að ágreiningur varð um kjördæma
skipun landsins og hófust þá
fyrstu átökin um þau efni af
þrennum, sem orðið hafa á ævi
Framsóknarflo’kksins. En þegar til
þeirra hefur komið, hefur jafnan
slitnað stjórnarsamstarf Fram-
sóknarflokksins við aðra flokka
um skeið mismunandi lengi eftir
(ástæðum. Framsóknarflokkuriinn
Ihefur viljað halda sjálfum grund-
velli kjördæmaskipunarinnar, og
mæta nýjum viðhorfum með því
að fjölga kjördæmum og kjöi-
dæmakjörnum alþingismönnum,
en allir aðrir flokkar hafa viljað
innleiða hlutfallskosningar og
uppbótaþingsæti. Hefur verið tek-
izt á um þetta þrisvar unz svo
er komið, að nú hafa verið inn-
leiddar hlutfallskosningar í fáum,
stórum kjördæmum. En þetta
verða menn að hafa í huga, þegar
sagt er frá þessu tímahili.
Slitnaði nú — 1931 — stjórn-
arsamstarfið við Alþýðuflokkinn
um sinn og tókust menn á um
kjördæmabreytinguna. í þeim
sviptingum myndaðist loks sam-
steypustjórn Framsóknarmanna
og Sjálfstæðismanna um málamiðl
un í kjördæmamálinu og kreppu-
ráðstafanir, og sat hún á meðan
stjórnarskrárbreytingunni var
komið í höfn, sem ekki varð fyrr
en á árinu 1933. Á þessum árum
| voru sett lög um kreppuláuasjóð
j vegna landbúnaðarins, og lög
um byggingarsamvinnufélög, og
er það, ásamt lögunum, um verka-
mannabústaði, sem fjölluðu um
byggingarsamvinnufélög ve-rka-
manna, upphafið að áratuga langri
þróun í löggjafarstarfsemi til
stuðnings fbúðabyggingum í bæj-
unum.
Stjórn hinna vinnandi
stétta.
Ágreiningur varð í Framsókn-
arflokknum um hvað gera skyldi,
þega-r þessu tíma-bili lauk. Klofn-
aði flokkurinn í árslok 1933 út af
þess-um agreiningi og -fleira kom
til, og efndu nokkrir leiðtogar
Framsó'knarmanna til stétta-r-
floklks bænda. Urðu miki-1 átök
í kosningunum 1934. Lauk þeim
svoj að Framsóknarflokkurinn og
Alþýðuflokkurinn náðu meiri-
Framhald a 6. síðu.
Mynd þessi er tekin í flokksherberginu í Alþingl, skömmu eftir þingsetningu, talið frá vinstri, Hermann Jón
asson, Eysteinn Jónsson, Gísli Guðmundsson, Jón Skaftason, Halldór SigurSsson, Karl Kristjánsson og Þórarinn
Þórarinsson. (Tímamynd GE)