Unga Ísland - 01.03.1909, Qupperneq 6

22
UNGA ÍSLAND.
Manndáð byggði svása sali
Sœmdin átii heima þar
Skurðir, veggir skiru tali
Skýra glöggt Jrá því sem var.
Aldir bregtast, annar drottnar
Andi nú, en fgr á tíð.
Vígið hrörnar, brimið brotnar
Bróðurástin vex um sið.
Par sem áður völlu víða
Valir þöktu lika fjöld,
Sánir akrar sveitir pnjða
Sátt og mannúð taka völd.
Gamlar rústir forna frœði
Fela sjer i skauli enn.
Aldaspegill, kappakvœði
Kenna best að unna’ í senn:
Fornri manndáð, friðar starþ,
Frelsi, hreysti og sœlli ró.
Gnóttin ný með gömlum arfi
Glœðir þrek á tandi’ og sjó.
H.
Kartöflur*
eftir Pórhatl biskup Bjarnarson.
Sjera Björn Halldórsson í Sauð-
lauksdal rælctaði fyrstur manna kart-
öílur á íslandi 1759, og eftir það fóru
þær smátt og smátt að breiðast út
um landið. Um líkt leyti var farið
að rækta kartöílur í Noregi og í Dan-
mörku, og í báðum löndunum voru
það prestar, sem mest gengust fyrir því.
Það vita menn sannast um kart-
öílujurtina, að hún sje komin frá
Suður-Ameríku, sáir hún þar sjálf til
sín og vex sem livert annað villigras,
og komust Indíánar upp á það að
hafa undirvöxtinn til matar. Síðan
barst hún til Norður-Ameríku, og
enskur flotaforingi, Walter Raleigh að
nafni, kyntist henni og fór með út-
sæði heim til Englands 1584. Þá var
Elísabet drotning á Englandi, vitur
kona og framsýn, og gerði hún sjer
far um að koma á kartöílurækt og
kenna mönnum að neyta þeirra, en
vanst fremur lítið á; fólk trúði þeirri
vitleysu, að þær væru eitraðar. Á
Frakklandi gekk það líka fremur stirt
að venja fólkið á að borða kartöllur,
þangað til Lúðvík konungur fjórtándi
skarst í leikinn, hann bar kartöflu-
blómið í frakkahneslunni, og liafði
undirvöxtinn á veisluborðum sínum,
og úr því varð það fínt að borða
kartöflur, Eins er sagt um Friðrik
konung mikla á Prússlandi, löngu
seinna, að hann átti í löluverðu stríði
við bændurna, að fá þá til að »jeta
þetta upp úr moldinni«.
Nú eru kartöílur, eða öðru nafni
jarðepli, einhver gagnlegasti jarðar-
gróður um allan heim, og þær eru
helsta manneldisjurtin á landi hjer.
Á Akureyri var kartöfluræktin lengi
vel mest og best. Mikil og góð kart-
öflurækt er líka á Akranesi, og gæti
verið miklu víðar en nú er.
Elstu memi.
iii.
100 ára. Mjög fer þaö eftir löndum hve
langliíír menn verða, en í Balkanskaga-
löndunum verða menn langlífastir hjer i
álfu. Af hverjum 100 000 íbúum verða
100 ára gamlir og þar yfir:
í Búlgaríu . . . 105
- Serbíu . . . . 21
- Rúmeníu . . . 17
á írlandi . . . . 13
- Englandi . . . 4
- Spáni . . 2
- Frakklandi . . 1
Á Pýzkalandi, í Belgiu og Danmörku að
eins 1 af hveri miljón íbúa eða 0,1
í Sviss, sem hefir meira en hálfa fjórðu
miljón íbúa er sem stendur enginn maður
er nær 100 ára aldri.
0
*) Tekiö úr Lesbók II.