Frjáls þjóð - 20.09.1958, Blaðsíða 5

«S'
FRJALS ÞJ'ÍÐ
— cjCauaarda
aufyardaqinn 20. iept. /938
T Tm þessar mundir er fólk að
'L-J taka upp úr görðum sínum.
Víða úti um sveitir er keppzt
iVið að gera það fyrir réttirnar,
og i kaupstöðunum er krökkt af
fólki í garðlöndunum um helg-
sr. Úr þessu vill enginn sleppa
þurri stund, því að haustrign-
ingarnar geta orðið þrálátar, og
það er engin skemmtun að taka
upp kartöflur í rigningu.
Það er sagt, að í norðlægum
löndum fáist ekki uppskera af
ræktarlandi, sem hefur meira
næringargildi með öðru móti en
því að rækta kartöflur. Og sann-
arlega eru kartöflurnar góð bú-
bót, og illt þykir mönnum jafn-
an að vera án þeirra. Þó er
ekki svo ýkjalangt síðan kart-
öflur og garðmeti yfirleitt var
svo til óþekkt á íslandi. Þjóðir,
og þeim fylgdi óhollusta. Það
fór svo, að hin soltna alþýða
landanna varð ekki fyrst til þess
að hagnýta sér kartöflur, held-
ur votu það furstar og hirð-
menn, sem fyrst komust á átið.
Það varð jafnvel að beita brell-
um til þess að vinna kartöflun-
um álit hjá alþýðu manna. í
Frakklandi er til dæmis sagt,
að maðuf, sem sá, hvílík nytja-
jurt kartaflan var og vildi út-
breiða hana, hafi fundið upp
það þjóðráð, þegar honum varð
ekki ágengt með fortölum, að
þykjast ekki vilja láta kartöfl-
urnar af hendi og freista fólks
til þess að stela þeim. Og sú
aðferð kvað hafa gefizt miklu
betur. •
Það var ekki fyrr en á seytj-
ándu öld, að kartöflur náðu
aðar, og hann setti þær í
stampa, en fékk að sjálfsögðu
aðeins lítil ber undan þeim um
haustið, á stærð við matbaunir.
Þetta varð útsæði séra Björns
næsta vor og fyrsti kartöflu-
stofninn á íslandi.
Um líkt leyti og séra Björn
í Sauðlauksdal hóf þessar til-
raunir sínar eða litlu síðar, fékk
séra Guðlaugur einnig kartöfl-
ur. Hjá honum sá Eggert Ólafs-'
son fallegar kartöflur árið 1762.
Upp frá þessu hafa kartöfluf
verið ræktaðar á íslandi. En
þótt örfáir menn færu að dæmi
þessara tveggja brautryðjenda,
var þorri lándsmanna ærið tor-
trygginn á þessa nýju fæðuteg-
und. Langflestum þótti harla
lítið til hennar koma, og þáð
ættum við að geta skilið, því að
Kartöflur
I 200 ÁR
sem bjuggu við ófrelsi og kúg-
un, eru sagðar hafa dregið fram
lífið á kartöflum í hallærum.
Kartöflurnar kváðu næstum
eiga lífið í írum. En á íslandi
varð ræktun kartaflna ekki
sjálfsagður þáttur í búskapnum
fyrr en fyrir tiltölulega skömmu
siðan, og þau mannslíf, sem fóru
forgörðum á íslandi sökum þess,
hve seint kartöfluræktun varð
hér almenn, verða aldrei talin.
En þau eru áreiðanlega mörg.
★
■jVTú þegar fólk er að hirða um
•*- ’ kartöfluuppskeru sína, er
ekki úr vegi að rifja upp eitt
og annað, sem varðar kartöflur.
Og við skulum þá fyrst setja
okkur í spor spænskra sæfara,
sem komnir voru fyrir harðræði
yfir Atlantshafið, til lítt kunnr-
ar álfu og höfðu brotizt um
hana þvera vestur til nýrrar
strandar og að nýju úthafi.
Þetta voru harðneskjufullir
karlar, grófir í háttum og lítt
vandir að meðölum. Umfram
allt voru þeir gírugir í gull og
dýra málma, sem þeir sáu í rík-
um mæli í hinni nýju álfu. Fá
voru þau verk, sem þeir hikuðu
við að fremja, ef til gulls var
að vinna.
En þeir sáu fleira, sem vaKti
undrun þeirra, en gullið, og eitt
af því var kartaflan. En ekki
mun þá hafa órað fyrir því,
hversu óendanlega miklu meira
virði þessi skrýtni jarðávöxtur
var en allt það gúll, sem þeim
tókst að hremma með morðum
og ránum. Af gullinu stafar böl
og ógæfa, en kartaflan var líf-
gjafi.
★
T-vessir menn höfðu kartöflunai
með sér til Evrópu. Þetta
þótti svo skrýtin jurt. Þá voru
vissulega ekki nægtir á hvers
manns borði, en samt var kart-
öflunni ekki tekið tveim hönd-
um. Menn voru ekki upp á það
komnir, þrátt fyrir sultarlíf, að
éta jarðávöxt, og upp gaus sú
trú, að kartöflur væru eitraðar
nokkurri útbreiðslu í Evrópu,
og munu íbúar Bretlandseyja
hafa orðið fyrstir til þess að
notfæra sér þær. Til írlands
komu kartöflur fyrst 1584. Til
Danmerkur komu þær 1719,
Svíþjóðar 1725 og Noregs 1750.
En fáir vildu við þeim líta, þótt
upp vektust menn, sem sáu mik-
ilvægi þeirra og reyndu að í'yðja
þeim braut.
★
Qlíkir menn voru einnig til á
íslandi. Þar ber einkum að
nefna tvo presta, séra Björn
Halldórsson í Sauðlauksdal og
- i - N,
séra Guðlaug Þorgeirsson í
Görðum á Álftanesi.
Séra Björn lagði drög að því
að fá hingað kártöflur frá Dan-
mörku árið 1758, fyrir 200 ár-
um, en hann fékk þær ekki fyrr
en 6. ágúst 1759. Þær voru spír-
enn þá heyrast hér menn kom-
I ast svo að orði, þegar grænmeti
er á borðum, að þeir séu ekki
neinir grasbítir. Slík var líka
afstaða manna gagnvart kartöfl-
, unum á átjándu öld og langt
‘ fram eftir nítjándu öld. Jafnvel
hungur og mannfellir gat ekki
! kennt fólki að rneta þær, enda
: mun þar einnig hafa hamlað,
j að menn kunnu lítt til ræktun-
| arinnar, svo að uppskeran hef-
ur áreiðanlega brugðizt mörg-
um, enda þótt þeir vildu reyna
þetta nýja lífsbjargræði. Og á
' meðan vantrúin og vankunnátt-
an hömluðu því, að menn lærðu
að notfæra sér kaftöfluna,
kreppti vaneldi og sultur iðu-
lega að þorra heimila, og föru-
fólkið reikaði fram og aftur um
landið. Það var ekki íyrr en
komið var fram á nítjándu öld,
Þorstemn Guðjonsson, stud. mag.:
Lífsorkan í hugmyndum
tvennra trúarbragða
Margir munu vera þeirrar
skoðunar, að trú og vísindi eigi
enga samleið, að aldrei muni
verða vísindalega skýrtþað,sem
trúuCum mönnum þykir méstu
máli skipta í trú sinni, og að
gagnslaust sé að beita vísinda-
legri hugsun við slík viðfangs-
efni. Mun þessi trú á getuleysi
mannlegs skilnings gagnvart
því, sem mestu varðar, aldrei
hafa orðið eins almenn og á
þeirri öld, sem nú lifum við,
bilið aldrei eins breitt milli trú-
ar og vísinda. Þó er þáð einmitt
á þessari sömu öld, sem komið
hefur fram vísindakenning, sem
brúar þetta bil og sýnir trúar-
leg rit og trúarlegar hugmyndir
í alveg nýju Ijósi. Höfundur
þessarar kenningar var íslend-
ingur, og er það raunar það,
sem menn eiga erfiðast með að
trúa. Menn eiga erfitt með að
trúa því, að þjóð sagnalistarinn-
ar hafi eignazt sannan heim-
speking. En hvort sem mönn-
um líkar betur eða verr, þá hef-
ur slíkri kenningu, sem ég
minntist á, kenningu, sem sættir
trú og vísindi, verið haldið fram
af islenzkum vísindamanni, dr.
Helga Pjeturss, og það er ætl-
un mín, að því gaumgæfilegar
sem menn athuga, því fremur
muni þeir fallast á rök hans, |
þótt niðurstöðurnar virðist í ó-
trúlegasta lagi við fyrstu sýn.
Samband við líf á öðrum jarð-
stjörnum, raunverulegt og eðlis-
fræðilegt samband, er stórkost-
leg tilhugsun og gerbreytir öll-
um viðhorfum, og það er í þessu
ljósi, sem mér hefur hug-
kvæmzt að líta á eitt hið und-
arlegasta og jafnframt við-
kvæmasta trúaratriði: altaris-
sakramentið.
að kartöflurækt jókst til muna,
og þó telja búnaðarskýrslur
ekki nema 2200—17500 tunna
uppskeru á árunum 1885-—1900.
Síðasta ár aldarinnar var metár
í -kartöflurækt.
★
ú er fyrir löngu svo komið,
að kartöflur eru ræktaðar
um allt land að kalla — norð-
ur í Grímsey og austur á Langa-
nesi. Á sumum stöðum hefur
kartöfluræktin verið mikilvæg-
ur þáttur búskaparins, svo sem
á Svalbarðsströnd, í Hornafirði,
Þykkvabæ, á Eyrarbakka og
víðar. Lengi var Akranes frægt
fyrir kartöflur sínar, en allt er
breytingum háð, og nú mun ekki
ræktað þar meira af kartöflum
en gengur og gerist. Fiskúrgang-
urinn, sem áður var notaður
til áburðar í garða, er nú allur
unninn í fiskimjölsverksmiðj-
um, og sandgörðunum,sem settu
fyrrum sérstakan svip á Akra-
nes, hefur að mestu leyti verið
breytt í byggingarlóðir.
★
ömlu mennirnir, sem voru
að basla við að ryðja kart-
öfluræktinni braut, sjálfir fá-
kunnandi,hafa ekki gert mikinn
greinafmun á kartöflum. Allar
kartöflur hafa verið svipaðar í
þeirra augum, og tilviljun ein
hefur ráðið því, hvaða kartöflu-
tegundir þeir fengu til ræktun-
ar, hentugar eða óhentugar. En
þeir hafa að minnsta kosti verið
láusir við það, sem við eigum
nú við að stríða — húðorma,
myglu og fúa og pestir með ö-
teljandi nöfnum.
En þrátt fyrir kunnáttuleysi
þeirra og tilviljanakennt val á
kartöflum, þá vill svo til,
að sú kartöflutegund, sem út-
breiddust var, áður en vísinda-
leg sjónarmið á þessu sviði fóru
að láta að sér kveða, er enn í
dag bezta kartaflan, þegar hún
er komin í munninn ■— hin
gamla, rauða kartafla, sem við
leyfum okkur að nefna íslenzka.
Hún er í rauninni sælgæti, þeg-
ar hún vex í heppilegum jarð-
vegi. Við höfum kartöflutegund-
ir, sem gefa miklu meiri upp-
Þessi trúarathöfn á, eins og
menn vita, rætur sínar að rekja
til Jesú sjálfs, til þess, sem hann
hefur sjálfur sagt við lærisveina
sína. Hann tók brauð og skipti
með þeim og sagði: „Þetta er
líkami minn,“ en það, sem máli
skipti, var raunar ekki brauðið,
heldur áhrifin frá honum sjálf-
um, frá líkama hans. Sams kon-
ar áhrif eru það, sem Jesús á
við, þegar hann talar um
„brauðið, sem kemur af himni“,
og þegar hann segir við læri-
sveina sína (eins og dálítið
glettinn á svip, kemur manni
í hug):
Eg hef brauð að eta, sem þér
vitið ekki af.
En þessi ágæta setning — og
það þarf ekki neinnar trúarlegr-
ar auðsveipni til að skynja kraft
sannleikans í henni — er það,
sem minnir mig svo fastlega á
snilldarleg orð í helgum fræð-
um annars átrúnaðar, ásatrúar-
innar, að ég hlýt að undrast það
samræmi.
Andhrímnir
lætr Eldhrímni
of Sæhrímni soðinn,
jskeru, við eigum kartöfluteg-
undir, sem eru miklu hraustari
i .
og þolnari, við eigum fljót-
1 sprottnar kartöflur, við eigum.
hvítar og bláar kartöflur, við-
eigum jafnvel kartöflur, sem
kallaðar eru frostþolnar, en
engin þessara tegunda jafnast
' að bragðgæðum við gömlu,
rauðu, íslenzku kartöfluna.
★
; ]\Tú eru tvö hundruð ár síðan
,•*-* prestur á Vestfjörðum hófst
handa um að fá hingað til lands
undrajurtina frá Suður-Ame-
ríku, sem þá var enn ókunn
'almenningi í nágrannalöndun-
um. Hann lifði í þjóðfélagi kyrr-
stöðu, þar sem engar snöggar
Ibreytingar voru hugsanlegar og,-
t flest nýmæli sættu seigdrepandi ,
mótspyrnu. Við getum nú varla
hugsað okkur kartöflulaust mat- .
borð, en þegar við förum með
fötu og kvísl út í garðinn okk-
ar til þess að taka upp Gullauga
og Eyvind og Ólafsrauð eða
( hvað það er, sem við eigum þar,,
þá megum við minnast þess, hve ,
löng og mikil saga hefur gerzt
á þessum tvö hundruð árum.
Sinfómuhljómsveitin —
Framh. af 1. síðu.
Enginn forstjóri, sem hefur úr
meira en þremur milljónum
króna að moða, getur sætt sig
við annað en hafa til umráða
bíl. Án þess yrði ekkert lag á
músíktúlkuninni. Og skrifstof-
unni og forstjórastarfinu fylgir
að sjálfsögðu sinfóníubíll, sex
manna bifreið, að sagt er. Það
er svo sem ekkert verra en
víða annars staðar, þar sem
forstjórarnir hafa ríkisbíla, sem
ekki verður séð, að embættið
krefjist. En margir gerast nú
þreyttir á því, þegar rikið þarf
að auka álögur sínar um.
þriðjung milljarðs og þaðan af
meira á ári hverju, og sú spurn-
ing vaknar, hvort ekki væri
rétt að hætta rekstri einhverra
af þessum bifreiðum og skjóta
þá heldur saman í gott skótau
handa forstjóranum.
fleska bazt,
en þat fáir vitu,
við hvat Einherjar alast. *
. (Grímnismál, 18. v.).
Hér er það ekki brauðsheiti,
heldur fleskheiti, sem gefið er
hinni dularfullú næringu hinna
útvöldu (Einherja), og er þó
auðsætt, að hinn heiðni speking-
ur hefur ekki haft flesk í huga,
fremur en Jesús hafði brauð,
heldur eitthvað, sem hann gat
ekki komið orðum að, eitthvað
óumræðilegt. Og þetta óum-
ræðiléga er lífsorkan, þessi
orka, sem dr. Helgi Pjeturss.
hefur uppgötvað sem eðlisfræði-
legt fyrirbæri fyrstur manna
og gert vísindalega fullnægj-
andi grein fyrir í riti sínu, Nýal.
Það er eftir kenningu hans þessi
orka, sem líkamir manna og
og dýra hlaðast, þegar þeir sofa,
og ber með sér þau áhrif, sem
skapa draumana. (Sbr. hugsana-
flutning). Það er þessi orka,
sem guðirnir, hinar dýrðlegu
verur á öðrum hnöttum, vilja
veita okkur í miklu ríkari mæli,
ef við aðeins höfum vit til að- '
veita henni viðtöku.