Vikuútgáfa Alþýðublaðsins - 09.05.1928, Side 4

4
VIKUOTGAFA alþýðublaðsins
reynslan hér hjá okkur hefir
beinlínis kent þjóðinni það, að
svo miklu fé, sem þarf til út-
gerðaratvinnureksturs í stórum
stíl, er einstaklingum ekki trú-
andi fyrir. Það er talið eiga sér
stað, að skuldir einstakra útgerð-
arfyrirtækja komist upp í 10
milljónir kr. Er nokkurt vit í að
trúa einstaklingum eða jafnvel
mjög fáum vensLamönnum fyr-
ir slíkri fjárhæð? Og er það ekki
með öllu óverjandi, svo mikil
þurð sem er á rekstursfé hér á
Landi? Vitanlega er i sjálfu sér
miklu meira vald gefið í hendur
slíkra manna heldur en ráðherr-
anna hvers um sig. Það liggur
í augum uppi, ef rétt er álykt-
að, að fyrirtæki, er svona mik-
ils trausts njóta hjá þjóðinni,
eiga að rekast undir fylsta eftir-
liti hennar. Og er það ekki mik-
ið hyggilegra fyrir þjóðina, að
reka slík fyrirtæki á eigin á-
byrgð, heldur en á ábyrgð ein-
staklinga, er sjálf$r geta ekki lagt
fé í fyrirtækið nema sem litlu
nemur? Þegar þeim er nú feng-
ið féð i hendur og mega ráð-
stafa því sem sínu eigin, er þá
nema náttúrlegt að þeir freistist
til að gera sér gott af því á
einhvern hátt? Þessir menn hafa
margir litlu að tapa, en alt að
vinna.
Með ýmsu móti hefir samvizka
þjóðarinnar verið svæfð í þessu
efni. Þeim, sem valsa með féð,
hefir liðist að setja sjálfa sig
fyrir framkvæmdastjóra við fyr-
irtækin fyrir árslaun, er nema
þeirri upphæð, er flestir alþýðu-
menn þurfa æfina til að vinna
fyrir, og ekki nóg með það, held-
ur hafa þessir framkvæmdastjór-
ar getað verið eins margir og
venslamennimir.
Mér virðist nú kominn tími til
að þjóðin fari að hugsa um þetta
það til þesis, að Fiskifélaginu var
hjálpað til að útvega farm af
steinolíu. Það sýndi sig, þegar
FLskifélagið fékk sinn farm, að
það voru engin vandræði fyrir
steinolíufélagið að ná í ol.u, og
verðið lækkaði að stórum mun.
H. 1. S. setti óðara verðið niður,
þegar farmur' Fiskifélagsins kom.
Ég held, að þessi atburður hafi
valdið því öðru fremur, að loks
1922 afréð stjórnin að taka aðsér
einkasölu á steinolíu. Ég hefi ver-
ið undrandi yfir því, að tvisvar
sinnum á tíu árum skuli hafa
verið samþ. heimild fyrir stjórn-
ina til einkasölu, en öll þau ár
hafa allar stjórnir látið undir höf-
uð leggjast að nota þessa heimild,
og öll þessi ár hefir sama félagið
rakað saman stórfé af ofgoldinni
steinolíu, sem landsmenn hafa
orðið að kaupa. Ég er ekki svo
talnafróður maður, að ég treysti
mér til að áætla, hversu mikill
gróði fólagsins hefir orðið á okk-
ur lslendingum þessi 10 ár, en ég
tel engan vafa á, að hann skiifti
mál, og yfirvegi það í fullri al-
vöru, hVort ráðlegt er að halda
lengra áfram á þessari braut, því
hér verður ekki betur séð en að
mjög fávislega hafi verið stefnt
hingað til. Að visu er þess að
vænta, að þessu máli, síldar-
bræðslustöðinni, verði bjargað úr
höndum eftirlitslausra einstak-
linga, en hættan er alt af samt
yfirvofandi. Þegar um ríkisrekst-
ur er að ræða, hefir ríkið og al-
menningur fullan rétt til að hafs
alt það eftirlit með ráðvandri
meðferð rekstursfjárins, sem hægt
er að koma við. Menn verða að
athuga, að þegar ríkið verður
annaðhvort að bera ábyrgö á
fyrirtækinu eða lána féð til
reksturs þess, hvort sem það er
fengið hjá Landsbankanum eða
öðrum innlendum peningastofnun-
um, að þá er það fé þjóðarinn-
ar, sem farið er með, alveg eins
fyrir það, þótt einstaklingar eigi
að ráða yfir fyrirtækinu; en þá
er vitanlega miklu hyggilegra að
ríkið ráði sjálft yfir fyrirtækinu,
alveg eins og hver einstakur mað-
ur vill ráða yfir rekstri þess fyr-
irtækis, er hann leggur fé sitt
í, hitt er fávizka, er sprottin er
af mjög afvegaleiddum hugsun-
arhætti. I. G.
Um SAT - ráðstefnuna.
Að afstöðnu alþjóöaþingi SAT
verður haldin hin svo nefnda
SAT-ráðstefna, og hefir þegar
verið til hennar boðið nokkrum
verkalýðsfélögum (alþjóðlegum
og þjóðlegum miðstjórnum) og
ýrnsum öðrum félögum með bréfi
því, er hér fer á eftir. Starfandi
SAT-félagar! Gerið svo vel að
þýða það á þjóðimálin og senda
það verkalýðsfélögum yðar eða
flokksblöðum. Milligöngumenn,
rf; -f :-!i
allmörgum milljónum króna.
Ég get sagt það sem mína
skoðun, að ástæðjain til þess að
ríkisstjórnin notaði ,sér ekki einka-
söluheimildina fyrr en seint og
síðar meir, getur ekki hafa ver-
ið önnur’ en sú, að áhrif þessa
útlenda auðfélags voru svo rik
í landinu, — þessa félags, sem
rúði landsmenn eftir beztu getu
— að það hindraði að einkasalan
yrði tekin upp.
Landsverzlunin, Sem var sett
upp 10. febrúar 1923, gerÖi strax
mikilsverða umbót á verzlunioni
frá því, sem áður var; þá var
hætt að flytja olíuna í trétunn-
um, nema að litlu leyti, en far-
ið að flytja í stáltunnum. Það
var geysilegur sparnaður, því að
trétunnur voru oft hriplekar, og
rýrnaði ol'an oft um 15—16«/o
og stundum enn meira. Forstjóri
landsverzlunar sá, að olíuverzl-
uninni yröi ekki kornið í full-
komlega viðunanlegt horf með
því að flytja olíuna til landsins
og geyma i tunnum. Hann sá,
sem munu fá beiðni frá hinum
boðnu félögum, munu þá skilja,
hvað þeir eiga að gera.
Boðsbréf.
Kæri félagi. Með mikilli ánægju
býð ég félaga yðar hjartanlega í
nafni SAT*) að taka þátt í mjög
mikilsverðri ráðstefnu, er haldin
verður í Gautaborg 18.—19. ág.
1928. Bráðabirgðadagskrá ráð-
stefnunnar er sem hér segir:
1. Bréfaviðskiíti einstaklinga og
flokka við önnur lönd. '.
2. Gagnkvæm iðnnemaskifti.
3. Friheimsóknir barna og full-
orðnina til annara landa í ferða-
félögum verkamanna.
4. Sumarskólar og tjaldbúðir til
uppeldis verkamanna.
5. Sambönd áhugaljósmyndara,
íþróttamanna, æskumanna o. s.
frv.
Frekari uppástungur eru vel
þegnar og einnig nöfn félaga, er
færir eru um að ræða þessi mál-
efni og þar að lútandi skjöl.
Sendið hið allra bráðasta til upp-
töku á dagskrána, er prentuð
verður.
Félag yðar á rétt á að senda
eftir geðþótta svo marga full-
trúa, sem vera skal. En gjald
*) SAT er skammstöfun á Senna-
cieca Asocio Tutmonda ( = Þjóð-
lausa a heimsfélagið). Félag þetla
var stofnað fyrir 8 árum. Markmið
þess er að koma alþjóðamálinu
esperantó í þjónustu verkamanna-
stétta heimsins, skapa meðal þeirra
þjóðlausan anda og tengja saman
með þeim hætti verkamenn um all-
an heim i órjúfandi heild. Félags-
skapur þessi var smávaxinn i fyrstu,
en heíir nú náð allmikilli útbreiðslu
og færir út kvíamar hröðutn skrefum
Hann stendur í raun og veru utan
allra stjórnmálaflokka. Félagið gefur
út vikublað og mánaðarrit og bæk-
ur á esperantó. Það iteldur alþjóða-
þing sitt i Gautaborg 14. ti! 19.
ágúst í sumar.
Þýð.
að hinn bezti búhnykkur væri sá
að byggja oliugeyma, hæfilega
stóra fyrir oliuverzlun lands-
manna. Hann fékk þvi ekki ráð-
ið, að svo yrði gert, enda tók
Ihaldsflokkurinn við völdutn ár-
ið eftir að einkasalan var upp
tekin, og .nokkur hluti hans a.
m. k. var andvígur öllum einka-
sölum ríkisins. Ég tel, að það
hafi verið hið mesta glapræði,
að láta undir höfuð leggjast að
byggja olíugeyma. Og það er
trúa mín, að ef það hefði verið
gert, væri olíuverzlunin hér ekki
komin í það horf, sem hún nú
er í. Frh.
Asía.
Ófriðurinn í Kina. Suðurhernum
í Kína hefir nú hvað eftir annað
lent saman við japanskt herláð.
Japanir auka herstyrk siinn í Kílna
— og má búast við hinum ægi-
legustu tíðindum. Áttu Japanár
upptökin. Þedr skutu að ósekju
kínverska þjóðerniissiinina.
fyrir hvern fulitrúa er 1 inairk.
Vér munum reyna að útv’ega yð-
ur ódýrar íbúðir og annað þeks
háttar í Gautaborg til þess að
draga úr kostnaðinum. Til þess
að spara tínxa og efl,a áhrif ráð-
stefnunnar, stingum vér upp á, að
hver fuMtrúi megi tala á því máli,
er honum hentar bezt, en einung-
is esperantó verður notað sem
þýðingarm.á l cg á þvi verða ráð-
stefnutiðindin birt. Það ætti ekki
að þurfa að brýna fyrir mönn-
um þörf verkaJýðs aiUra þjóða á
skilningi sín á milli. Á samheldnil
verkamanna grundvallil^st sérhver
von um betra heim. Þessi ráð-
stefna er hjáilpræði að þvi maxik-
rniði, og ef hún vekur áhuga yð-
ar, þá mun ég gjarnan senda yð-
ur frekari upplýsingar.
I nafni framkvæmdanefndar
SAT.
Bróðunlega yðar.
Mark Starr.
ÚtlSnd.
Noregur.
Miklir uatnavexlir hafa orðið
víða í Noregi. Hafa þeir sums
staðar váldið tjóni, svo sem í
Austurdal og fram með Björg-
vinjarbrautinni.
Svíþjóð.
Vafnsflód. f SVíþjóð hafa einn-
ig vatnavextir gert mikið tjón.
Bændur hafa víða orðið að flýja
bæi sína.
Þýzkaland.
Þýzkur véifrœdingur hefir
smlðað flugvél, sem notar flug-
elda sem hreyfiafl. Er ætlast til,
að þún verði notuð við rann-
sóknir í mikilli hæð. ReynsLu-
flug mun fara fram í þessum
mánuðl.
Bretaveldi.
Egiptar og Bretar. Svo sem frá
he/ir veráð sagt, hefir litið ófrið-
Lega út mflli Bneta og Egipta.
Nú hafa Egiptar samþ. að taka
ekki til meðferðar frv. það, sem
er þyrnir í augúm Breta, fyrr
en þingiið kemur saman í haust.
Bretar láta vel yfir þesisu, en
ógna með hervaldi, ef ekki sé
farið að þairra vilja. Verkarpenn
í brezka þingiinu hafa harðlega
mótmælt framkomu íhaldsins
brezka gagnvart Egiptum.
Grikklund.
cliót eitt í Makedóníu hefir
flætt yfir stórt landsvæði — og
eru þrjú þúsund fjölskyldur hús-
næðislausar.
Ritstjóri og ábyrgðarmaðui
Haraldur Guðmundjson.
Alþýðuprentsmiðjan.