Lesbók Morgunblaðsins - 08.06.2002, Side 2

Lesbók Morgunblaðsins - 08.06.2002, Side 2
2 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 8. JÚNÍ 2002 ÚT er komin ný ævisaga um bandaríska rithöfundinn Ralph Ellison, en um er að ræða fyrsta ritið þar sem ævi þessa merka höfundar eru gerð skil. Bókin er eftir bók- mennta- prófessorinn Lawrence Pat- rick Jackson og nefnist Ralph Ellison: Emerg- ence of Genius (Ralph Ellison: Snillingur verð- ur til). Þar er sjónum beint að fyrri hluta ævi Ellisons, fram til þess að hann gaf út sína fyrstu og einu fullgerðu skáldsögu, In- visible Man (Ósýnilegi maðurinn). Auk greinaskrifa af ýmsu tagi lét Ellison eftir sig ófullgert skáld- verk sem gefið var út að honum látnum undir heitinu Juneteenth, árið 1999. Ralph Ellison var blökkumað- ur, fæddur í Oklahoma-ríki í Bandaríkjunum árið 1913. Hann þótti snemma efnilegur nemandi og hlaut m.a. styrk til að stunda tónlistarnám og sækja háskóla. Síðar fluttist hann til Harlem í New York þar sem Ellison kynnt- ist skáldinu Langston Hughes og naut leiðsagnar hans. Í New York komst Ellison í kynni við helstu hugmyndafræðilega strauma og stefnur og sendi skáldsöguna In- visible Man frá sér árið 1952 eftir að hafa unnið að henni í sex ár. Bókin hlaut góðar viðtökur og vann höfundurinn til bandarísku bókmenntaverðlaunanna, Nation- al Book Award, fyrir verkið. Bók- in hefur æ síðan þótt lykilverk í baráttu blökkumanna fyrir rétt- indum og virðingu í fordómafullu samfélagi. Það að ítarleg ævisaga um líf og skrif Ralphs Ellisons skuli ekki hafa verið skrifuð fyrr þykir mörgum bera vitni um að arfur þessa brautryðjanda í bók- menntum bandarískra blökku- manna hafi verið stórlega van- ræktur. Á næsta ári er þó von á annarri ævisögu um Ralph Ell- ison, sem Arnold Rampersad vinnur að, en þar verða ævi skáldsins í heild gerð skil. Innlegg í Ibsen-rannsóknir Í aprílmánuði kom út á vegum Ib- sen-safnsins bókin Streiflys (Brigðljós) eftir Per Kristian Heggelund Dahl, sem inniheldur fimm fræðigreinar um norska leikskáldið Hen- rik Ibsen. Grein- arnar hafa allar birst áður en koma nú út í endurskoðaðri mynd. Þar leit- ast Heggelund Dahl við að varpa ljósi á lífs- þætti sem kunna að hafa mótað Ibsen og sett mark á skrif hans. Rannsóknir sínar byggir Dahl á varðveittum heimildum allt frá einkabréfum og bókhalds- gögnum til teikninga eftir skáld- ið. Meðal þátta sem greinarnar fjalla um eru árin sem Ibsen bjó í höfuðstaðnum Christianiu milli 1857 og 64, tímabilið sem skáldið bjó í Skien og Grimstad, og ut- anför Ibsens árið 1864. Að mati gagnrýnanda norska dagblaðsins Aftenposten er bókin mikill feng- ur fyrir Ibsen-fræði, ekki síst þau sem lúta að því að varpa ljósi á hina óræðu persónu þessa merka leikskálds. Þar kemur fram að Heggelund Dahl einbeitir sér þar fyrst og fremst að ítarlegum grunnrannsóknum, sem Ibsen- fræðingum framtíðarinnar er lát- ið eftir að túlka enn frekar og setja í samhengi. ERLENDAR BÆKUR ÆVI RALPHS ELLISONS Henrik Ibsen Ralph Ellison N ú er heimurinn beintengd- ur við mikinn mannfagn- að lengst austur í Asíu og fær heilbrigða útrás fyrir allrahanda tilfinningar í óendanlegum tilbrigðum. Þar er sorg og gleði, hrifning og hneyskslan, áhugi og áhugaleysi, unaður og óánægja, list og lágkúra, svo eitthvað sé nefnt. Fótboltinn er mikið þing sem getur bæði sameinað og sundrað, stuðlað að friði og valdið stríði. Förum því gætilega í að alhæfa um fót- boltann og allt tilstandið sem fylgir honum. Undanfarið hef ég verið að kíkja á leik og leik á HM í dægilegri framreiðslu Sýnar, fylgjast með úrslitum, hlera eftir greiningu sérfræðinga, finna til með dramatíkinni, njóta snilldar og láta leikaraskap og jafnvel rót- arskap einstakra leikmanna angra mig. Það er stundum verið að hnýta í íþrótta- fréttamenn fyrir slælega meðferð móðurmáls- ins, en ég verð að segja að mér virðist mál- notkun í þessari stétt manna fullboðleg og oft ríflega það. Að minnsta kosti „svona heilt yf- ir“, svo ég noti einn hinna furðulegu og land- lausu frasa sem Gaui hans Þórðar á Hliði hef- ur innleitt í málið, en hann er sá allra sleipasti sem ég hef heyrt til í þessum fræðum. Vita- skuld sitja menn tungumálið misfallega, en þó ekkert verr en almennt gerist hjá frétta- og blaðamönnum. Annars furða ég mig mest á einstaka hug- tökum og heitum. Það á einkum við um ýmsar stöður leikmanna á vellinum, en líka nafngiftir á borð við „hjartað“, sem Guðjón frá Hliði not- aði að því er virtist um markteiginn. Þá er jafnfurðulegt að heyra að gamall brandari frá Hemma Gunn hafi öðlast sjálfstætt líf og merkingu, en það er „að fagna að hætti húss- ins“, sem ég er reyndar aldrei alveg viss um hvað þýðir. Þegar ég var að læra að sparka bolta uppi á Skaga laust eftir miðja síðustu öld hétu stöð- urnar nöfnum á borð við „fúllbakk“, „haffsent“ og „senter“, og merkingin var ljós. Sá sem var rangstæður í „fótara“ var sagður „sæt“, sem vitaskuld var afbökun á ensku skilgreining- unni „off side“, og þannig mætti áfram telja. Í vikunni heyrði ég nýtt stöðuheiti, „djúpi miðjumaðurinn“. Það var talað um að djúpi miðjumaðurinn væri kominn í markið og þótti slæmt fyrir annað hvort liðið. Ekki veit ég hvort djúpur miðjumaður á að liggja fram- arlega eða aftarlega á vellinum, eða hvort hann er bara öfgalaus og djúpúðugur leik- maður, og þess vegna sá gáfaðasti á miðjunni. Það rímar a.m.k. við gamla þjóðsögu um að varnarmenn væru allajafna gáfaðri en sókn- armenn. Miðjumaðurinn djúpi. Er til hljómfegurri staða á vellinum? Þetta aðlaðandi stöðuheiti kveikti alltént löngun mína til að djúpir miðju- menn, þ.e. öfgalausir og djúphugulir einstak- lingar, létu sjá sig í stjórnmálunum. Mér virð- ist brýn þörf á því í þeirri kosningabaráttu sem nú er skyndilega búið að flauta á, þegar oddvitar ríkisstjórnarinnar eru komnir í skýrslustríð vegna EB. Dómari í þeim leik er kjósandinn. Honum er skylt að spjalda stjórn- málamenn sem berjast ódrengilega eða eru með leikaraskap. Þá er ekki síður þörf fyrir djúpan miðju- mann á öðrum vígvelli, á HM í kjarnorkuvopn- anotkun sem halda á í Kasmír. Þar bíða tvö fullbúin lið þess að átökin verði flautuð á. Verður einhver til að dæma þann leik? Verður einhver eftir á varamannabekknum til að leysa þá af sem falla? Má ég frekar biðja um fót- bolta alla daga ársins. FJÖLMIÐLAR MIÐJUMAÐURINN DJÚPI Fótboltinn er mikið þing sem getur bæði sameinað og sundrað, stuðlað að friði og valdið stríði. Á R N I I B S E N ÉG TEL að 10 ára aldursmunur sé hámarkið í samböndum. Ég veit að margir eru ósammála mér í þessu en ég tel að manni komi betur saman við fólk á sama aldri og maður er sjálfur. Ég er fimmtug og mig hryllir við þeirri tilhugsun að maðurinn minn væri 15–20 árum eldri en ég. Ég vinn á elliheimili, ég myndi ekki vilja koma heim til eiginmanns á sama aldri og fólkið sem ég er að annast! Ég giftist manni sem er 20 árum eldri en ég. Til að byrja með skipti aldurinn engu máli, við vorum bæði mjög mikið saman í sprotinu, við skokkuðum, fórum á skíði og hann var mjög virkur í kynlífinu. Í dag er hann kominn á eftirlaunaaldur (sex- tugur) og ég á enn eftir 20 ár á vinnumarkaði. Hann er farinn að eldast og heldur engan veginn í mig lengur. Við stöndum reyndar í skiln- aði vegna þessa. Þetta samband hefur kennt mér mikið og ég verð að segja það að aldur skiptir máli! Ef hann skiptir fólk ekki máli í dag þá kemur að því einn góðan verðurdag. Sambönd Femin femin.is Saga bösksins Varði Goes Europe er bráðsmellin en mjög hrá ferðamynd sem lýsir ferð gítarleikarans Hallvarðar til Evr- ópu til að „böska“ á götum stór- borga þar, þ.e. spila og fá borgað fyrir. Megintilgangur hennar er að festa á filmu það sögulega augna- blik þegar „böskið“ var í hnignun og jafnvel að deyja, eftir blómaskeið á 7. og 8. áratugnum, m.a. vegna of- sókna lögreglu. Aldrei hafði ég heyrt hugtakið „bösk“ áður en ég sá þessa mynd og því reyndist hún mjög fróð- leg, auk þess að vera mjög fyndin. Myndin hefst hér á landi, Varði húkkandi far til Seyðisfjarðar. Varði sjálfur er greinilega eins konar and- hetja, ekki mikill fyrir mann að sjá og jafnvel erfitt að heyra í honum stundum, svo dauflegur er hann. Greinilega bjartsýnismaður þó, úr því að það hvarflar að honum að svona megi draga fram líftóruna. Hann hittir mann á leið austur sem segir honum að finna Leo Gillespie sem sé konungur bösksins. Allur fyrsti hluti myndarinnar er eins kon- ar spennumynd þar sem Varði flakk- ar um í leit að Gillespie. Fyrst er hann í Færeyjum og hittir þar KK sem reynist þekkja Leo Gillespie líka, enda reynist fyrri maðurinn bróðir hans. Ákveðin fyndni felst í því að síðar er minnst á KK á ensku og er hann þá kallaður ká ká en ekki kei kei. Í Færeyjum hlustar hins vegar enginn nema tveir rónar á Varða og félaga hans Eirík Norðdahl spila á götum. Lítill jarðvegur fyrir „bösk“ þar. áj Múrinn murinn.is Morgunblaðið/Ómar Beðið eftir vagninum. ALDURSMUNUR Í HJÓNABÖNDUM IÍ Lesbókinni í dag er viðtal við áströlsku söngkon-una Robyn Archer sem jafnframt er stjórnandi listahátíða víðsvegar um heimaland sitt. Hún var stödd hér á landi nýverið til að kynna sér Listahátíð í Reykjavík og íslenska list í víðara samhengi. Hefur hún viðað að sér heilmiklu efni frá ýmsum listahóp- um og verður eitthvað af því kynnt á listahátíðum í Ástralíu. Þá bendir hún í viðtalinu íslenskum lista- mönnum á að gera sér tilboð og senda sér efni. Ekki þarf að taka fram að Archer er aufúsugestur á Íslandi. Ástæðan er einföld: Íslenskur listheimur er afar smár og tækifæri sem listamönnum gefast til að láta að sér kveða erlendis því kærkomin. Það er lítilli þjóð alltaf hvatning að fá svigrúm til að tjá sig á alþjóðavettvangi. Listsköpun er líka félagsleg at- höfn og því stærri sem markhópurinn er þeim mun betra. Íslenskir listamenn hafa raunar oft kvartað und- an því hve litlu púðri íslensk stjórnvöld eyða í kynn- ingu á íslenskri list og menningu erlendis. Þeir vilja ekki bíða eftir því að hinn alþjóðlegi listheimur detti hér inn í heimsókn, rétt sísvona, heldur dreymir þá um að bjóða honum hingað. „Við þurfum ekki að skammast okkar. Við höfum upp á margt að bjóða,“ segja þeir. Mikil gróska er hér á sviði menningar og lista, gildir þá einu hvort horft er til tónlistar, mynd- listar, bókmennta, leiklistar eða annarra greina, og vitaskuld hafa listamennirnir sitthvað til síns máls. Þótt listir, í breiðum skilningi þess orðs, hafi kannski rutt sér seint til rúms hér á landi eiga Íslendingar sér um margt óvenjulega sögu. Sögu sem á erindi við aðrar þjóðir. Listamenn sem eiga erindi við aðrar þjóðir – í sumum tilvikum brýnt. Er ekki tímabært að móta heilsteypta stefnu í þessu efni? Marka spor. IISóknarfærin liggja meðal annars í samstarfi viðerlendar listahátíðir. Það var því ánægjulegt að einn af stærstu viðburðum nýliðinnar Listahátíðar í Reykjavík var flutningur á Brúðkaupinu eftir Strav- inskíj í samvinnu við listahátíðina Festival Musica ’900 í Trento á Ítalíu. Verður flutningurinn end- urtekinn ytra í nóvember næstkomandi. IIIÞetta er fyrsta samstarfsverkefni Íslands og Ítal-íu af þessu tagi en vonandi vísir að einhverju meiru er fram líða stundir. Sambönd af þessum toga geta verið ómetanleg til lengri tíma litið. Það er líka ánægjulegt að um suður-evrópska þjóð er að ræða en oftar en ekki hefur samstarf Íslendinga á sviði lista verið á vettvangi frændþjóða. Ekki svo að skilja að það beri að harma. Þvert á móti. En breidd er styrk- ur. Samstarf menningarborganna níu árið 2000 gaf líka ágæta raun, þótt samstarfsviljinn væri mismik- ill eftir borgum. Þar reis þó grunnur sem byggjandi væri á til framtíðar, hvort sem téðar borgir eða ein- hverjar aðrar koma þar að málum. NEÐANMÁLS

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.