Tíminn - 16.12.1966, Blaðsíða 9

F.tiSTUDAGUR 16. desember tft66
TIMINN
RÆTT V!Ð JÖRUND BRYNJÓLFSSON UM FYRSTU ÁRIN í FRAMSÓKNARFLOKKNUM
að
ar var
fá við máfefni verkamanna
Þegar Framséknarflokkurinn
var stofnaður 16. des. 1916 stóSu
aS stofnuninni 8 þingmenn svo
gem kunnugt er. En níundi þing
maSurinn sat þó stofnfundinn,
þótt hann gerSist ekki þá þegar
félagi í þessum samtökum. Sá
var Jörundur Brynjólfsson, fyrri
þingmaSur Reykvíkinga, sem kos-
inn hafSi veriS á þing þá um
sumariS meS miklum yfírburSum
sem frambjóSandi verkamanna,
Jörundur hugSi helzt til stuSnings
hjá þessum frjálslyndu þing-
mönnum, sem voru aS stofna
nýjan flokk, viS þau mál er liann
bar fyrir brjósti til hagsbóta fyrir
verkamenn, sem þá stóSu mjög
höllum fæti í félagslegu tilliti.
Hann gerSi því kosningabandalag
viS þennan nýja þingflokk um
nefndir og málafylgju, en einnig
átti hann þá enn nokkra samleiS
meS sumum þingmönnum Sjálf-
stæSisflokksins, enda hafSi liann
veriS handgenginn þeim flokki áS
ur.
Jörundur Brynjólfsson er fædd
ur að Stanmýri í Álftafirði 21.
febrúar 1884, kominn af gildum
bændaættum, ólst upp í stórum
systkinahópi á fjölmennu myndar
heimili. Um fermingu lá leið hans
suður í Lón og Hornafjörð og
hann dvaldist þar nokkur ár,
stundaði síðan sjóróðra bæði við
Papós og Hornafjarðarós, settist
svo í búnaðarskólann á Hvann-
eyri 1904 og 1907 fór hann í
Kennaraskólann og lauk kenn-
araprófi 1909 og varð þá kennari
við Reykjavíkurskóla, fór til fram
haldsnáms í Höfn og var síðan 10
ár alls kennari.
Svo bar við, að vorið 1908 var
Jörundur staddur austur í Horna-
firði, þegar orrustan um uppkast
ið stóð, og Jörundur var hvergi
veill í þeirri baráttu og lét þá
nokkuð að sér kveða í áróðri gegn
uppkastinu í samræðum og á
mannfundum. Mun þetta vera með
al fyrstu beinu afskipta Jörundar
af stjómmálum. Hvort sem Jör-
undur átti mikinn eða lítinn hlut
að þarna fór svo, að í Skaftafells
sýslum urðu einhver mestu stakka
skipti í landinu í þessum kosn-
ingum, og Þorleifur Jónsson í
Hólum var kjörinn með yfirburð-
um, en einmitt hann varð fyrsti
formaður þingflokks Framsóknar
manna, sem stofnaður var 1916
og Jörundur gekk til bandalags
við.
Jörundur er nú á níræðisaldri
en vel hraustur enn, stálminnugur,
hvass og skýr sem fyrr. Bandalag
Jörundar við hinn nýstofnaða
Framsóknarflokk varð mikils vaid
andi í íslenzkum stjórnmálum, og
á grundvelli þess var mynduð rík
isstjórn með þremur ráðherrum
og þátttöku Sigurðar í Yztafeili
í henni. Tíminn taldi því einboðið
að biðja Jörund um stutt spjall í
tilefni af 50 ára afmæli Framsókn
arflokksins vegna þeirra tengsla,
sem hann hafði við hann í upp-
hafi. Jörundur tók því vel en
bað þess að hafa það stutt.
— Hver voru tildrög þess, að
þú gerðist þátttakandi í félags-
starf verkamanna í Reykjavík og
síðan frambjóðandi þeirra, Jör-
undur?
— Ég var búsettur hér í
Reykjavík, kennari þar og bæj-
armaður. Það mun hafa verið 1914,
að kunningjar mínir hvöttu mig
til þess að koma með sér í fé-
lagsskap verkamanna, en þar voru
tíðir málfundir og mikið félags-
líf. Þetta leiddi til þess að ég
gekk í Dagsbrún, og þar þótti mér
gott að starfa með verkamönnum.
Þeir voru hlýir og hreinskiptnir
menn og kunnu að meta það, sem
fyrir málstað þeirra var gert. Fé-
lagsstarfið með verkamönnum
þessi ár og næstu ár er mér ailtaf
hugstætt. Árði 1915 var ég svo
kjörinn formaður Dagsbrúnar, og
þá var svo mikill hugur í verka-
mönnum og samstaða þeirra góð,
að við lögðum fram við bæjar-
stjórnarkosningarnar Jista, og brá
svo við, að heimstjórnarvígið í
Reykjavík blátt áfram hrundi. Við
fengum flest atkvæði þeirra er þá
buðu fram og komum að þremur
mönnum. Ég sat svo í bæjarstjórn
Reykjavíkur þetta kjörtímabil.
Haustið 1916 ákvað Dagsbrún
svo að bjóða fram til þings, og var
ég og Þorvarður Þorvarðarson í
kjöri. Þingmenn Reykjavíkur
i voru aðeins tveir þá. Þorvarður
ifór þó í viðskiptaerindum til Am-
! eríku nokkry fyrir kosninguna og
i var ekki kominn á kjördegi. Kosn
ingabaráttan var allhörð, og mér
er sérstaklega minnisstætt, hve
unga fólkið stóð fast með okkur.
T. d. voru menntaskólanemar hin-
ir áköfustu í kosningabaráttunni.
Ég komst örugglega inn, en Jón
Magnússon náði kosningu með 25
atkvæða mun yfir Þorvarð, og ég
er viss um, að hann hefði fallið,
ef Þorvarður hefði verið heima á
kjördegi.
Þetta var nú á stríðsárunum,
segir Jörundur. Verðhækkanir
neyzluvara dundu yfir, en kaup
hækkaði ekki að sama skapi, at-
vinna lítil og kjör verkamanna
bágborin og fóru versnandi. Mér
var mjög í mun að reyna að
vinna að umbótamálum verka-
manna á þingi og hugleiddi, hvar
helzt væri stuðning að finna. Var
mér ljóst, þegar hinir frjálslyndu
þingmenn utan af landi efndu til
samtaka sinna, að þar mundi ég
eiga stuðnings að vænta og því
einboðið að gera við þá félag, sem
báðum kom vel, þó að ég gengi
ekki í flokk þeirra. Sú samvinna
gekk með miklum ágætum, og
þótt þessir menn væru flestir
bændafulltrúar voru þeir meira
en fúsir til þess að styðja mál-
efni verkamanna. Samvinna okkar
varg með miklum ágætum allt
þetta kjörtímabil.
— Hver voru helztu þingmál, er
þú hreyfðir í þessari fyrstu þing
setu?
— Þingstörfin og flutningur
mála þar markaðist mjög af stríðs
ástandinu og viðleitni til þess að
að leysa vandamál líðandi stund
ar. Vöruþurrðin vofði t. d. yfir,
og ég flutti ýmis frumvörp til
þess að bæta hag verkamanna og
félagslega aðstöðu og fékk stund
um stuðning hjá Sjálfstæðisflokks
mönnum, svo sem Bjarna frá Vogi
og Benedikt Svemssyni. Þá var
starfandi bjargráðanefnd í þing-
inu og hafði i mörgu að snúast.
Það var á þessu kjörtímabili sem
ég flutti frumvarp um lögákveð
Jörundur Brynjólfsson
inn hvíldartíma sjómanpa á tog
urum. Þá voru engin slík ákvæði í
lögum, og þrældómurinn á tog
urunum í aflahrotum var óstjóra
legur. Sjómenn urðu oft að vinna
sólarhringum saman. Þó vil ég
geta þess, að einn skipstjóri að
minnsta kosti, Guðmundur Jóns-
son á Skallagrími hafði þann
fasta sið að hvila menn sína 4—6
tíma á sólarhring að minnsta kosti.
Þingmenn Framsóknarflokksins
stóðu fast með mér í þessu máli,
þó að það næði ekki fram að
ganga þá, og þegar Jón Baldvins
son flutti málið aftur siðar, voru
það Framsóknarmenn, sem björg
uðu því í gegn.
— Manstu eftir öðrum stórmál
um, sem þú fluttir.
— Ja, við getum nefnt fossa
málið svonefnda. Þá var verið að
undirbúa virkjun Eliiðaáa í Reykja-
vík, en ég taldi, að snúast ætti
þegar í stað að virkjua Sogsins
fyrir Reykjavíkursvæðið og einn
ig með það fyrir augum, að
dreifa rafmagni þaðan um byggðir
Suðurlands. Þetta þótti ýmsum
fjarstætt, og þar að auki voru
vatnsréttindi í Soginu, ónnur en
þau sem ríkið átti þá þegar, í
höndum útlendinga eins og marg
ir fossar hérlendis þá. Ég flutti
því 1919 frumvarp um að hafizt
yrði handa um að ná vatnsorku-
réttindum Sogsins úr höndum út
lendinga, og var sú tillaga sam-
þyk'-t. Jón Magnússon, forsætis
ráðherra, leitaði eftir þessu er
lendis eins og tilllagan mælti
fyrir, en ekkert meira var að gert
að sinni.
— Og var ekki þingið 1918 við
burðaríkt?
— Jú, en annars urðu samninga
málin við Dani ekki tilefni sér-
lega mikilla umræðna þá. Samn
inganefnd Dana var góð viðskiptis
og ég er sannfærður um, að hún
kom hingað með þau fyrirmæli
danskra stjómarvalda, að semja
við íslendinga, jafnvel þótt dýrt
yrði. Þetta töldu Danir svo mik
ilvægt vegna deilnanna við Suð-
ur-Jóta, og við íslendingar eigum
Suður-Jótum áreiðanlega meira
að þakka í sjálfstæðismálum okk
ar en margir hafa gert sér ljóst.
— Þú hefur þá frá upphafi haft
á því trú, Jörundur, að bændur
og verkamenn gætu unnið saman
í stjórnmálabaráttu?
— Já, tröllatrú. Ég hef aldrei
efazt um það, tel reynsluna hafa
sýnt það og að svo eigi það og
geti verið enn, ef rétt og skvnsam
lega er á málum haldið Ég te'
að hjá fulltrúum þessa fólks sé
enn krafturinn til frj'álsiynurar um
bótastjórnar í landinu.
— En þú varst ekki þingmaður
næsta kjörtímabil, sem hófst
1919?
— Nei, þá var margt breytt, en
mestu réð, að ég hafði fyrir all-
þungu heimili að sjá, kennaralaun
in lág og dýrt að lifa í Reykja
vík. Auk þess seiddi sveitalifið
mig. Ég ákvað að flytjast austur
yfir fjall og fara að búa. Við það
varð aðeins hlé á stjómmálaþátt
töku, nema heima í héraði, en það
kom sem af sjálfu sér, að þá gekk
ég í Framsóknarflokkinn, og ekki
mun ég hafa verið alveg hlutlaus í
kosningabaráttunni 1919. En 1923
var ég í kjöri fyrir Framsókn
arflokkinn í Ámessýslu ásamt
Magnúsi Torfasyni og átti siðan
sæti á Alþingi samfleytt til 1956
Samstarf okkar Magnúsar var
ætíð með ágætum og átti ég með
honum lengsta samleið sem þing-
maður Ámesinga. Hann var frjáls
lyndur og vildi lítilmagnanum vel,
gáfaður maður og sérstæður.
— Og margs mun að minnast
frá þessum langa þingferli?
— Já, en eigum við ekki að
sleppa þ’íí núna, segir Jörundur-
Ég var forseti neðri deildar alls
á þriðja áratug og forseti sam
einaðs þings 1953—1956. Frá
þeim árum er vissulega margs að
minnast.
— En áttu nokkra ósk til Fram
sóknarflokksins á þessum rima
mótum, Jörundur?
— Aðeins allar góðar óskír. Ég
tel, að á þessum liðnu áratugum
hafi Framsóknarflokkurþin unnið
mikið og óbrotgjamt umbótastarf
fyrir þjóðina og komið áleiðis og
stutt mörg hin mikilvægustu fram
faramál hennar, og ég vona að
framtíðin beri þá gæfu f skauti
honum til handa, að honurr. verði
auðið að leggja hliðstæðan hlut til
framvindunnar og framfarasóknar
þjóðarinnar Við skulum ekk’ hafa
þau orð fleiri, það er svo margt,
sem segja mætti, segir Jörundur
að lokum. AK
Skrifstofumaður
Olíufélagið óskar að ráða ungan mann til skrif-
stofustarfa. Tilboð er greini aldur, menntun og
íyrri störf, sendist afgreiðslu blaðsins fyrir mánu-
dagskvöld merkt „Skrifstofa”.