Ísafold - 27.03.1915, Page 1

Kemur út tvisvar
í vikn. Yerð árg.
4 kr., erlendis 5 kr.
eða l‘/2 dollar; borg- ,
ist fyrir miðjan júlí
erlendis fyrirfram. ;
Lausasala 5 a. eint.
XLII. árg.
Reykjavik, laugardaginn 27. marz 1915«
Uppsögn (skrifl.)
bundin við áramót,
er ógild nema kom-
in sé til útgefanda
fyrir 1. oktbr. 0g
sé kaupandi skuld-
laus við blaðið.
23. tölublað
Aiþýöafól.bókasafn Templaraa. 8 kl. 7—9
Borgarstjóraskrifstofan opin virka daga 11 -8
og 5—7
Bœjarfógetaskrifstofan opin v. d. 10—2 og 1 —7
Bæjargjaldkerinn Lanfásv. 5 kl. 12—8 og 5
ÍBlandsbanki opinn 10—21/* og 5*/t—7.
K.F.U.M. Lestrar-og skrifstofa 8árd.—10 sföd.
Alm. fundir fid. og sd. 8ljt sibd.
Landakotskirkja. öubsþj. 9 og 0 á helgum
Landakotsspítali f. sjúkravitj. 11—1.
Landsbankinn 11-21/*, 51/*—6l/t. Bankastj. 12 2
Landsbókasafn 12—8 og 5—8. Útíán 1—8
Landsbúnaöarfélagsskrifstofan opin frá 12—2
Landsféhirbir 10—2 og 5—6.
Landsskialasafnib hvern virkan dag kl. 12—2
Landssíminn opinn daglangt (8—9) virka daga
helga daga 10—12 og 4—7.
Náttúrugripasafnið opið lJ/t—2*/t á sunnrd.
Pósthúsið opið virka d. 9—7, sunnud. 9—1.
Samábyrgð Islands 10—12 og 4—6 ^
Stjórnarráðsskrifstofurnar opnar 10—4 dagl.
Talsími Reykjavíkur Pósth,8 opinn daglangt
8—10 virka daga, helga daga 10—9.
Vifilstaðahælið. Heimsóknartimi 12—1
I>jóðmenjasafnið opið sd., þd. fmd. 12—2,
Útflutningur íslenzkra
hesta.
Fá íslenzkir hestaeigendur nægilegan
hluta söluverðs þeirra?
Það eru ekki liðin næsta mörg ár
siðan farið var að flytja íslenzka
hesta að ráði til Danmerkur. En
eftir því sem íslenzkir hestar hafa
unnið i áliti þar, hefir sala þeirra
stórum aukist, þótt aldrei hafi verið
svipað því, sem var í haust, og hefir
verið í vetur. Stafar þessi útflutn-
ingsvöxtur af því, að danskir hestar
seldust geysiverði til Þýzkalands,
svo að danskir bændur rúðu sig að
samlendum hestum og neyddust til
að kaupa aðra hesta í skarðið.
Danir hafa raunar ella orðið stöð-
ugt að kaupa nokkuð af útlendum
hestum, rússneskum, belgiskum,
uorskum o. s. frv. En nú eru belg-
iskir hestar úr sögunni, sem verzl-
unarvara, um mörg næstu ár og
þessvegna ei£i lengur i þá átt að
flýja. Rússneskir hestar munu ekki
heldur um langan tíma — hver veit
hvað lengi — verða fluttir út. Út-
flutningur norskra hesta er einnig
bannaður. Það er því alveg áreið-
anlegt, að markaður verður mjög
góður fyrir íslenzka hesta fyrst um
sinn.
Það spillir og eigi heldur íyrir
tnarkaðiuum, að einhver kunnasti
sjálfseignarbóndi i Danmörku L.
Nielscn Skensved, — sem mörgum
íslendingum er góðkunnur, beim er
við búnaðarnám hafa verið hjá hon-
um — hefir í vetur ritað rækilega
í dönsk b!öð um ágæti islenzkra
hesta fyrir smábændur. Telur hann
þá vera nægjusömustu, harðgerðustu
og þolnustu hestana, eftir stærð,
sem völ geti verið á, auk þess sem
þeir séu ódýrastir í byrjun. Hafa
ummæli hans vakið mikla athygli í
Danmörku, eftir því sem ísafold er
ritað þaðan — og talið víst, að þau
muni ýta undir notkun íslenzkra
hesta þar í landi.
Víst er um það, að gera má ráð
fyrir allmikilli hestasölu til Dan-
merkur næsta ár og mundi þá eigi
úr vegi fyrir islenzka hestaeigendur
að gæta svo hagsmuna sinna, að eigi
lendi meginágóðinn í vösum ein-
stakra manna, danskra eða annara,
eins og sennilega hefir orðið nú upp
á síðkastið — eftir þvi sem ísafold
er ritað og heimildarmaður að þessu
talinn ofangreindur sjálfseignarbóndi.
í þessu bréfi(dags. i9.jan.—T5) segir
m. a. svo:'
»E(tir fregnum, sem hafa borist
hingað til Danmerkur frá íslandi,
hefir verð á hestum þar verið um
eða litið yfir 100 kr., þegar þeir
seldust hér á 250—500 kr. — eða
jafnvel 350 kr., eftir því sem eitt
blaðið hér (Öst-Sjællands Folkeblad)
segir. Slikt er verðmunur, sem ís-
lenzkir bændur ættu ekki að láta sér
standa á sama um. Hvað hestar
þeir hafa selst eða munu seljast, er
síðast komu hingað, get eg því miður
ekki sagt um, að svo stöddu, en
aukakostnaður sá, er á þá hefir fallið
fyrir hernám Breta, er aukaatriði,
sem í sjálfu sér kemcr alls ekki við
málinu, hver sem að siðustu greiðir
þann kostnað.
Bréfritarinn heldur svo áfram:
»Er það nú ekki hugsandi, að ís-
lenzkir hestaeigendur gætu bundist
haganlegum samtökum um að senda
hesta sína út, án milligöngu »hrossa-
kaupmanna* heima og fengið mann
til að annast viðtökur þeirra og sölu
i Danmörku ? Við það mundi að
miklu leyti sparast kostnaður sá, sém
ávalt legst á við milliliða-verzlunina
og það sem mestu skiftir: hinn hreini
ágóði (Surplus gróðinn), sem millilið-
urinn sífelt stingur í sinn eigin vasa.
Ætla mætti, að Búnaðarfélag íslands
léti til sín taka í þessu efni«.
ísafold tekur undir það, að hér sé
um nauðsynjamál fyrir íslenzka bænd-
ur að tefla, er veita beri rækilega
athygli. Væri vel, að eitthvert fram-
tak væri haft i þá átt, að nota hinn
ágæta markað, sem vafalaust verður
fyrir islenzka hesta á þessu ári —
ekki aðeins í Danmörku, heldur
vafalaust líka á Bretlandi, meðal
bænda þar — þann veg, að ágóðinn
komi landbúskap vorum sem mest
að haldi.
Og þnð er áreiðanlega hægt, ef
eigi verður látið ónýtast af tómlæti
og samtakaleysi.
/
----------------------
Botnvörpungaflotinn vex.
Botnvörpungurinn „Rán“.
Nýtt skip hefir nýlega bæzt botn-
vörpungaflota vorum. Er það botn-
vörpungurinn Rán, eign útgerðar-
félagsins Ægis. Rán kom hingað á
laugardag siðdegis beina leið frá
Kaupmannahöfn, eftir 6 sólarhringa
ferð.
Útgerðarfélagið Ægir telur 12 hlut-
hafa og var stofnað i fyrra. Fram-
kvæmdarstjóri félagsins er Magnús
'Blöndahl kaupmaður. Skipstjóri er
Jón Sigurðsson, sem áður var á
»Jóni forseta*. Láns bakjarl félagsins
er íslandsbanki, þ. e., hann hefir lán-
að út á skipið.
Rán er-hinn fyrsti íslenzki botn-
vörpungur, sem smíðaður hefir verið
í Þýzkalandi. Skipasmíðastöðin, er
leyst hefir verkið af hendi, heitir
Unterweserwelt G. M. B. H., i
Geestemiinde. En umboðsmaður
henuar hér er Sigfús Blöndahl kaup-
maður.
A sunnudag voru ýmsir bæjarbúar
boðnir til að skoða skipið.
Er Rán að öllu hið álitlegasta skip.
Á lengd er skipið alls 43 stikur
(141.4 fet), kjölurinn er 40 stikur
(131.3 fet), breiddin 7.15 stikur
(23.5 fet), dýpt 4.15 stikur (13,75
fet). Allsherjar smálestatala 250.
Á reynsluferðinni sýndi vélin yfir
500 hestöfl og fór skipið þá fullar
16 milur á vöku.
Að ýmsu er fyrirkomulag annað
á Rán en öðrum islenzkum botn-
vörpungum. T. d. er aðal-háseta-
klefinn uppi á þilfarinu framanverðu
og þykir sparast rúm á því. Þá er
og í skipinu sérstakur lýsisbræðslu-
klefi með 2 kötlum—á miðju skipi
— þar sem ella er venjulega skip-
stjóra herbergi. Aftur á skipinu gat
að líta 2 föngulega báta, með ný-
tízku björgunartækjum, þau fyrstu
er hingað hafa komið á botnvörp-
ung. Rafmagnsljós eru um alt skip-
ið, yfirhitunartæki að sjálfsögðu o.
s. frv. — Yfirhöfuð verður eigi
annað sagt, en að fyrir leikmanns
augum virðist skipið óvenjulega vel
vandað og ber rækilega vott vand-
virkni og verklægni Þjóðverja.
Þykir oss líklegt, þá er stundir
líða, að fleiri botnvörpungar þýzk-
smíðaðir muni eftir fara.
Erfiðleikum miklum mun það hafa
verið bundið að fá skipið fullgert og
koma því klaklaust hingað á þessum
ófriðartímum. Hefir framkvæmdar-
stjórinn, hr: M. Th. Bl., verið i
Geestemunde frá því í des. til að
herða á verkinu.
Ætlaði það að ganga ærið tregt
að fá að sigla skipinu frá Geestemunde
til Khafnar og um Kílarskurðinn var
því stjórnað af þýzkum hermönnum,
en íslendingar tengu eigi að vera á
þiljum. Um tundurduflasvæðin
þýzku var þvi og stjórnað af þýzk-
um sjóliðsmönnum, og landaruir lok-
aðir niðri i skipinu á meðan.
Hver góður íslendingur fagnar
hverri viðbót við botnvörpungaflota
vorn, sem reist er á heilbrigðum
grundvelli. Heilbrigð viðkoma hefir
orðið meiri síðustu árin en menn
þorðu að búast við. Botnvörpuút-
gerðinni islenzku hefir vaxið mjög
fiskur um hrygg, til stórmikils gagns
landsmönnum, atvinnuauka innan-
lands og viðskiftaauka bæði innan-
lands og eigi sizt utanlands.
Nýtt útgerðarfélag er hér hlaupið
af stokkunum, og óskum vér því
farsældar, svo að eigi verði langt að
bíða dættanna i hjónabandi Ægis og
Ránar.
Skákþing íslendinga
var haldið hér á dögunum og voru
þátttakendur 12. Hlutskarpastur varð
Eggert Guðmundssou píanóleikari,
með 9^/3 vinning og vann hanti því
skákborð það, sem kept var um.
Þarf að vinna það þrisvar til þess
að eignast það; áður hafði Pétur
Zophoniasson tvisvar unnið það.
Eigum vér íslendingar þar efnilegan
mann í þessari grein, sem Eggert
er, því hann er ennþá mjög ungur
og má því búast við að hann taki
ennþá miklum framförum.
Sjálfstæði.
í áttatíu ár hefir þjóð vor verið
að berjast fyrir sjálfstæði sínu, og
mikið hefir henni orðið ágengt á
þeim tíma.
Barátta þessi hefir aldrei ákafari
verið í orði kveðnu, heldur en nú.
Allir stjórnmálaflokkar landsins berj-
ast fyrir sjálfstæði, hver á sinn hátt
og eftir sínum skilningi. Einn flokk-
urinn hefir tekið sjálfum sér einka-
rétt á nafninu.
En í allri þessari baráttu virðast
Fjölnismenn einir, sem hófu barátt-
una með fullri meðvitund, hafa gert
sér einna ljósast eðli og skilyrði
þ j óðar-s j álf stæðis.
Af því að svo fáir virðast gera
sér fulla og ljósa grein fyrir skil-
yrðunum fyrir eðlisrétti þjóðar til
sjálfstæðis, þá virðist ekki úr vegi
að minnast fám orðum á þetta grund-
vallaratriði.
Hvað er það sem veitir ibúum
lands eða landsvæðis siðferðislegan
rétt á þvi að vera sjálfstæðir í stjórn-
málum sínum ?
Það er óefað fyrst og fremst af
öllu það, að þessir íbúar séu sérstök
þjóð, hafi sérstakt þjóðerni. Hafi
þeir það ekki, muu þeim oft eða
jafnvel oftast vera hollast og farsæl-
ast að vera ásamt öðrum þegnar f
sem stærstu ríki.
En hvað er að vera sjálfstæð þjóð ?
Því má nú svara á ýmsa vegu. En
ein allra Í5'rstu og fremstu höfuð-
skilyrðin fyiir því, eru þau, að fólk-
ið tali sama mál og eigi sömu sögu.
Tannsýkin og skólarnir.
Eftir Brynjólf Björnsson, tannlækni.
Á síðari hluta nítjándu aldar fóru
menn að gefa því gaum, að tann-
sýki og tannveiklun fór mjög í vöxt
meðal Norðurálfubúa. Því var það,
að tannlæknar í ýmsum löndum tóku
að rannsaka, nokkru fyrir aldamótin
síðustu, hversu tannsýkin væri al-
menn eða útbreidd meðal skólaskyldra
barna og hermanna. Þessi rannsókn
leiddi það í ljós, að í mesta lægi
væru það 3,5 pct. af börnum innan
fermingaraldurs og herskyldum mönn-
um, sem hefðu heilbrigðar tennur.
Þegar þetta varð Ijóst, leist mönn-
um ekki á þessa afturför, sem var,
eftir öllnm líkum að dæma, afleið-
ing af breyttum lifnaðarháttum, af-
kvæmi svokallaðs menningarauka.
Mönnum þótti sem hér væri hætta
á ferðum og full þörf væri á því að
hefjast handa og vekja fólk til um-
hugsunar á þvi, hversu nauðsynlegt
það væri að gera einhverjar ráðstaf-
Það fólk, sem þessi skilyrði hefir
er sérstök þjóð, hvort sem hún er
ríki út af fyrir sig eða ekki. Og
sú pjóð, sem byggir sérstakt land
eða afmarkað sérstakt landsvæði, hún
á siðferðislegan rétt á að vera sjálf-
stceð í stjórn sinni, meira eða minna,
eftir þvi, hvert bolmagn og andleg-
an þroska hún hefir.
Þetta er oss íslendingum auðsjá-
anlega ekki ljóst. Væri það oss
ljóst, mundum vér gæta þess betur
að efla og styrkja pjóðerni vort.
Þjóöerni vort er í lífsháska.
Tunga vor, dýrasti arfur vor, er
í hraðfara hnignun. Ritmál vort er
að spillast, svo að stórskömm er að,
og. blöðin ganga þar á undan með
illu eftirdæmi. En blöðin eru mest
Iesin og þau hafa því mest spilling-
aráhrif á alþýðu manna. Og skóla-
gengnir menn ganga hér fremstir
með eftirdæmið.
Orsakirnar til þessa eru bersýni-
lega tvær:
1. Kenslunni í skólum vorum,
bæði æðri og lægri, hlýtur að vera
meir en lítið ábótavant að einhverju
leyti. Það er t. d. hneykslanlegt að
mentaskólinn skuli útskrifa stúdenta,
sem ekki þekkja orðflokkana (»parta
ræðunnar*), og það iðeð góðum
meðalvitnisburði i móðurmálinu.
Ekki að nefna ósköpin, að reglugerð
skólans er svo visdómsleg, að menn
geta náð stúdentsprófi, þó að þeir
fái »o< (núll) í einhverri námsgrein,
þ. e. með öðrum orðum viti ekkert
í henni. Og nemendum er það val-
frítt, hverri af inum lögboðnu náms-
greinum þeir vilja algerlega sleppa.
Af skiljanlegum ástæðum kemur það
væntanlega varla fyrir, að móður-
málíð verði til þess kosið, því að
þótt ekki væri annað, verða menn
þó að vera talandi, til þess að geta
stundað nám í skóla.
2. Lestur fornsagna vorra er orð-
inn svo fátiður, að minsta kosti við-
ast um land, að eg ekki tali um
anir til þess að stemma stigu þessa
heilsuspillis, þessa kvilla, sem var
svo almennur meðal unga fólksins.
Allsherjar tannlæknafélag, sem
nefnist »Frédération dentaire inter-
nationale* tók nú tnálið í sínar hend-
ur og fór að ihuga, hvaða ráð mundu
bezt til þess að reyda að hefta út-
breiðslu tannsýkinnar eða að hún
færi svo mjög í vöxt meðal æsku-
lýðsins.
Menn sáu það brátt, að fyrsta skil-
irðið til þess að einhverju yrði áork-
að í þessurn efnum væri það, að
vekja ■ á málinu athygli og áhuga
þeirra, sem með uppeldismál fara.
Sérstakri nefnd, sem kölluð hefir
verið »Internationale Hygiene Com-
mission®,1 hefir verið falið að hafa
framkvæmdir í þessu atriði. Var
hún skipuð mönnum úr ýmsum
x) Hefir hún látið búa til ágæta
tannbursta handa börnum, sem seld-
ir eru við lágu verði, eftir gæðum.
Fást þeir i lyfjabúðinni hér í Reykja-
vík og geta menn þekt þá á þvi, að
þetta sama nafn er letrað á skaftið.
\