Samvinnan - 01.04.1959, Síða 10

Atriði úr kvikmyndinni: Napóleon skip jleggur liðið eftir orrustuna við Borodino.
Hann situr í stól og er í þungum þönkum eftir hin miklu afhroð.
Nú átti herinn það fyrir höndum að
komast út úr landinu og það voru hvorki
meira né minna en 1100 km. Mikill hluti
leiðarinnar var blautar mýrar, en mest
þó marflatar steppur með einstaka hæð-
um og trjám.
Vegurinn lá í bugðum eftir landslag-
inu og svo langt sem augað eygði var
straumur fótgönguliðs, flutningavagna
og fallbyssa, sem dregnar voru með
hestum. Báðum megin vegarins gekk
fótgönguliðið og utan við það var ridd-
araliðið. Ennþá var stjórn á öllu. En
sulturinn var farinn að sverfa að A leið-
inni var varla annað matarkyns en strá-
þökin á kofunum, sem enn stóðu uppi,
og nú fóru hinir soltnu hermenn að taka
hestana einn af öðrum og slagta þeim og
éta.
Herinn hafði rænt og tekið með sér
ógrynni af listaverkum, dýrmætum bók-
um, málverkum og silfursmíði. Smátt og
smátt varð að skilja þessa dýrgripi eftir
og í slóð hersins mátti finna margan góð-
an grip. Brátt rak að því, að fallbyss-
urnar og vagnarnir fóru að týna tölunni,
vegna þess að ekki voru lengur hestar
til dráttar.
Vonleysið hvíldi á hernum eins og
mara. Ekki var það upplífgandi, þegar
komið var á orrustuvellina við Boro-
dino, þar sem lík 35 þúsund hermanna
úr liði Napóleons og 40 þúsund Rússa
rotnuðu og urðu úlfunum að fæðu.
Veturinn kom eins og reiðarslag að-
faranótt hins 5. nóvember. Hann kom
æðandi frá gaddfrosnum freðmýrunum
1500 km norðar. Allt í einu skall á blind-
hríð, sem harðnaði eftir því sem á nótt-
ina leið, og bálin, hermennirnir höfðu
kveikt til að ylja sér við, slokknuðu
hvert af öðru. Kuldinn nísti að merg og
beini og hundruð frusu í hel þessa fyrstu
harðindanótt.
Vistaflutningar hersins lentu í algjöm
öngþveiti og hermennirnir urðu að
bjarga sér sjálfir sem bezt þeir gátu.
Fylkingarnar leystust upp í smáhópa,
sem börðust upp á líf og dauða gegnum
ófærðina. Það er haft fyrir satt, að Napó-
leoni hafi aldrei liðið illa. Hann sat kapp-
klæddur á sleða sínum eða vagni og
hakkaði í sig kjöt og brauð eftir þörf-
um. Hann fékk jafnvel uppáhaldsvín
sitt á hverjum degi.
Hetja undanhaldsins var Ney mar-
skálkur. Hann var foringi öftustu sveit-
anna í lestinni og þurfti stöðugt að verj-
ast Rússum, sem fylgdu á eftir og gerðu
marga skráveifu. Einu sinni missti hann
af aðalhernum, en tókst með harðræði að
ná sambandi við keisara sinn. En Napó-
leon hafði ekki gert neitt til að koma
honum til hjálpar.
Næst á eftir vetrarhörkunum voru
það kósakkarnir, sem mestan usla gerðu
í liði Napóleons. Þeir voru smávaxnir,
en ákaflega harðskeyttir menn, skeggj-
aðir upp að augum og klæddir skinn-
frökkum. Þeir sátu hesta sína eins og þeir
væru grónir við þá og höfðu löng lag-
spjót að vopni. Stríðsöskur þeirra kom
óhug í lið Fransmanna.
Kósakkarnir höfðust við í leyni bak
við tré og runna og gerðu skyndiáhlaup
á aðframkomna smáhópa, sem voru í
matarleit fjarri veginum eða hvíldu sig
uppgefnir og vermdu sig við bál. Kó-
sakkarnir stungu þá um leið og þeir riðu
framhjá og snjórinn litaðist blóði.
Stundum tóku kósakkarnir þá til fanga,
klæddu þá úr hverri spjör og ráku þá á
undan sér í ófærðinni, þar til þeir hnigu
dauðir niður.
Frostið fór vaxandi eftir því sem dag-
arnir liðu, stundum fór það upp í 35—40
stig. Engu að síður svitnuðu hermenn-
irnir við að brjótast áfram gegnum fann-
irnar. Þegar í náttstað kom, lögðust þeir
í snjóinn og fötin urðu sem járnhörð:
brynja utan á þeim. Líkamshitinn fjar-
aði út eins og vatn, sem rennur gegnum
síu og í hverjum áfangastað var fjöldi,.
sem ekki stóð meira upp.
Slóð hersins var vörðuð fallbyssum og
vögnum og allskonar farangri, sem skil-
inn hafði verið eftir. Þeir fáu hestar,
sem enn lifðu, voru skinin beinin og reik-
uðu í hverju spori. Þegar þeir ultu og
stóðu ekki upp meira, köstuðu dauð-
soltnir mennirnir sér yfir þá og slógust
eins og úlfar um heitt blóðið. Fjöldi her-
manna fékk snjóblindu og aðrir misstu
algjörlega vitið. Þeir sem gáfust upp á
göngunni voru venjulega skotnir um-
svifalaust.
Sorglegasti þáttur þessarar dauða-
göngu var annars við fljótið Beresina,.
og þar var raunar háð síðasta orrustan
við Rússa. Napóleon hafði gert sér von-
ir um, að fljótið væri á ís, svo að herinn
kæmist hindrunarlaust yfir, en þegar til
kom var fljótið fullt af ísreki og mjög
straumþungt. Nú hófst örvæntingarfull
barátta. Rússar héldu uppi skothríð á
uppgefið liðið á árbakkanum, en bak-
sveitir Napóleons vörðust eftir megni.
Verkfræðingasveit Fransmannanna kom
bráðabirgðabrúm úr flekum yfir fljótið
og nú byrjaði herinn að þokast yfir í
mjóum röðum. Napóleon var einn af
þeim fyrstu, sem fór yfir, og hann komst
heilu og höldnu. En svo brast önnur brú-
in og fullkomin örvænting greip her
Napóleons og mennirnir ruddust út á
brúna, sem eftir var og urðu ákaflegir
troðningar. Rússneska stórskotaliðið
hafði búið um sig á hæðum í kring og
hóf nú skothríð á brúna. Fallbyssukúl-
unum rigndi yfir fljótið og brúin var
möluð niður og þar með allur sá mann-
skapur, sem á henni var. Um vorið komu
12 þúsund lík upp úr fljótinu. Þeir, sem
eftir voru á bakkanum, voru stráfelldir
eftir að brúin hafði verið sprengd upp.
Hinn mikli her keisarans var nú orð-
inn ærið fámennur, þar sem hann reik-
aði vestur slétturnar eftir þessa síðustu
og verstu útreið. Engin stjórn var á
þeim fámenna hópi, sem átti þó sam-
eiginlegt markmið: að komast heim úr
harðræðinu. Herinn skiptist í marga fá-
menna hópa og af hverjum þeirra er saga
út af fyrir sig. Sumir urðu sultinum að
bráð og aðrir féllu fyrir lagspjótum kó-
sakkanna, sem eltu þá lengra vestur á
bóginn. Ekki er vitað nákvæmlega um
tölu þeirra, sem komust lifandi út úr
Rússlandi, en til Königsberg komu sam-
tals 1000 manns. Þá hafa um 490 þús-
und týnt tölunni fyrir keisara sinn í
SAMVINNAN