Íslendingur - 10.04.1964, Blaðsíða 2

UJVI Þ-ESSAR JVIUNDIR eru þær spurningar mjög ofarlega á dag-
skrá, hvort og þá í hve ríkum mæli vinna beri að því að koma
upp stóriðjufyrirtækjum hér á landi. Er orsökin sú, að síðustu
tvö árin hefir í fyrsta sinn af stjórnarvalda hálfu verið kerfis-
bundið unnið að rækilegri athugun þeirra leiða, er helzt kæmu
tij grpina í sambandi við uppbyggjngu stóriðju í landinu.
1 fslenzkur iðnaður hgfir eflzt
mjög síðasta áratuginn, bseði að
vexti og gæðum." Ef undan er
skilinn hraðfrysti- og síldariðn-
aðurinn, skortir almennt ennþá
allmikið á samkeppnisaðstöðu
íslenzks iðnaðar við iðnaðar-
framleiðslu hinna þróuðu iðnað-
arlanda, þótt einstök fyj'irtæki
megi þar undan skilja. Koma
þar mörg atriði til greina, sem
ekki verða hér rakin nánar, en
auðvitað ber að halda áfram að
efla þann lífvænlega iðnað, sem
til er í lgndinu.
Þegar rætt er um stóriðju, er
yfirleitt átt við ýmiskonar efna-
iðnað stórra verksmiðja úr jarð
efnum, er hér kunna að vera
til, eða jafnvel efnum úr lofti
eða sjó, við raforku eða jarð-
hitaorku. Þótt telja megi hrað-
frysti- og síldariðnað til stóriðju
hér á landi, hefir þessi mikil-
vægi iðnaður ekki verið talinn
í þeim flokki, þar eð hvert ein
stakt fyrirtæki hefir ekki ver-
ið svo stórt í sniðum.
Fyrsti vísir að stóriðju var
áburðarverksmiðjan og síðan
sementsverksmiðjan. Hafa bæði
þessi fyrirtæki gefið góða raun
og nauðsynlegt að vinna að
aukningu og umbótum á þeim.
Hugleiðingar um fleiri þætti
pfnaiðnaðar eru heldur ekki
nýjar af nálinni. Allítarlegar at-
huganir hafa verið gerðar á
möguleikum til saltvinnslu á
Reykjanesi við jarðgufuorku.
Hafa þær rannsóknir ekki verið
til þessa taldar skila nægilega
jákvæðum árangri. Samhliða
var athugað um frekari vinnslu
sjóefna.
Stærstar í sniðum hafa verið
hugmyndirnar um aluminium-
verksmiðju, sem er mjög dýrt
fyrirtæki. Alllangt mun síðan
fyrst bárust frá erlendum aðil-
um lauslegar fyrirspurnir um
hugsanlegan áhuga fslendinga á
slíku fyrirtæki með hliðsjón af
væntanlegri hagnýtingu vatns-
orkulinda landsins, en alumini-
umframleiðsla byggist að veru-
legu leyti á raforku. Þessum
fyi-irspurnum mun lítið eða
ekkert hafa verið sinnt, enda þá
ekki í alvöru farið að hugsa um
stórvirkjanir með stóriðju fyrir
augum. Það mun hafa verið
íyrst á dögum vinstri stjórnar-
innar, sem viðræður voru bein-
línis teknar upp við amerísk
aluminiumfyrirtæki um hugsan-
lega aluminiumverksmiðju á ís-
lapdi. Munu þær viði'æður hafa
farið fram fyrir forgöngu þáver-
andi forsætisráðherra, Her-
manns Jónassonar, en ekki vit-
að, hvort ríkisstjórnin í heild
stpð að baki viðræðunum.
Síðustu árin hefur svo áhugi
manna í æ ríkari mæli beinzt
að nauðsyn þess að hagnýta bet-
ur orkulindir landsms, bæði
vatnsorku og jarðhita, í þeim
tilgangi að efla atvinnuvegi
þjóðarinnar og gera þá fjöl-
breyttari. Hefir Alþingi gert
ýmsar ályktanir í þessa átt.
Verða þær ekki raktar hér, en
aðeins bent á tvær. Aunars veg-
ar er ályktun um heildarathug-
un á hagnýtingu orkulinda
landsins. Starfaði svonefnd at-
vinnumálanefnd ríkisins í nokk- •
ur ár að framkvæmd þeirrar
ályktunar. Var fyrst og fremst
safnað gögnum um allar þær at-
huganir, er gerðar höfðu verið
af ýmsum aðilum á hagnýtingu*
orkulinda landsins, en nefnd-
inni varð brátt ljóst, að hér var
um svo fjölþætt og umfangsmik
ið mál að ræða, að það hlaut
að verða varanlegt viðfangsefni
fastra stofnana. Lagði því nefnd
in áherzlu á að Ijúka hinum
þætti hlutverks síns að undir-
búa löggjöf um skipan rann-
sóknamála, og er það í stórum
dráttum það frumvarp, sem nú
er til meðferðar á Alþingi.
Taldi atvinnumálanefndin, að
með fyrirhugaðri endúrskipu-
lagningu rannsóknarráðs ríkis-
ins væri fenginn aðili, sem með
eðlilggum hætti gæti einbeitt
sér að athugunum á hagnýtingu
orkulinda landsins. Hinsvegar
var einróma samþykkt Alþingis
á tillögum þingmanna Nofður-
landskjördæmis eystra á stór-
virkjun í Dettifossi með stór-
iðju fyrir augum. Það hlaut
öllum að vera ljóst, að slík stór-
virkjun var óhugsandi án orku-
frekrar stóriðju, söm ófram-
kvæmanlegt væri að koma upp
nema með verulegri aðild er-
lends fjármagns. Þetta er nauð-
synlegt að hafa í huga, þegar at-
huguð er síðari afstaða ýmissa
þeirra, er að þeirri ályktun Al-
þingis stóðu.
ER STÓRIÐJA ÆSKILEG?
Þetta er auðvitað sú spurn-
ing, sem fyrst verður að svara,
þegar afstaða er tekin til stór-
iðju hér á landi. Því aðeins
verður svarið játandi, að stór-
iðja sé líkleg til þess.að tryggja
efnahagslegt öryggi þjóðarinnar
og bæta lífskjör hennár og }ík-
legri en efling núverandi at-
vinnugreina.
Það veltur á miklu fyrir
þjóðina, að þessari spurningu sé
svarað af raunsæi og hleypi-
dómalaust, en afstaða til þessa
þýðingarmikla úrlausnarefnis
markist hvorki af löngun til
þess að gera stjórnvöld landsins
tortryggileg inn á við eða af
hlýðni við alþjóðlegar stjórn-
málakenningar út á við.
Blaðið birtir hér grein eftir
MAGNÚS JÓNSSON
ALÞINGISMANN,
sem er manna kunnugastur
þeim málum, er hún fjallar um,
vegna starfa hans í stóriðju-
nefnd.
Um það getur naumast verið
mikill ágreiningur að núverandi
atvinnuvegir þjóðarinnar séu of
einhæfir. Auðvitað verður að
leggja fulla rækt við höfuðfram-
leiðsluatvinnuvegina, sjávarút-
veg og landbúnað, en æ fleirum
er að verða það ljóst, að örugga
afkomu og traust efnahagskerfi
er ekki auðið að tryggja í þjóð-
félagi, þar sem níu tíundu út-
flutningsframleiðslunnar er háð
hráefni, sem að sára litlu leyti
er hægt að vita fyrir fram um,
hvort eða að hve miklu leyti
hægt er að afla. Þetta þekkjum
við vel af biturri reynslu og
meðan framfarir í þessari at-
vinnugrein beinast fyrst og
fremst í þá átt að fullkomna
veiðitækin, svo að fiskurinn eigi
sér ekki undankomu auðið,
hlýtur sú spurning að verða
áleitin, hversu langt megi ganga
svo að fiskimiðin verði ekki
þurrausin. Sérstaka áherzlu
þarf að leggja á verðmætisaukn-
ingu aflans og nýta með skyn-
samlegum hætti þá aðstöðu,
sem við vonum, að stækkun
landhelginnar skapi, en að
byggja jafn einhliða afkomu
sína á sjávarútvegi, sem gert
hefir verið til þessa, yerður að
teljast varhugavert, enda óger-
legt fyrir þjóð, sem gerir jafn
miklar kröfur til lífsins og við
íslendingar.
Landbúnaðurinn hlýtur einn-
ig að hafa mikilvægu hlutverki
að gegna og er ómissandi þátt-
ur í efnahagslegu öryggi þjóð-
arinnar, en margt verður að
breytast til þess, að landbúnað-
arvörur geti vegið mikið í út-
flutningi okkar. Með svipuðum
fjölda fólks og nú vinnur að
landbúnaði má enn stórauka
framleiðslu búvara, enda er það
forsenda bættrar afkomu þeirra,
er þennan atvinnuveg stunda.
Það er því ekki líklegt, að land-
búnaðurinn taki að ráði við
vaxandi fólksfjölda í landinu á
næstunni.
Margskonar iðnaður hefir
aukizt mjög á undanförnum ár-
um og margar ágætar iðnaðar-
vörur eru nú hér framleiddar.
Með gengisbreytingunni 1960
var mjög bætt samkeppnisað-
staða íslenzks iðnaðar til sölu
á erlendum mörkuðum, en meg-
inhluti iðnaðarframleiðslunnar,
þegar fiskiðnaðurinn er undan
skilinn, er þó takmarkaður við
heimamarkað. Eru enda iðnfyi-
irtæki hér yfirleitt svo lítil, að
þau hafa ekki aðstöðu til þess
að sinna framleiðslu fyrir er-
lendan markað. Framleiðslan
verður í rauninni að komast á
stórjðjustig.
Það er nauðsynlegt að mót-
mæla eindregið þeim misSkiln-
ingi, að stóriðjufyrirtækjum sé
ætlað að koma í stað núverandi
atvinnugreina. Bent er á, að
vinnuaflsskortur sé í landinu,
og stóriðju fyrirtækin hlytu að
dragá vinnuafl frá öðrum at-
vinnugreinum og valda þannig
samdrætti þeirra. Sem betur fer
hefir undanfarin ár verið full
atvinna í landinu, en við verð-
um að hafa í huga, að þjóðinni
fjölgar hlutfallslega ört og á
hverju ári bætist við álitlegur
hópur verkfærra manna, Sem
sjá verður fyrir arðbærum störf
um. Þær stóriðju framkvæmd-
ir, sem rætt hefir verið um, taka
langan tíma og þá hefir bætzt á
vinnumarkaðinn margfalt fleira
fólk en þarf til starfrækslu
þessara fyrirtækja.
Hugmyndirnar um stóriðju
miða að því að tryggja vaxandi
þjóð örugga afkomu og öllum
vinnufærum höndum arðvæn-
lega atvinnu. Það er gert á þann
eðlilega hátt að nýta orkulindir
landsins og verðmæt jarðefni í
þágu framtíðarihnar. Þess
vegna sýnast mér öll rök hníga
að því, að stóriðja á íslandi sé
ekki aðeins æskileg heldur
brýnt nauðsynjamál.
t
JSTÖRF STÓRIÐJUNEFNDAR.
Ríkisstjórninni er ljós nauð*
syn þess að kanna til hlýtar*
möguleika á að koma hér upp
stóriðjufyrirtækjum, og var fyr-
ir í'úmum tveim árprn skipuð
nefnd, nú kölluð stóriðjunefnd,
sem í fyrstu fékk aðeins það af-
markaða viðfangsefni að annast
viðræður við erlenda aðila, er
látið höfðu í ljós áhuga á að
reisa hér á landi aluminium-
verksmiðju. Hefir athugunum.
þess máls verið stöðugt
haldið áfram síðan. Hefir af
eðlilegum ástæðuná undirbún-
ingur stórvirkjunar tengzt því
máli, þar eð aluminiumverk-
smiðja krefst mikillar raforku,
enda líkurnar á að fá hér reista
slíka verksmiðju háðar aðstöðu
okkar til að bjóða raforku á við-
unandi verði. Allar tæknilegar
athuganir í sambandi við virkj-
unarmálin hafa verið fram-
kvæmdar af raforkumálaskrif-
stofunni og erlendu ráðgjafafyr-
irtæki hennar.
Eftir að kísilgúrvinnslan við
Mývatn var komin á það stig,
að hefja þurfti athuganir á
stofnun fyrirtækis um kísilgúr-
framleiðsluna, var stóriðju-
nefnd einnig falið að annast
undirbúning þess máls, sem nú
er komið á lokastig og ráðgert,
að verksmiðja verði reist á
næsta ári.
Þetta eru aðalmálin, sem unn-
ið hefir verið að í stóriðj unefnd
til þessa. Er þar enda um ærin
viðfangsefni að ræða. Fleira
hefir þó að nokkru leyti komið
td kasta nefndarinnar, svo sem
bygging olíuhreinsunarstöðvar,
sem virðist þjóðhagslega mjög
hagstætt fyrirtæki. Meginvanda
málið þar eru olíuviðskiptin við
Sovétríkin.
Einstök atriði í sambandi við
uPpbyggingu fyrirtækja þessara
verða ekki gerð að umtalsefni,
enda allt, sem tímabært er að
upplýsa í því efni þegar þekkt
af blaðaskrifum.
t
AÐILD ERLENDS FJÁR-
MAGNS. |
íslendingar hafa sjaldnast ver
ið hikandi við erlendar lántökur
ekki einu sinni þeir, sem telja
erlent fjármagn hinn mesta
óvinafögnuð. Hins vegar hefir
aðild erlends einkafjármagns
jafnan verið þjóðinni þyrnir í
apga. Ber sízt að lasta varfærni
á því sviði, enda hægt að benda
á mörg raunaleg dæmi úr sögu
ýmissa þjóða, en við megum þó
ekki láta tilfinningarnar bera r*
(Framhald á blaðsíðu 5). Li
ÍSLENDINGUR