Austurland - 23.12.1974, Blaðsíða 18

18
AUSTURLAND
Jólin 1974.
BARNAOPNAN
Edda Snorra Sturlusonar seg-
ir frá 'því. er Bors synir, Óðinn,
Vili og Vé. drápu Ými jötiun,
„fluttu í mitt Ginnungagap og
gerðu af honum jörðina, af blóði
hans sæinn og vötnin, jörðin var
gör af holdinu. en björgin af
beinunum. Grjót og urðir gerðu
þeir af tönnum og jöxlnm og af
þeim beinum er brotin voru“.
„Tóku þeir og haus hans og
gerðu þar af himin og settu hann
upp yfir jörðina með fjórum
sikautum, og undir hvert horn
settu þeir dverg. Þeir heita svo:
Austri, Vestri, Norðri, Suðri“.
,.Og þá er þeir gengu með sæv-
arströndu, Borssynir, fundu
ekki komið með þau. Þá varð
drottinn reiður og sagði. að fyrst
þau ættu að vera hulin fyrir sér,
þá skyldu þau og afkomendur
þeirra vera hulin fyrir mönnutn
og búa í steinum og hólum.
Mennskir menn eru aftur af-
komendur þeirra barna sem
Adam og Eva áttu saman eftir
að hin börn þeirra höfðu verið
rekin úr mannlegu félagi.
Skrattinn og
þrír djöflar
hans
Einu sinni sendi f jandinn burt
Kötturínn
Djöfullinn vildi ekki verða
minni en guð. fór til og ætlaði að
skapa 'mann. En sú tilraun fórst
honum ekki höndulega, því í
staðinn fyrir að skapa mann
varð kötturinn úr því og þó
vantaði á hann skinnið. Sankti-
Pétur aumkaðist þá yfir þessa
sköpun og skapaði skinnið á
köttinn, sem hér segir:
Skrattinn fór aö skapa mann,
skinnlaus köttur varð úr því,
helgi Pétur hjálpa vann,
húðina færði dýrið í.
Ólafsson kallar þá sæfólk. En
það var þeim lagt til líbnar að
þeir skyldu ko'mast úr selshöm-
unum á Jónsmessunótt, aðrir
segja á þrettánda dags nótt jóla,
enda fara þeir þá á land og taka
á sig mannsmynd, syngja og
dansa sem mennskir menn.
Óskabjöm
Óskabjörn var forðum sá
versti illfiskur í sjó. og ætlaði
eitt sinn að gnainda sankti Pétri,
en sankti Pétur kastaði í kjaft
hans vaðsteini sínum og sagði
að hann skyldi verða hið vesæl-
asta kvikindi í sjó og skríða á
sporði annama fiska.
Sköpun heimsins
þeir tré tvö og tóku upp trén og
sköpuðu af menn • • • Hét karÞ
maðuninn Askur, en konan
Embla“.
Þjóðtrúin hefur að geyma
margvísleg dæmi um viðleitni
heiðinna hugmynda til að gánga
aftur og samlagasit yngra sáð.
Óðinn verður á tímabili hinn
sarni og Satan; í goðfræðinni
ræðir um skipið Naglfar sem
losnar í ragnarökum og er gert
af nöglum dauðra manna, og því
skyldi engi maður deyja með
óskornum nöglum, en þetta á
hliðstæðu eða arf í þjóðtrúnni
þar sem djöfullinn er sagður
nota neglur manna í skip sitt,
séu þær skomar heilar; og í stað
Austra. Vestra, Norðra og
Suðra koma veðureinglar fjórir.
Og hvað sem annars leið lög-
boðnurn kenningum Mósebókar
um sköpun ljóss, festingar
jarðar, fénaðar og manns, um
skilningstré góðs og ills og rif úr
mannsins síðu, var þjóðtrúin
gevinlega reiðubúin að bæta þar
um einstök atriði samkvæmt al-
þýðlegum og jafmvel bamsleg-
um skilningi eða skýringu. Á
svipaða lund og Þór 1 fymdinni
gerði laxinn afturmjóan með
því að kreista Loka í laxalíki,
eiga helgir menn og trúarhetjur
eða Satan sjálfur drjúgan þátt í
sköpun heiimsins eftir að al-
mættið mótaði hann í öndverðu.
Uppruni huldufólks
Þá er Adiam og Eva voru í ald-
ingarðinum Eden, þá átu þau af
skilningstrénu góðs og ills og
urðu þess þá vör. að þau sjálf og
börn þeirra voru nakin. Þá er
skaparinn kom til þeirra í næsta
skipti á ef’tir, skýldu þau sér
með fíkjuviðariblöðum, en földu
börn sín. Drottinn spurði eftir
þeim, en hjónin svöruðu, að þau
væru nakin og hefðu þau því
þrjá djöfla þess erindis að
sfcemma mannkynið. Þeir eru
um ár í burtvistinni og koma
aftur til skolla á vetrardaginn
fyrsta. Fjandi fagnar þeim vel
og spyr tíðinda. Verður einn
fyrir svörum sá er mestur þótt-
isf og segjsit hafa kennt alþýðu
að ljúga. Annar sem taldi sig
næstan hinum segir þá að harnn
hafi kennt mönnum að stela.
„Miklu góðu hafið þér til leiðar
komið“, segir skratti. „En hvað
gjörðir þú ómyndin þín?“ segir
hann, þvi hann var minnstur
talinn. „Það var nú ekki mikið,
ég kom öllum heldri mönnum til
að trúa að þú værir ekki til“.
„Það var vel gjört og betur en
hinir gjörðu, og skaltu hér eftir
næstur mér teljast“.
Mývatn —
mývargur
Þegar guð drottinn hafði
skapað himin og jörð, virti hann
það fyrir sér og sá að það var
iharla gott. En köilski var ekki á
því, honum sveið það hversu
fagur heimurinn væri. Hann tók
það ráð í reiði sinni að hann
meig á móti sólinni og ætlaði að
myrkva með því þennan dýrðar-
depil sköpunarverksins. En ekki
varð nú af því siamt. því úr migu
kölska myndaðist Mývatn á
Norðurl'andi, enda þykir það
jafnan ljótt stöðuvatn, og þó
mývargurinn er vatnið dregur
án efa nafn af enn verri. og er
hiann sannkallað kvalræði fyrir
menn og málieysingja umhveirf-
is vatnið.----
Þessi meinvættur hefur þótt
svo mikiU ófögnuður og illur að
menn hafa ekki getað ímyndað
sér að guð hafi skapað mýflug-
una sem gjörir svo mikið mein
af sér, heldur hafi hún kviknað í
slkegginu á kölsiba og því er mý-
bitið kallað „skegglýsnar
skrattans“.
Enda er skinnið hið eina sem
þykir nýtandi af kettinum.
Rauðmaginn, grásleppan
marglyttan
Einu sinni gekk Kristur með
sjó fram og var sankti Pétur
með honum. Kristur hrækti í
sjóinn og af því varð rauð-
maginn. Þá hrækti líka sankti
Pétur í sjóinn og af því varð
grásleppan. Djöfullinn gekk á
eftir þeim með sjónum. Hann sá
þetta og vildi nú ekki verða
minnstur. Hann hrækti því í sjó
ihn og af því varð tnarglyttan.
Ýsan
Einu sinni ætlaði fjandinn að
veiða fisk úr sjó. Þreifaði hann
þá fyrir sér og varð fyrir honum
ýsa. Hann tók undir eyruggana,
og sér þar enn svartan blett á
ýsunni. En ýsan tók viðbragð
mikið og rann úr hendinni á
fjanda og er þar nú rákin svört
eftir siem neglurnar runnu.
Selur
Frá uppruna selsins er svo
sagt að þegar Faraó Egypta-
landskonungur veitti Móse og
Gyðingum eftirför yfir Rauða-
hafið og drukknaði þar með öllu
liði sínu sem kunnugt er úr
biblíunni. varð konungur og all-
ir liðsmenn hans að selum, og
því eru beinin í selnum svo lík
mannsbeinum. Síðan lifa selirn-
ir sem sérstök kynslóð á marar-
botni, en hafa alla mannlega
mynd, eðli og eiginlegleika inn-
an í selshömunum. Eggert
Kolinn
Einhverju sinni gekk María
Jesúmóðir með sjávarströndu
og sá hvar lifandi koli lá í fjör-
unni. Hún mælti þá: „Þar li’gg-
ur þú, fagur fiskur ó sandi,“ en
er hún mælti þetta þá skekbti
koiinn til munninn á móti
henni. Þá mælti hún: „Það læt
ég u'm mælt að þú sért jafnan
munnljótur héðan í frá“. Og því
er kolinn æ síðan munnófríður.
Rjúpan
Einu sinni boðaði María mey
alla fuglana á fund sinn. Þegar
þeir komu þangað skipaði hún
þeim að vaða bál. Fuglamir
vissu að hún var himna drottn-
ing og mikils megnandi. Þeir
þorðu 'því ekki annað en hlíða
boði hennar og banni og stukku
þegar allir út í eldinn og í gegn-
um hann nema rjúpan. En er
þeir komu í gegnum eldinn voru
allir fætumir á þeim fiðurlausir
og sviðnir inn að skinni og svo
hafa þeir verið síðan allt til
þessa dags, og hlutu þeir það af
því að vaða bálið fyrir Maríu.
En ekki fór betur fyrir rjúpunni
sem var sú eina fuglategund
sem þrjóskaðist við að vaða eld-
inn, því María reiddist henni og
lagði það á hana að hún skyldi
verða allra fugla meinlausust
og varnarlausust, en undireins
svo ofsótt að hún ætti sér ávallt
ótta vonir nema á ’hivítasunnu,
og skvldi fálkinn sem fyrir önd-
verðu átti að hafa verið bróðir-
hennar ævinlega ofsækja hana
og drepa og lifa á holdi hennar.
En þó lagði María mey rjúpunni'
þá líkn að hún sikyldi mega
skipta litum eftir árstímunum
og verða al'hvít á vetrum en mó-
grá á sumrum svo fálkinn gæti
því síður deilt hana frá snjónum
WVWVWVW\A'VAWWWWW\\ WWVVVWVW A W VU \ \ VVVVV VV\\\VV,VVA/VVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVV
Þorsteinn fró Hamri, tók saman
/VWWVWWVWVWWWWWWWWVWVWVWVWWWWWWVWWWWWWVWWWWWWWWWWWV