Ísafold - 04.02.1878, Blaðsíða 2

Ísafold - 04.02.1878, Blaðsíða 2
 ÍSAFOLD. «/,78 er alþýðunni okkar að þakka, — for- feðrum okkar í alþýðustíl — að málið okkar fagra fór ekki í hundana á um- liðnum öldum. Yfirmennirnir,—klerka- lýður og valdsmannalýður—gjörðu fiest- ir sitt til að svívirða málið, færa inn í það útlend orð og orðaskipun og höfðu því líkt á takteini í riti og ræðu hver við annan og svo við alþýðu. pað vildi til hamingju, að þeir hjeldu alþýðunni frá sjer, svo það varð eins og „djúp staðfest" milli hennar og þeirra. Fyrir það lagði hún minni lund við að apa eptir þeim orðskrípin og málleysurnar, eða áleit sjer ofvaxið því líkt höfðingja- mál, nema þá einstakir höfðingja-gant- ar, og voru þeir svo hafðir að háði og spotti af hinum fyrir bragðið. pessi útlendi apaskapur fiestra heldrimanna hjerálandi í ræðu og riti hjelzt við allt fram á okkar daga, svo þeir gátu hvorki talað nje ritað óbjag- að alþýðumál. peir eru enn til, sem veilir eru í þessu, þó nú sje hálf öld liðin síðan mál- vitringar okkar fóru að vekja máls á fegurð fornmálsins og alþýðumálsins, og byrjuðu að ala upp nýja kynslóð lærðra manna, sem legði sig eptir að rita og tala óbjagað almenningsmál. pað kveð- ur svo mikið að því, hvað alþýðumálið er enn fornt og hreint víðast í sveitum, að sá sem fer mjög víða hjer um land (eins og jeg hefi farið), og tekur vel eptir orðum manna og orðaskipun, get- ur fundið hjer enn fjölda orða, gamalla og góðra, og málsgreina, sem málfróð- ir menn hafa álitið týnt úr málinu, en finnst í elztu bókum framan úr fornöld vorrar þjóðar. Sama má segja um sum- an framburð orða, sem nú er breyttur víðast hvar, að hann er enn til í sum- um ættum og sumum sveitum. Eins og það hefir komið fram á okkar tíð, að smíðuð hafa verið mörg ný orð eða tekin upp í málið, sum fal- leg, sum ljót—hinum fallegu er haldið, hin ljótu týnast eða eru einkis metin, nema af einstökum mönnum—eins mun það hafa verið á öðrum öldum okkar þjóðar hjer á landi. Mörg því lík orð hafa getað komizt inn í bækur, sem rit- aðar hafa verið þá, eins hin ljótu og óþjóðlegu orðin; og þau standa þar enn. En það hefir líklega farið svo um mörg þeirra, að þau hafa aldrei komizt víða inn í daglega málið, því heyrast þau nú hvergi. pað má því segja um þau orð, að þau hafi aldrei unnið sjer mál- helgi. p vílík orð eru því alls eigi fram berandi nú, þó þau finnist í fornum bók- um, ef þau eru nú eigi til eða all-tíð í alþýðumáli í sveitum, eins og segja má um ýms orðskrípi, sem nú eru komin upp í einstöku sveit, að þau eru ekki notandi í ritmáli handa almenningi. pótt menn taki nú npp í rit forn snilldarorð eða spakmæli, sem menn álíta nú týnd, til að koma þeim aptur inn í málið, það er annað mál. Um orðið „kría", sagnarorð, erjeg þjer ekki samdóma—þar ferðu með rugl —hvað víða það sje haft,, eða af hverju það sje komið. Eg hefi heyrt orðinu bregða fyrir viða um land alla mína æfi. Og það man jeg glöggt, að jeg heyrði það opt fyrir 50—60 árum, þeg- ar jególstupp í Axarfirði, ogvar helzt haft um beiningafólk, sem fylgdi sjer fast að í beiningabónum. J>að var t. a. m. jafnan haft um karl einn, sem var skrækhljóðaður og fylgdi sjer vel að bónum. pykir mjer síðan það hafi þar átt vel við. pví orðið er smíðað af kría —fuglsnafninu (sem mun vera hljóðs- nafn) — og hefir þýtt að láta líkt og kría (sem við munum að er áfjáð, að sækja eptir beiningum eða mat sínum). pessi ætlan mín eða tilgáta um upp- runa orðsins kría — að kría sjer—held jeg megi verða gjaldgengari en þýzku- afleiðslan þín. Svipað er að nokkru leytt álit mitt og þitt um ritmál P. P., að það sje eigi alstaðar svo vel vandað eða íslenzkt, sem óskandi væri, um svo mikilhæfog ágæt bókamál, sem hann hefir samið. pví þó mjög fátt sje þar af óíslenzkum orðum, sem eigi eru alltíð í alþýðumáli, þá er þar of víða óíslenzk orðaskipun í málsgreinum, eins og þú segir. (pó ber mest á þessu sumstaðar í seinustu lagfæringu testamentisins, fyrir utanhitt, hvað víða þar eru óviðkunnanleg hvers- dagsleg orðatiltæki). En það eru ein- mitt sömu. mállýtin, sem þú hrasar í sjálfur og mikill fjöldi hinna nýrri skóla- manna okkar, eins og þess háttar sje nú að verða tízka. Sumir þeirra geta varla skrifað svo brjef, að það komi eigi einhverstaðar þar þess konar dönsku- slettur. Svo hefir verið í mörgum brjef- um, sem jeg hefi sjeð frá þeim sum- um. Og sumir alþýðumenn, sem mennt- aða má telja, eru farnir að taka þessa kæki eptir. Til að sjá þetta, þurfum við ekki nema að Iesa ræður í alþing- istíðindu.num' eptir suma bændur, og sumt eptir þá í dagblöðum. pá er nú ekki að tala um lagamálið, sem búið var til eptir hinum útlendu lögum, hvernig þar úir af dönskunni víða, þar sem málvandir þingmenn náðu ekki að lagfæra. Nú batnar samt lagamál al- þingis drjúgum á innlendum lögum, svo er fyrir að þakka, þó það sje blendið enn á hinum, sem koma utan að. pað er einn málkækur, er sumir þingmenn hafa tíðkað og tíðka enn í lagamálinu nýja, málkækur, sem eg veit eigi hvað- an kominn er, en jeg álít hann eigi ís- lenzkan, því jeg hefi aldrei heyrt hann í daglegu máli og hvergi fundið hann í gömlum lögum. Vil jeg bera hann undir þig, því hann finnst einnig í því sem þú ritar. pað er, að láta orðið „skal" og stundum einnig orðið „mun" hafameð sjer hluttökuorð líðandi mynd- ar, í stað nafnlauss háttar {participium passivi í staðinn fyrir infinitivus eða með honum). Svona er t. a. m. haft í 5 stöðum í 27. grein þingskapalaganna frá 7. apríl 1876. (Á það leit eg núna af tilviljun). En þó jeg hafi svipað álit þjer um sumt í ritmálum eptir P. P„ þá má telja því margt til kosta. þ>að er tilgerðar- laust, ekki rósamál eða málflækjur, heldur nærri alstaðar einfallt, ljóst og skiljanlegt, eins og barnamál hjartnanna, svo allur almenningur getur lesið bóka- mál hans með ánægju sjer til gagns, sem mjer þykir mestu varða. Fyrir það hafa bækur hans náð miklu almenn- ingsáliti og vinna að því gagni okkar þjóðar, sem hann ætlaðist til, svo mik- ið, sem kostur sýnist vera á, eptir hag trúarlífsins, sem nú er hjá okkur. pú veizt, að það er nú orðið, eptir skyn- semistrúarkenninguna á undan, eins og sjúklingur eða nærri örvasa skepna. Má ætíð telja þann velgjörðamann sinnar þjóðar, sem leggur sig fram að bæta mein trúarlífsins hjá henni. Og það hefir P. P. leitazt við — því getur eng- inn neitað. Og þú munt eigi heldur neita því, að heilsa trúarlífsins hjá þjóð- unum ræður mjög svo vellíðan þeirra. pótt einstakir menn, sem minnst eru glaptir í hugsun og máli af útlend- um orðum og orðaskipun, geti fundið mállýti í ritum eptir P. P., þá tekur almenningur eigi eptir því svo, að það glepji fyrir honum, að hafa fullt gagn af bókunum. Nú mun þjer þykja nóg komið af útúrdúrum mínum og tólfkóngaviti. Enda á eg nú ekki eptir nema niður- lagið, að bera í tal við þig dönskuslett- urnar þínar í greininni, sem eg nefndi, eða þær rr»álsgreinir, sem mjer fannst eitthvert danskt óbragð að. „Mundu nú talin", „og maður svo hins vegar væri viss um", „sem jeg bezt gat í- myndað mjer", „að þau nokkru sinni hefðiífornri bók staðið", „enapturvar vel kunnugur þeim". „Tilfelli" (er það fallegt orð?), „þýðingin ekki komst að", „Auðvitað og sá , lösturinn", „sem svo víða hefir vel vandað", „hann að mak- legleikum á". Finnst þjer eigi sjálfum eitthvert danskt óbragð að þessum málsgreinum, ellegar klaufabragð að sumum? Sjaldan er orðum svo skipað í daglegu tali, og í ágætum fornbók- um hefi eg óvíða fundið líka orðaskip- un. pó því bregði fyrir á einstöku stað, eins og jeg man eptir t. a. m. á einum stað í Eglu, þá tel eg líklegra að ritarar hafi víxlað þar orðunum, en að þau standi svo skipuð í frumritinu. 24/9 '77. Böff-varr1. * * * Vjer kunnum hinum góðfrægahöf- undi greinar þessarar alúðarþakkir fyr- ir athugasemdir hans um tunguna okk- ar, sem bera vott um hans alkunna fróðleik, greind og lipurð, og eigi síður um góðgirni hans og hógværð. Vjer \J |>etta nafn vel jeg mjer hjerna. f>að er eptir skapshöfn rainni. En jeg heiti Sigurður Gunnarsson.

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.