Verktækni - 01.02.2008, Qupperneq 8

Í septembermánuði 2006 var form-
lega opnaður örtæknikjarni við
Háskóla Íslands. Kristján Leósson
vísindamaður hjá Eðlisfræðistofu
Raunvísindastofnunar hafði umsjón
með hönnun og uppsetningu á svoköll-
uðu hreinherbergi fyrir örtæknifram-
leiðslu sem er hið fyrsta sinnar teg-
undar á Íslandi. Þessa aðstöðu nota nú
vísindamenn og nemendur við tilraunir
í örtækni og framleiðslu á ýmsum
nanótækjum.
Á árinu 2004 hófst markviss tækjaupp­
bygging í örtækni hér á landi. Að henni
stóðu Vísinda­ og tækniráð, Háskóli
Íslands, Raunvísindastofnun Háskólans,
Iðntæknistofnun, Rannsóknastofnun
byggingariðnaðarins og Háskólinn í
Reykjavík. Tækjakostinum var skipt á tvo
örtæknikjarna, sá stærri er staðsettur í
Háskóla Íslands en hinn á Iðntæknistofun.
Iðntæknistofnun hýsir fyrst og fremst tæki
til að greina uppbyggingu og yfirborð efna
á örsmæðarkvarða en í Háskóla Íslands er
aðstaða fyrir framleiðslubúnað og greinin­
gartæki tengd honum. Heildarfjárfesting í
tækjabúnaði er um 150 milljónir króna.
Hreinherbergið
Örtæknikjarninn í HÍ er í húsi verkfræði­
og raunvísindadeildar, VR III við Suðurgötu.
Þar er 50 fermetra hreinherbergi þar sem
rykmengun í andrúmsloftinu er haldið
í lágmarki. Þetta er nauðsynlegt þegar
framleiddir eru hlutir sem eru jafn stórir
eða minni en rykkorn. Fjöldi rykagna í
lofti hreinherbergisins er aðeins 1/1000 af
því sem gerist í venjulegu skrifstofurými.
Rykmengun kemur fyrst og fremst frá
fólkinu sem starfar í hreinherberginu og
því þurfa allir sem fara þar inn að klæðast
sérstökum hlífðarbúningum.
Örtæknin, þ.e. míkró­ og nanótækni
hefur átt ríkan þátt í tækniþróun und­
anfarinna áratuga, hvort sem litið er til
tölvutækni, samskiptatækni, efnistækni
eða líftækni. Með tilkomu örtæknikjarna
hér á landi var stigið stórt skref sem gerir
íslenskum vísindamönnum kleift að taka
þátt í þessari þróun. Aðstöðu sem þessa má
finna við flesta stærri rannsóknaháskóla.
Örtæknikjarninn gefur vísindamönn­
um, framhaldsnemum og fyrirtækjum
möguleika á að framleiða hluti á örsmæð­
arkvarða úr ýmsum efnum, til dæmis gleri,
plasti, málmum eða hálfleiðurum. Í hrein­
herberginu er hægt er að prenta í þessi
efni mynstur niður í u.þ.b. 1/100 úr hárs­
breidd (600 nanómetra) og þykkt efnanna
getur verið allt niður í einstök atómlög
(<1 nanómetri). Á Iðntæknistofnun (nú
Nýsköpunarmiðstöð) er búnaður til að
skrifa mynstur allt niður í 10­20 nm.
Vantar fleira fólk
Kristján kvartar ekki yfir fjárskorti heldur
frekar því að það vanti unga vísindamenn
til starfa á þessum vettvangi. „Við vorum
mjög praktísk og raunsæ í tækjakaupunum
og keyptum að hluta til notuð tæki sem
reynast vel. Smæðin hefur vissulega sína
kosti og það er fólkið sem skiptir mestu
máli, ekki hversu stór og flott aðstaðan
er. Svíar voru til dæmis mjög stórtækir og
byggðu 1200 fermetra örtæknikjarna með
20 stöðugildum við Chalmers háskólann.
Rekstrarkostnaðurinn er gríðarlegur og
kannski ekki í réttu hlutfalli við afrakst­
urinn. Við lítum þannig á að það sé frábært
að geta stundað rannsóknir á þessu sviði
hér heima og uppbyggingin hefði ekki
mátt vera hraðari. Við höfum farið þetta
skref fyrir skref en nú vantar okkur fólk.
Það er alltaf hægt að eyða meiri peningum
en þetta hefur gengið vel og það er mikil
ánægja og áhugi hér innandyra. “
Kristján segir að það hafi orðið bylt­
ing á síðastliðnum tíu árum hvað varðar
styrkveitingar til doktorsverkefna. „Hingað
koma doktorsnemar erlendis frá sem
hafa ekki möguleika á styrkjum í sínum
heimalöndum. Nú þegar hefur fjöldi meist­
aranema unnið lokaverkefni sín í tengslum
við örtæknikjarnann auk þeirra sem leggja
stund á fræðilega útreikninga sem tengjast
örtækninni, bæði á sviði eðlisfræði og
efnafræði.”
Örtæknikjarninn er í samstarfi við
læknadeild HÍ, rannsóknastofu Krabba­
meinsfélagsins og nokkur sprotafyrirtæki.
Vonir standa til þess að samstarf við fyr­
irtæki, til dæmis í líftækniiðnaði, verði einn
af hornsteinunum í starfsemi örtæknikjarn­
ans í framtíðinni og að af honum megi
einnig spretta ný fyrirtæki.
Forsagan
Uppbyggingin á aðstöðu til örtæknirann­
sókna hér á landi á sér nokkra forsögu.
Segja má að hún hefjist fyrir alvöru í
byrjun ársins 2003 þegar haldin var ráð­
stefna um mögulegan hátæknikjarna á
Íslandi. Í framhaldinu var stofnaður sam­
starfshópur háskóla, rannsóknastofnana,
samtaka og fyrirtækja sem hlaut nafnið
Örtæknivettvangur. Í október 2003 skil­
aði hópurinn skýrslu um stefnumótun og
 / VIÐTALIÐ
Hreinherbergi í örtæknikjarna
Kristján Leósson. Í baksýn er hreinherbergið.
Kísilflögur með hefðbundnum rafrásum. Tengi­
vírarnir liggja að miðju flögunnar en þar er
svæði sem er á stærð við þverskurðarflatarmál
eins hárs. Á það svæði mætti skrifa um 5 MB af
upplýsingum með rafeindaprentun í örtæknikjarna
Nýsköpunarmiðstöðvar. Ljósmynd: Árni Sigurður
Ingason.