Ísafold - 23.08.1921, Blaðsíða 1

Ísafold - 23.08.1921, Blaðsíða 1
Vikublað. Verð: 5 kr. árg. — Gjalddagi 1. júlí. Símar 499 og 500. Ritatjórar: Vilhjálmur Finsen og Þorsteinn Gíslason. Afgreiðsla og iim- íheimta í Lækjargötu 2. — Talsími 500. ísafoldarprentsmiðja h.f. XLVIII. árg. Reykjavik, Þnðjudaginn 23 Sgúat 1921. 34 tölublað. Auglýsingar þær, sem sendar eru, Lðgréttu eða ísafold, birtast í báðum blöðunum og ná þannig mestu útbreiðslu um landið, sem fianleg er — Verðið þó hið sama og iður var í öðru blaðinu. Þjóðvinafélagið hálfrar aldar. í dag — 19. ágúst — er Þjóð- vinafélagið 50 ára, eins og áður hef- ir verið vikið að. Hefir fétagið i minninga þess gefið út yfirlit um sðgu þessara starfsára sinna, eftir forsetann, prófessor dr. Pál Eggert Ólason. Páll Eqgcrt Olason. Þjóðvinafélagið ei vinsælt félag og hefir Btarfað mikið og er bókaútgáf- an þektust af þeirri starfsema, enda hefir félagið þvi nær eingöngu gefið sig að henni síðustu áratogina. Af bókum þess er t. d. Almanakið ein- hver viðlesnasta bók og vinsælasta, sem hér kercur út, einmitt í því fortm, sem nú e>- á því, með alls- konar fréttayfirlitum, fróðleiksmolum, skritlum og öðrnm samtíningi. Af öðrum ritum félagsins sem út komu að staðaldri, hefir Dýravinurinn sjálf- sagt verið vinsælastur á sinu rviði auk þess sem timarit félagsins And- vari er all útbreitt. Hann er nii prentaður i 1800 eintökum. Það er, sem sagt, þessi hlið á starfsemi félagsins, sem mönnum er nú knnnust og minnistæðust. Hitt er flestum nú ekki eins minnisstætt hver voru tildrög félagsins og til- gangur í öndverðu. En ^að er nú alt rakið i minningarriti P. E. O. Er þar réttilega sagt, að það var sjálfstæðismál íslands, sem hTatt þess- um félagsskap í framkvæmd og að saga Þjóðvinafélagsius framan af er i rauninni þáttur úr sögu Jóns Sig- urðssonar. Fyrsta umræðan nm stofnua félagsins er i sambandi við alþingisumræðurnar nm stöðulögin og stjórnarskrána 1869. Virðist það í öndverðu hafa verið ætlunin af> félagsskapurinn yrði nokkurskonar föst flokksmyndun í stjórnmálum landsins, bæði innan þings og utan, til þess að vinna fyrir hveiskonar framfaramálum islenskum, 0% þá ekki síst að »eindregnu nuddi« nm stjórnarbótina, eins og Jón Sigurðs- son komst að orði. í lögum félags- ins var það líka tekið fram, að það ætti að vinna að því »að vér fáum þá stjómarskri, er veiti oss fnlt stjórnfrelsi í öllum íslenskum mál- um, alþing með löggjafarvaldi og fult fjirforræði og landsstjórn með fullri lagalegri ábyrgð fyrir alþingi*., Stofnun Þjóðvinafélagsins er þvi í rauninni hin fyrsta eiginlega póli- tiska flokkstofnun i landinu. Ymsar bollaleggingsr komu fram um skipu- lag félagsins og framkvæmdir og eru til mörg bréf um þessi efni frá J. S. og ýmsum öðrum mætum mönn- um, sem honum voru samhentir og er alt það mál rakið ýtarlega í minn- ingarritinu. Einhver ötulasti starfs- rraður félaesins og forseti þess lengi eftir Jón Sigurðsson var Tryggvi Gunnarsson og er mynd hans i rit- inu og sömuleiðis hinna forsetanna, dr. fóns Þorkelssonar og Benedikts Sveinssonar. Annars hafa ýmsir hinna þjóðkunnustu manna starfað meira eða minna í þágu félagsins, með fjársöfnunum, með því að skrifa i rit þess o. s. frv. Má t. d. geta þess að Andvari hefir flutt um 40 ytarlegar æfisögur hinna merkostu manna, sem hér hafa andast á starfs- árum félagsins. Almanakið, sem er jafn gamalt Andvara, hefir áður verið nefnt og var fyrst gefið út í 2 þúsund ein- tökum, en nú eru þau orðin 8 þús. irlega. Auk þessa hefir félagið svo gefið út um 25 bækur og ritlingá, frumsamda og þýddí, nm ýms mái og hefir þvi verið útbýtt, að mestu ókeypis til félaga, ásamt ikveðnu ársbókunum, Andvara og Almanak- inu. Félagar munu vera um 1600. Eitt af því sem Þjóðvinafélagið hef- ir einnig gengist fyrir vat þjóðhá- tíðarhaldið á Þingvöllum 1874 (þús- uncl ira hstiðin). Yfirleitt hefir Þjóðvinafélagið starf- að mikið og starfað vel og hefir stofnun þess og starf sjálfsagt haft mikil áhrif á sínum tíma, á gang þeirra mála sem þvi var einkum ætlað að vinna fyrir, sérstaklega stjórnarbótinni, og þsr með óbein- Hnis á þau úrslit sjilfstæðismilanna, sem nú eru fengin og menn una alment vel við. A seinni árum hef- ir þessarar starfsemi félagsins ekki gætt ýkja mikið, þar sem það hefir snúið sér meira að almennri fræðslu með útgifu góðra bóka og Jþýð- legra. Forsetinn segir að vísn i for- míia minningaritsins, að heldur sé tómahljóð i handraða félágsins. Þó tekst félaginu vonandi að halda svo i horfinu og eflast að heilaldar minn- ing þess verði ekki lakari en þessi hálfraraldar. ÍIS I Nokkur bréf til Þ. G. 20. mars 1902 og 3. aprSL Góði vin! Ef þú „att mögulegt með" að láta mig fá 1 eintak af „Brandi", þá sendn mjer 'það sem fyrst. Það eintak, sem þú gafst mjer, týndist hjá bókabjefusi hjer og fyrirfinst ekki. Þökk fyrir síðasta Bjarka — sem jeg ekki fjekk; en jeg las hann hjá Guðm. lækni. Og þökk fyrir það að þú gatst um samning okkar Östkmds. Getur þú ekki komist í eitthvað praktist samband eða sam- vinnu við þann væna og praktiska prentara, forleggjara og fræðivin? Aprapos: jeg sá og hljóp yfir smá- greinir G. Hann. í Bjarka. G. H. er vinur minn og rnes'ti nytsemdar skörungur. Smágreinir hans eru prýðisvel ritaðar — frá hans sjón- armiði. En hjer þaff diskússión og pro og con. Jeg þýddi um daginn grein í Tilskueren (í fyrra) eftir Chr. Collin, próf. í Kristíaníu, vin Björnsons. Hún heitir: Troen som Livsbetingelse. Hún væri góð — ef hún væri stytt, góð 'í Bjarka sem pendant og correctíf við doctors- greinirnar. Aftur er grein Wester- gaards í Dansk Tidskrift „Kan et Menneske leve Livet uden Tro" (—eða eitthvað á iþá leið —) miklu ómerkilegri. Prófessorinn setur alt á eitt kort, þ. e. Credo Innrimissi- ónarinnar. Annars eru landar vorir í trúarefnum eins og flestu öðru í beinum barndómi, og er það því stór samviskupóstur að hreifa nokkuð við nokkru. Alt er misskil- ið eða hártogað,eða þó skortnr vits- ins sje ekki í vegi, þá er vilja- og dáðleysi. Það ( eru p r i n c í p, meginsannmdi mentaðra manna, einkum í moral, sem helst og fyrst og seinast er reynandi að stappa inn í fólkið. Pólítíkin er hörmuleg, hlægileg — grátleg. fslendingar áttu í fortíð ágæt skilyrði til þess að geta stjórnað sjer eftir allsherj- ar lýðveldisreglum. En þó fór sá búskapur aldrei vel úr hendi, og svo kom Sturl. öldin.Að hugsa sjer, að betur muni takast nú, eða að menn sjea óðara búnir að læra list- ina nú — nú þegar færri eru skil- yrðin, að minsta kosti hjá alþýð- unni. Því lýðveldi er ómögulegt nema reynsla og menning sje áður smátt og smátt búin að berja það inn í fólkið. — Útlitið æði-ískyggilegt og óvíst nær nokkur fleyta kemst hingað fyrir hornin á landinu. Því flytjið þið ekki bólmgreyið eitthvað suður eftir, þið sem eitthvað getið ? Jeg bið að heilsa! Með bestu kveðju þinn Matth. Jochumsson. 21./7. '02. Góði vin! Bestu iþakkir fyrir brjef og bók (Brand) og item fyrir frjálslyndi þitt og interessi í trúmálunum! Jeg leyfi mjer því að senda þjer til birtingar og eventual discus- siónar ath.semdir mínar viðvíkj. Tolstoi xim kirkjuna. Karlsins gení- ala eða guðdómlega níhilismus get jeg ekki útstaðið. En þar sem jeg er ekki Evolútionisti og Pósitivisti þar er jeg Únítariskur.Jjúterskur" (sbr. „góðnr þýskur"). Jeg læt því fylgja ath. um Tolstoi þýðing á smá-fyrirlestri eftir Armstrong. Hann hefir flest það til ágætis sem mjer þykir vænt um: Mildi og ein- urð, fróðleik og vitsmuni, Ijósleik og lipran stíl. Hann er og höfðingi mikill og einn útvalinn enskur aristokrat, sem ekkert þokar nema sannfæringin. Svo eru reyndar fleiri af hinum leiðanda flokki Uní- tara. En svo magnaður er Conserva- tivismus eða vis intertiæ hinna drotnandi kirkna,að engin þrá bær- ir á sjer, hvernig sem orgað er í bæði þeirra eyru — „heyr! heyra þær ekki". Þessar stofnanir styður líka alt, — alt nema „skyn- samlegt vit", sem Ari gamli fróði ljet sjer nægja að láta í askana — fyrir fólkið. Kirkjur spyrja tun alt annað: trú, trad., kreddur, völd og „vtellystingar praktuglega". Press- an e i n er eða ætti að vera correct- ívið, meðalið, sem frelsar heiminn undan þessu aldanna fargi. Og — þó er vont að sjá r>g segja hið rjetta: Vulgus vnlt decripi, eða: v o 1 u i t eða v 0 1 e b a t, rjettara að segja — segir Terki gamli — usque ad tempus nostrum. Og nú er blóðið orðið svona, svona bland- að og samsett, að án kredda og annara andl. og líkaml. hafta og hengingaróla lif a menn ekki! Hvernig fer tóbak og brennivín með manneskjurnar? Únítarar eru gentlemen og kenna með jafnri stillingu og vorbunnsemi við veik- an náunga — líka hinar ríku stór- kirkjur. Dramb og innbyrlska eru líka meðaumkunarverðir lestir. Já, ef þú tekur þessa tví-skiftu grein, skaltu fá aðra betri, t. d. tö'lur 'eft- ir snilliliginn Stopford A. Brooke, líkl. mesta kennimann hins frí- lyggjandi flokks, sem nú er uppi. Jeg býst við að koma austur í ágiíst og dvelja hjá Östlund l/2 mán. tíma við prófarkalestur. Get- um við þá leitt saman þinn grað- fola og minn hiiðarklár! — Þangað til Á dieu! Þinn einl. Matth. Jochumsson. -0- Bækur. allons, enfants de la patrie á þessu stóra general fylleríi. Og þessi skoðun á Gröndal er sjálfsagt einna algengust, að skoða starf hans og skáldskap sem nokk- urskonar skemtilegt poetiskt gen- eralfyl'lirí. Og Gröndal 'á eflaust sjálfur þátt í þeirri skoðun. Hann talar um það, að skáldin eigi ekki að „præsentjera" sig fyrir fólkinu í sparifötum með merkilegum spek- ingsljóðum eða „eins og einhverj- um heilagleika", heldur koma til dyranna ein's og þau eru klædd. Þetta getur nú alt saman verið gott og blessað á sína vísu, þó að tæpast taki því að ala á neinu því, sem orðið getnr til þess að auka á gagnrýnisskort manna og poetiska stóriðju — nóg kemur samt. En Gröndal hugsar sem svo um það, sem aðrir te'lja vitleysu eða hroð- virkni — að „fljúgandi þeysi jeg fram um fimbuldjnpið hið bláa, tíma jeg hef ekki til trippum að gegna um leið", eða að hann hafi ekki tíma til að fást um það, þótt eitthvað misjafnt fljóti með í f ossa- falli ímyndunaraflsins. En sann- leikurinn er sjálfsa^t sá, að þessi 'hlið — gamansemin og ærslin — á skáldskap Gröndals hefir verið haf- in of mikið á kostnað þess sem al- varlegra er og að sumu leyti list- rænna í skáldskap hans. Og Grön» dal er ekki rjett skilinn fyr en báð- ir 'þessir þættir í skáldskap hans hafa verið rjettilega metnir — og samband þeirra hvor við annan. Hje'r eru ekki tök á því að reyna. að lýsa þessu nákvæmlega, en á að eins að benda á það í sambandi við hina nýju útgáfn Heljarslóðaror- ustu og Þórðarsögu. Og auðvitað þarf gildi gamansemi Gröndals ekki að rýrna við þetta. Hitt er heldur ekki tiltökumál, þótt fyrni yfir margt af því, sem svo frjósam- ur og fjölvirkur — 0g að sumu kyti hroðvirkur andi — iætru frá sjer fara. Ýmis'legt í gamanritum hans og gamankveðskap er of bund ið við stað og tíma, til þess að geta 'haft sama gildi nú og þegar það kom fyrst fram. En það, sem best er á þessu sviði hans, eins og í skáldska? hs*5s yfirleitt, heldur lífe gildi sínu enn, þótt þíið hafi, að minsta kosti í svip, horfið í með- vitund „góðfúsra lesara" bak við Heljarslóðarorusta. „Það veit Drottinn, jeg þarf akki bækur! Jeg þeysandi sveima — glaður á guðlegum væng gegnum hið ferlega djiip". Þetta er eftir Ben. Gröndal, eins og margir mnnn f ara nærri um, úr sama kvæðinu og þar sem hann segir, að hann sje „sem glóandi gull, gáfaði hausinn á sjer". Og það >er sjálfsagt þessi hlið á Gröndal og gáfum hans, sem mest hefir markast í meðvitund manna, það er háðið og gamansem- in, sem alt lætur fokka, sem oftast er tengd við nafn hans. Þó hann sje annað veifið í „undrageim í himinveldi háu'', vendir hann sínu kvæði í kross á næsta angnabiiki og fer að yrkja um ýmislegt það, sem nyrra er, en eng- anveginn veigameira. Annars er það ekki ætlunin að rtkja hjer efni þessara gamansagna eða lýsa formi þeirra, heldur að eins að minna á þessa nýju útgáfu. Og það er ástæða til þess, ekki ein- imgis vegna þeirra sjálfra ein- göngu, heldur vegna þess anda al- ment, sem yfir þeim hvílir — anda glensins og gamansins. Það er andi sem í rauninni er alt of lítið til af í íslenskum bókmentum og íslensku þjóðlífi. Þessi andi getur reyndar auðveldlega orðið að andleysi — og eftir því er engin ástæða að óska. Það kemur óbeðið. En heilbrigður andi gamanseminnar getnr líka ver- ið hreinsandi og hressandi máttur

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.