Tíminn - 28.01.1989, Blaðsíða 1

„Þar eru rauðkemb-
ingar oft að skeinast"
Rifjaðar upp sögur af illhvelum í aldanna rás
„Það er með ósómann hjá ríka fólkinu, eins og sjóinn
- ef menn vissu um allt það sem í honum býr mundi
enginn þora að dýfa hendi sinni niður í hann,“ sagði
kerlingin í Sölku Völku. Nú hafa menn að vísu orðið
allgóða mynd af flestu því sem hafdjúpin byggir, eftir að
vísindamenn hafa með góðum tækjakosti og dýrum
rannsóknaleiðöngrum plægt öll heimsins höf. En fyrr á
öldum var því auðvitað öðru vísi farið. Langt fram eftir
öldum trúðu menn á „hafsauga“, svelg sem gleypti hvert
það skip sem nærri því kom og menn trúðu að sjórinn
væri fullur af risavöxnum kynjadýrum, sem sóttust eftir
að granda fleyjum sjómahna. Þessi trú var vissulega ekki
síður lífseig á íslandi en annars staðar.
Sérstaklega hafa hinar ýmsu hval-
tegundir sem veltu sér í sjávarborð-
inu ýtt undir ímyndunaraflið, því oft
var ekki létt að gera sér grein fyrir
hvað upp sneri eða niður, aftur eða
fram á þessum skepnum og létt að
ímynda sér að þarna væru hin við-
sjár'verðustu skrímsli á ferð. Þessa
trú má sjá endurspeglast á fornum
landakortum, þar sem risavaxnar
slöngur og skoltvíð skrímsli teygja
hausinn upp úr sjónum með öllum
ströndum. Þjóðsögur og munnmæli
geyma sagnir um fundi manna við
þessar skrímslaættir og hér mun nú
dvalið við ýmsar þeirra um stund og
rauðkembingurinn hafður sem sam-
nefnari. Hann hefur enda komið á
gamansaman hátt upp í hinni pólit-
ísku umræðu að undanförnu. eftir
að Sverrir Hermannson prýddi þá
formenn A-flokkanna svonefndu
þessu nafni. Fjarri fer að þessi
upprifjun hafi nokkurt pólitískt
markmið, en þó má segja að þeir Jón
og Ólafur séu ekkert barnameðfæri
ef líking Sverris er í einhverju raun-
hæf. Það verður samt að draga í efa,
þó ekki væri nema vegna þess að
rauðkembingur þjóðsögunnar fór
hringinn í kringum allt Island á
tveimur sjávarföllum, svo var hann
fljótfara. Ekki leika formennirnir
það eftir.
Rauðkembingur
Rauðkembinginn álitu feður vorir
einn af tannhvölunum og var hann
sagður allra hvala grimmastur og
harðfærastur. Hann var stærstur
allra tannhvala og sagður sækja
mjög í að granda bátum. Eins og rétt
í þessu var nefnt, þá fór hann
hringinn í kringum landið á tveimur
sjávarföllum og er hann þreytti þessa
sundþraut var hann jafnan ofansjáv-
ar og freyddi hvítur brimboðinn á
bringunni. Nafnið dró hann af því að
fremst á bakinu hafði hann rautt fax
eða uggagarð. Ekki er að kynja að
þegar hann sást eða heyrðist við
hafsbrún þótti sjómönnum meira en
mál til komið að róa að landi. Höfðu
menn spurnir af því á íslandi að
amerískur hvalveiðimaður hefði
skutlað einn slíkan við Noreg, en
þakkað sínum sæla er hann gat
losnað við hann og hét sér því að
glettast ekkert við slíka oftar. Fræg
saga er til af því er rauðkembingur
elti þá Hafnarbræður á Héraðsflóa
og hélt þeim í fleiri dægur uppi við
sanda. „Þar eru rauðkembingar oft
að skeinast," sagði einn bræðranna,
Hjörleifur.
Runólfur í Fagradal, hetjumenni
og forneskjukarl á sinni tíð, fékk eitt
sinn hákarlshaus á gangvað. Þá kom
að honum rauðkembingur. Lét Run-
ólfur aðra róa, en sýndi honum
hákarlshausinn. Það leist hvalnum
ekkert á og lét Runólfur því hausinn
leika með borðum meðan róið var
og slapp þannig.
Jafnan fylgir náhveli (mjaldur)
rauðkembingnum, til þess að hirða
mennina af skipum þeim sem hann
grandar. Er rauðkembingurinn af-
rekameiri, en hinn hægfara og notar
sér af dugnaði hans.
Einn dag sást úr Grindavík að
rauðkembingur renndi meðfram
landi og freyddi sjávarlöðrið með-
fram honum. A eftir fylgdi mjaldur-
inn. Leist engum ráðlegt að róa úr
þeim klákum, því menn töldu víst að
þeir félagar mundu á veiðum eftir
bátum. Enda reyndist það svo að til
þeirra sást víða um land og allt
austur hjá Mýrum. Þar hittu þeir
loksins bát og grandaði rauðkemb-
ingurinn honum þegar og var það
um nón sama daginn!
Lífróður við Dyrhólaey
Útræði var við Dyrhólaey eða úr
Dyrhólmahöfn, eins og það hét á
fyrri tíð. Var það eitt sinn að enginn
þorði að róa þar um slóðir, því
rauðkembingur svamlaði í sjónum
úti fyrir og varnaði þeim útkomu.
Loksins réð einn hugaðasti formað-
urinn til og komst út og á fiskimið.
En rauðkembingurinn varð hans
þegar var. Elti hann bátinn svo að
hann hlaut að láta undan og hörfaði
upp að landinu. Reru hásetarnir
lífróður, en það dugði ekki, því
hvalurinn lá í kjölfarinu, búinn til að
færa þá í kaf og brjóta bátinn.
Bergbrík gengur fram í sjóinn við
Dyrhólaey, sem kunnugt er og gegn
um hana göng eða dyr, vel lengd
báts og aðeins árafrítt. Tók formað-
urinn það nú til bragðs að láta menn
sína róa í dyrnar og það gerðu þeir,
en við lá að þeir brytu bátinn fyrir
súg og skakkafall í dyrunum, en árar
tóku í bergið báðum megin. En með
hvatleik og kunnáttu komust þeir
lífs í land. Rauðkembingurinn þorði
ekki að fara þetta á eftir þeim og
sneri við er hann missti sjónar á
þeim. Lónaði hann lengi þarna úti
fyrir, en hvarf svo að lokum.
Oft deildu menn um það hvort
telja ætti að hvalur sá sem hrosshval-
ur nefndist væri sama skepna og
rauðkembingurinn eða þá hvalteg-
und út af fyrir sig. En víst er um að
þessi skepna var mjög lík rauðkemb-
ingnum í útliti og háttum. Hross-
hvalur fór leitandi um öll höf innan
eftir skipum til þess að granda þeim,
því þeir urðu aldrei saddir á mann-
drápum. Þeir hlupu á skipin og
mölvuðu þau, svo allt sökk í sjó og
týndist. Þeir voru þannig ákvarðaðir
óvinir öllu mannlegu kyni. Þeir voru
óætir, 30 álna langir og 40 álna þeir
stærstu. Maður sá er Rauðalækjar-
Sigurður var nefndur kvaðst einu
sinni hafa séð hrosshveli. Sýndist
honum það með fax rauðhálsótt og
með rauðan skjöld á bakinu. Það var
í vöðu mikilli. Talið var ráðlegt er
þessir hraðfara og illu hvalir eltu
skip að róa í hringi, svo hnútur yrði
á skipsbrautinni, því þeir syntu jafn-
an beint. Mest sóttu hvalirnir í skip
úr þinilsviði og þess vegna forðuðust
Sunnlendingar eins og heitan eldinn
að hafa hann í skipum sínum.
Leikið á óvættina
Nærri má geta að lýsingar manna
á rauðkembingi og fleiri illhvelum
voru með ýmsum hætti og áttu menn
í flestum verstöðvum hægt með að
auka í myndina af þessari voða-
skepnu með einhverjum nánari
atriðum. Þannig hermir ein frásögn
að rauðkembingurinn sé söðulbak-
aður sem hestur og fari jafn skyndi-
Lybikumenn í hafsnauð við ís-
land varpa tunnum fyrir illhvelin.
Einn skipverja blæs í lúður.
lega og sár álft á flugi. Þeirri frásögn
fylgir og sú saga að úr verstöð
nokkurri reru átján skip einn fagran
morgun. En formaður á einu skipi
vildi ekki róa. Nauðuðu hásetar
hans þó í honum fram eftir degi. En
þegar þeir fóru að heimta hlut sinn
um nónbil lét hann til leiðast, en tók
um borð í skipið trébút sem í
fjörunni lá, klæddi sig úr ullarkoti
sínu og vafði um tréstubbinn. En
þegar á fiskimiðin kom sáust engin
skip - aðeins mölbrotnir flekar og
sprek úr þeim og í sama bili sáu
menn hvar rauðkembingur kom upp
úr sjónum og sem vænta mátti fylgi-
fiskur hans, náhvelið, ekki all fjarri.
Skipverjar urðu sem lamaðir af
skelfingu, en formaður greip áður-
nefndan trébút og kastaði að
hvalnum. Þá greip hann öxi, reiddi
hana upp og hótaði að færa hana í
höfuðið á þeim sem ekki dygði við
róðurinn. Tóku þeir nú að róa til
lands, en rauðkembingurinn var
stöðugt að kljást við klædda staurinn
að kaffæra hann og gaf sig því ekki
að því að elta skipið. Þá kvað
formaður að nú hefði það komið sér
að hann var í tveimur kotum! Sög-
unni fylgdi og að hittu sjómenn
rauðkembing væri ráð að róa undir
sól til að forðast hann og að óþolandi
ódaunn kæmi jafnan upp ef þessar
skepnur væru í nánd.
Náhvelið
Viðeigandi er að segja hér nokkuð
frá náhvelinu, sem er svo hænt að
rauðkembingnum, og hér hefur ver-
ið getið um. Náhvelið, stundum
nefnt narval og enn sverðhvalur, er
sagt ekki mjög stórt, hvítbleikt á
litinn. Náhvalur er svo sólginn í
bátstapa og mannsnái að furðu gegn-
ir og hefur skepnan þar af nafnið. Er
sú sögn að þar sem hann kemst á ná
eða missir báts, svamlar hann í
grenndinni ekki aðeins vikum og
mánuðum saman, hcldur árum
saman. Oftast er náhvalurinn hæg-
fara, en varast skal að reita hann til
reiði með hávaða eða slæmu orð-
bragði, því mjaldurinn skilur
mannamál og er bráðlyndur og
hefnigjarn. Því segir svo: „Sjaldan
bregður mjaldur af miði.“
Er til sú saga að bóndi einn, mesti
gárungi og ærslabelgur, reri til fiskj-
ar og sá hvar mjaldur kom upp.
Hæddist hann að hvalnunt og hló að
honum. Mjaldurinn reiddist og sótti
svo fast að bátnum að þeir hlutu að
flýja til lands. Reru þeir á miðin
daglega í heila viku, en mjaldurinn
sótti óðara að þeim, svo þeir hlutu
að hörfa til lands. Var sama á hvað
mið þeir sóttu. Var bónda nú ráðið
til þess að hætta allri sjósókn í 20 ár.
Flutti hann sig þá á sveitajörð og bjó
þar í 19 ár, en þá þreyði hann ekki
lengur, því hann kunni illa við sig í
landi og langaði á sjóinn. Flutti hann
þar með á sína gömlu sjávarjörð og
reri á hin fornu mið, sem voru einkar
fiskisæl.
En um leið og hann og skipverjar
hans höfðu rennt færum kom mjald-