Tíminn - 29.05.1980, Blaðsíða 7

Fimmtudagur 29. mal 1980.
7
Ingólfur Á. Jóhannesson:
Stéttir og stéttahagsmunir
A undanförnum árum hefi ég
hugleitt nokkuö hvaö þaö er sem
skiptir bændum i hópa sem hafa
aö nokkru leyti ekki sömu hags-
muna aö gæta. Hvaö greinir þá
sundur? Hvaö er sameiginlegt?
Hvaö skiptir sköpum?
Ég vil leggja þessar hug-
myndir fram til umræöu fyrir
bændur þar sem ég tel aö réttar
hugmyndir um veruleikann
veröi dcki til inni viö skrifborö,
jafnvel ekki þótt gáfaöir menn
sitji viöskrifboröiö og hafi tölv-
ur aö vopni. Ein leiöin til aö
skapa réttar hugmyndirer sil aö
rökræöa viö þá sem ætla má aö
hafi eitthvert vit á hlutunum
sem um ræöir.
Fyrir um 150 árum voru
meginstéttir I islensku þjóö-
félagi bændur annars vegar og
vinnufólk þeirra hins vegar.
Siöan hafa stórkostlegar
breytingar oröiö á samfélaginu.
Landbónaöurinn hefir vikiö sem
aöalatvinnuvegur landsmanna.
Sumir viröast halda aö kenna
megi honum um ófarnaö I efna-
hagsmálum og vilja leggjahann
niöur. Skyldu stéttarhagsmunir
ráöa einhverju um hverja skoö-
un menn hafa á þvl? Auövitaö.
Bændur sjálfir vilja ekki leggja
landbUnaö niöur en þeir sem
vonast til þess aö fá aö flytja inn
landbUnaöarvörur, vilja láta
leggja landbUnaö niöur.
Bændur hafa haft mis-
munandi skoöanir á kvóta-
kerfinu eöa bUmarkinu eins og
nU er fariö aö kalla þetta. Ég
hefi ekki tök á þvl aö sinni
a.m.k. aö athuga þær deilur niö-
ur I kjölinn en mig grunar aö
þeim skoöunum ráöi mismun-
andi hagsmunir meöal ýmissa
hópa bænda.
Grundvöllur
stétta-
skiptingar
Viö, sem aöhyllumst þá rann-
sóknaraöferö á veruleikanum
sem kölluö er marxismi, lltum á
sérstök atriöi þegar viö viljum
kanna stéttarstööu fólks. Viö llt-
um einkum á þaö hvort fólkiö á
þau atvinnutæki sem þaö vinnur
viö og hvort þaö hefur annaö
fólk I vinnu hjá sér og getur þá
hirt arö af vinnu þess (arörænt
þaö).
Meginstéttarandstæöan i
Islensku niltlmaþjóöfélagi er á
milli annars vegar þeirra sem
eiga atvinnutæki I svo stórum
stil aö þeir komast ekki yfir aö
vinna viö þau sjálfir og hins
vegar þeirra sem eiga ekkert
nema vinnuafl sitt sem þeir geta
selt atvinnurekendum á vissu
veröi sem fer ekki endilega eftir
þvl hvern arö atvinnurekendur
hafa af atvinnurekstri sinum.
Þessar stéttir eru oftast nefndar
borgarastétt og verkalýösstétt
og mun ég nota þau orö hér. Ég
kann þó sumpart betur viö aö
nota oröiö „auöherra” um eig-
enduratvinnutækjanna því aö á
þeim bæ er þaö fjármagniö sem
gildir. Oröiö borgari á sér þó
sögulegar forsendur sem rétt-
læta brilkun þess.
A milli þessara tveggja mis-
fjölmennu höfuöstétta eru
ýmsir þjóöfélagshópar svo sem
ýmsir mennta- og listamenn,
„kaupmaöurinn á horninu” og
flestir bændur.
Og er ég þá Ioksins kominn aö
efninu, skiptingu bænda I hópa.
Aðkeypt
vinnuafl
skiptir
sköpum
Langflestir Islenskir bændur
eru einyrkjar, vinna aö bUi slnu
meö fjölskyldu sinni og kaupa
sjaldan vinnuafl nema til ein-
hverra sérstakra verka. Þó eru
til svo stórir bændur aö þeir
þurfa aökeypt vinnuafl allt áriö.
Ég tel þaö ráöa Urslitum um
hvorttelja eigi bóndann tilheyra
borgarastett eöa bændastétt
hvort hann notar aökeypt vinnu-
afl allt áriö eöa aöeins hluta Ur
þvi. Þannig sé ekki hægt aö tala
um bóndann sem hluta borgara-
stéttarinnar og óforbetranlegan
aröræningja þótt hann hafi
ungling yfir sumartímann.
Reyndar er þaö utan hinna hefö-
bundnu bUgreina, kUa og sauö-
fjárbUskapar, sem fyrst og
fremst eru reist svo stór fyrir-
tæki aö eigendurnir komast ekki
yfir allt sem gera þarf. Nokkur
sllk kúabú eru þó vissulega til
og e.t.v. sauöfjárbú líka.
Séu til borgarar I landbúnaöi
hljóta aö vera til verkamenn I
landbúnaöi llka. SU er auövitaö
raunin nema hvaö tiökast hefur
aö kalla verkafólk I landbúnaöi
vinnufólk, a.m.k. I hinum hefö-
bundnu búgreinum. Þetta fólk
hefur auövitaö sömu hagsmuni
og annaö verkafólk.
Mér er til efs aö bændur i hin-
um heföbundnu búgreinum sæk-
ist svo mjög eftir þvi aö hafa svo
stór bú aö aökeypt vinnuafl
þurfi i stórum stil þvi þótt laun
landbúnaöarverkafólks séu ekki
há eru þau þó hærri en svo aö
búrekstur þoli slikar greiöslur
allt of vel. Enda skilst mér aö
stór fjölskyldubú beri sig best
allra búa.
Skipting
bænda
Ég skipti meginþorra bænda I
tvo hópa. Skilin milli þeirra eru
óglögg. Meö Itarlegri rannsókn
væri eflaust unnt aö greina
flóknari skiptingu og hugsan-
lega einnig gleggri skil á milli
þeirra. Sllk rannsókn er ekkert
áhlaupaverk.
Ég set umrædd skil á milli
þeirra sem geta lifaö af bú-
rekstri sinum eingöngu og
þeirra sem geta þaö ekki og
stunda aöra vinnu meö til þess
aö framfleyta sér og fjölskyldu
sinni.
Flestir stórir og miölungsstór
ir bændur geta lifaö af búskap
sinum. Þeir keppast viö aö vél-
væöa bú sin og stækka til þess aö
bæta llfskjör sln og sumir lenda
fyrir vikiö 1 lltt viöráöanlegum
skuldum. Bent hefur og veriö á
aö bændur muni e.t.v. mæta
tekjuskeröingu af völdum bú-
marksins meö þvl aö halda á-
fram aö auka umsvif sln en þaö
er jú ekki ætlunin.
Hinn meginhópurinn meöal
bænda er sá sem hefur svo smá
bú aö ekki er unnt aö lifa af
þeim (jafnvel þótt sumir geri
þaö). Þessir smáu bændurvinna
þvl margir utan búsins þegar
færi gefst og sumir reglulega
allt áriö eöa hluta Ur árinu árs-
tiöabundin störf. Sumir gerast
farandverkamenn og fara á
vertiö á veturna. Þaö er stutt á
milli verkamanna og þeirra
bænda sem byggja afkomu sina
aö umtalsveröu leyti á verka-
mannavinnu. Þegar skuldirnar
vefjast um miölungsbændur
veröa þeir llka aö fara aö vinna
utan búsins.
Samt er hamraö á þvi aö
hagsmunir bænda og verka-
manna stangist á. Hvorug þess-
ara stétta ræöur feröinni þegar
efnahagsráöstafanir rikis-
stjórna eru ákveönar, sama
hvaöa rikisstjórn er viö völd.
Þeir bændur, sem neyöast til
aö bregöa búi, hafa varla I önn-
ur skjól aö venda en verka-
mannavinnu. Bæöi verkamenn
og langflestir bændur eru lág-
launahópar sem þræla myrkr-
anna á milli fyrir sinu. Mis-
munurinn felst I þvl aö
bændurnir eiga sln atvinnutæki
sjálfir þótt oft séu þau skuldum
vafin.
Þessi grein er vlst oröin alveg
nógu löng. Ég vona bara aö ein-
hver nenni aö ihuga þetta og
svara mér, annaö hvort i blaöa-
grein eöa i einkabréfi ef menn
vilja þaö heldur. Gerir ekkert til
þótt þaö dragist.
Guðjón Jónsson:
Athngasemdir við
grein landlæknis
um lagafrumvarp um aðbúnað,
hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum
I 12. kafla, 84. og 85. greinum
lagafrumvarpsins er vinnueftir-
litinu heimilaö aö stööva vinnu
eöa loka vinnudtaö telji Vinnu-
eftirlitiö verulega hættu fyrir líf
og heilbrigöi starfsmanna. Þaö er
taliö sjálfsagt aö Bifreiöaeftirlit
og lögregla taki Ur umferö bifreiö
sem ekki fullnægir kröfum um
öryggisbúnaö. A sama hátt er
sjálfsagt aö loka vinnustaö eöa
stööva vinnu, þar sem hætta er á
heilsutjóni og slysum. Llta ber á
slíkar ráöstafanir sem fyrir-
byggjandi aögeröir. Landlæknir
hneykslast i lokaoröum sinum i
þriöja aöfinnsluliö á þvi aö Vinnu-
eftirlitiö skuli eiga aö hafa af-
skipti af vinnutima unglinga.
Vinnutlmi og vinnuálag eru
þýöingarmiklir þættir vinnu-
verndarmála. Likamlegt slit
verkafólks er, vegna óhóflega
langs vinnutlma og vinnuálags,
algengt hérlendis og munu
margir læknar áreiöanlega
þekkja til þess. Þaö er þvi bæöi
eölilegt og nauösynlegt aö stofnun
eins og væntanlegt Vinnueftirlit
láti sig varöa vinnutima unglmga
sem annars verkafólks.
4. aöfinnsluliöur landlæknis
hljóöar svo:
„Horfiö er frá þeirri stefnu aö
dreifa eftirlitinu til sveitar-
félaga og afskipti fleiri hundruö
manna i heilbrigöisnefndum og
heilbrigöisfulltrúa um land allt
veröa þurrkuö Ut eftir stutta
reynslu. Mjög viöa hafa menn
lagt sig fram I þessum málum
og aflaö sér nokkurrar reynslu,
en sú reynsla er nú fyrir borö
borin og þessum aöilum bein-
línis bannaö aö hafa afskipti af
vinnustööum. Hvaö á aö koma i
staöinn? Engir menntaöir
menn eru til aö taka viö þessu
eftirliti og engin ákvæöi um þá
eru I lagafrumvarpinu.
Fullyröa má aö þjálfun nægi-
legs hóps manna til aö gegna
þessum störfum tekur mörg ár
ef ekki áratugi og er þvl fyrir-
sjáanlegt aö um afturkipp
veröur aö ræöa. Þaö er mjög
alvarlegt atriöi aö taka á þenn-
an hátt fyrir afskipti heil-
brigöisnefnda þar sem allir
sem um mál þessi fjalla, vita
aö helst er aöbúnaöi og
hollustuháttum ábótavant i
smærri fyrirtækjum og þaö eru
heilbrigöisnefndimarsem helst
hafa möguleika á aö sinna
þeim. Þaö er borin von aö miö-
stýrö stofnun geti haft veruleg
áhrif þar.
í þessum aöfinnsluliö viö laga-
frumvarpiö heldur landlæknir þvi
fram aö sveitarfélög og heil-
brigöisnefndir sem kosnar eru
pólitlskri kosningu af sveita-
stjórnum hafi veriö og veröi bestu
eftirlitsaöilar meö aöbúnaöi,
hollustuháttum og öryggi á
vinnustööum. Þetta viöhorf hans
er alrangt. 1 Heilbrigöisreglugerö
frá 8. feb. 1972, sem sett er sam-
kvæmt lögum nr. 12/1969, eru af-
mörkuö og tiltekin verkefni og
valdsviö heilbrigöisnefnda
sveitarfélaga. Heilbrigöisreglu-
geröin er upp á um 212 greinar,
sem eru margar meö nokkrum
undir-greinum. Um 1/10 af grein-
um Heilbrigöisreglugeröarinnar
fjalla almennt um hollustuhætti
vinnustaöa en ekki um aöra þætti
vinnuverndar.
Verkefni heilbrigöisnefnda
samkvæmt Heilbrigöisreglu-
geröinni eru þvl aö ca. 9/10 hluta
til önnur en afskipti af vinnu-
stööum, vélum og tækjabúnaöi
eöa framkvæmd vinnu. Heil-
brigöisnefndir ýmissa smærri
Siðari hluti
sveitarfélaga munu láta vinnu-
staöi og búnaö þeirra afskipta-
lausa. Heilbrigöisráö Reykja-
víkurborgar og Borgarlæknisem-
bættiö og starfsmenn þess hafa
haft nokkur afskipti af hollustu-
háttum vinnustaöa en þau hafa þó
ekki veriö nægileg og stöövun
vinnu ekki beitt. öllum sem til
þekkja, einnig landlækni, er
kunnugt um aö öryggiseftirlit
rikisins hefur veriö nánast eini
aöilinn sem hefur haft bein af-
skipti af aöbúnaöi, hollustu-
háttum og öryggi á vinnustööum,
en þó ekki valdiö verkefninu
vegna gallaörar löggjafar og
fjárskorts. Vegna þessa a.m.k.
tvöfalda eftirlitskerfis aö nokkru
leyti og hins staönaöa ófremdar-
ástands varöandi aöbúnaö,
hollustuhátta og öryggis á vinnu-
stööum er óhjákvæmilegt aö fá
nýja löggjöf i þessum efnum, sem
byggir á nýjum viöhorfum um
samstarf og þátttöku þeirra aöila
sem hluteiga aö máli, ásamt leiö-
sögn og stuöningi frá stofnun meö
ákveönari og sterkari löggjöf,
sem jafnframt tryggöi nægt fjár-
magn til eftirlits og umbóta.
Þetta felst I hinu nýja lagafrum-
varpi og bráöabirgöaákvæöi þess
um 500 milljón króna árlegar lán
veitingar, á næstu fimm árum, til
fyrirtækja sem þurfa aö dómi
Vinnueftirlits aö framkvæma
umbætur á vinnu-umhverfi
starfsfólks slns. Heilbrigöis-
nefndir sveitarfélaga, sem heyra
undir landlækni, hafa ekki getaö
og geta ekki bætt Ur óviöunandi
ástandi aöbúnaöar, hollustuhátta
og öryggis á vinnustööum og hafa
heldurekki traust verkafólks I þvi
efni.
5. aöfinnslur landlæknis viö
lagafrumvarpiö hljóöar svo:
„Frumkvæöi heilsugæslu-
stööva er afnumiö og gert ráö
fyrir samningum viö þær um
þjónustu. Þaö mun taka mörg
ár aö koma sliku I kring ef þaö
veröur hægt. Hér veröur þvi
komiö á fót tvöfaldri heilsu-
gæslu sem nágrannaþjóöir
okkar hafa slæma reynslu af.”
1 þessum aöfinnsluliö slnum
talar landlæknir um frumkvæöi
heiIsugæslustööva.Væntanlega aö
þvl er varöar læknisskoöanir
verkafólks og/eöa lækniseftirlit á
vinnustööum. Hvar hefur slikt
frumkvæöi komiö fram? Hverjir
hafa heyrt um aö heilsugæslu-
stöövar hafi boöiö fram læknis-
skoöanir fyrir verkafólk? Hins-
vegar hafa mörg verkalýösfélög
reynt aö fá fram I samningagerö
viö atvinnurekendur samnings-
ákvæöi um árlegar læknis-
skoöanir verkafólks. Hafi slikt
fengist I kjarasamninga hefur
mjög erfiölega gengiö aö fá lækna
eöa heilsugæslustöövar til aö
framkvæma þær. Einstaka fyrir-
tæki hafa látiö framkvæma aö
eigin frumkvæöi reglulegar
læknisskoöanir á starfsfólki slnu.
í 11. kafla, 66. grein lagafrum-
varpsins segir svo:
„Heilsuvernd starfsmanna skal
falin þeirri heilsugæslustöö eöa
sjUkrahúsi, sem næst liggur
og/eða auövcldast er aö ná til,
samanber 19. gr. laga nr.
57/1978.
Þessi grein lagafrumvarpsins
svo og aörar greinar 11. kafla
lagafrumvarpsins sem vitnaö er
til hér aö framan I svari viö 2.
aöfinnsluliö landlæknis, koma I
veg fyrir hiö „tvöfalda” heilsu-
gæslukerfi sem landlæknir er aö
Imynda sér I lokaoröum 5.
aöfinnsluliöar, enda mun ekki af
veita, þar sem „einfalt” heilsu-
gæslukerfi er vlöa ekki fyrir
hendi.
6. aöfinnsluliöur landlæknis viö
lagafrumvarpiö hljóöar svo:
„Hafa ber I huga aö umbætur i
atvinnuheilbrigöismálum hafa
ekki strandaö á lagasetningu til
þessa, heldur fjármagni, stuön-
ingi vinnuveitenda og launþega-
samtaka viö þá aöila, sem um
Framhald á bls. 15