Norðurslóð - 13.12.2007, Side 10

10 - Norðurslóð
Flestir ef ekki allir vita um tilvist Svarf-
dæla sögu. Ég hef stundum þóst veita
því athygli að sveitungar mínir, sumir
hverjir a.m.k., eru sér ekki mjög meðvitaðir
um stöðu sögunnar meðal annarra Islendinga
sagna og varðveislu hennar. Margir munu þó
hafa gaman af að velta Svarfdæla sögu fyrir
sér, gefi þeir sér tíma til þess og er Þá t.d. í því
sambandi skemmst að minnast mikils áhuga
fólks á námskeiði/fyrirlestri Jóns Böðvars-
sonar sem fram fór á Rimum í lok septemb-
er 2003 að mig minnir. Þar var ekki mikið
Qallað um stöðu sögunnar og varðveislu enda
iíklega ekki tilgangurinn heldur fór Jón eink-
um i efnisatriði sögunnar á sinn skemmtilega
og sjarmerandi hátt og tíminn leyfði svo ekki
miklar umræður sem margir hefðu áreið-
anlega haft ánægju af. Þess vegna langar mig
í sem stystu máli að gera hér íyrir Svarfdælu
ofurlitla grein og vona að það verði einhverj-
um til gagns og gamans. Það skal strax tekið
fram að það sem hér fer á eftir er að engu leyti
byggt á frumrannsóknum undirritaðs heldur
er það sótt til annarra og læt ég hér nægja að
geta í því sambandi Jónasar Kristjánssonar,
fyrrv. forstöðumanns Handritastofnunar Is-
lands, sem manna mest og best hefur ritað um
og gert grein íyrir Svarfdæla sögu.1)
Varla þarf að taka fram hér að Svarfdæla
saga er héraðssaga Svarfdælinga sem gerist
einkum á tíundu öld og greinir frá deilum og
vígaferlum í héraðinu á þessum tíma. Ekki
er meiningin að rekja hér söguþráðinn, sem
margir auðvitað þekkja, enda geta áhugasamir
rifjað hann upp í ýmsum útgáfum á sögunni.
Miklu fremur ver ég því rými sem ég hef hér
til þess að gera grein fyrir stöðu sögunnar og
varðveislu eins og áður var minnst á.
Miðað við margar aðrar Islendinga sög-
ur er Svarfdæla saga ekki vel varðveitt og
e.t.v. hefur ekki munað miklu að hún glat-
aðist alveg. Þegar sagt er að sagan sé ekki
vel varðveitt er átt við að handrit hennar eru
tiltölulega ung en þar með er ekki verið að
segja að ýmislegt í sögunni geti ekki verið
merkilegt. Meginhluti sögunnar er varð-
veittur í allmörgum pappírshandritum sem
öll eiga rætur sínar að rekja til einnar papp-
írsuppskriftar frá sautjándu öld en sýnt þykir
að sú uppskrift var gerð eftir skinnbók sem
þá hefur reyndar verið sködduð. Eins og þeir
vita sem vel eru að sér um söguna vantar nú
greinilega i hana alllangan kafla auk þess sem
í hana eru minni eyður. I sem fæstum orðum
þá hefur áðumefnt pappírshandrit verið skrif-
að af séra Jóni Erlendssyni í Villingaholti í
Flóa, skammt vestan Þjórsár, einhvemtíma
á ámnum 1640-1670. Hann er þekktur fýrir
uppskriftir fomrita sem varðveittar em hér
innanlands og utan. Hinar vönduðu uppskrift-
ir sínar gerði hann einkum fyrir hvatningu frá
Brynjólfí biskupi Sveinssyni.
Til Svarfdæla sögu er vitnað í Landnámu,
þar sem m.a. er sagt frá Iandnámi í Svarfaðar-
dal. Flestir fræðimenn hafa talið, að þessi frá-
sögn í Landnámu sé endursögn úr Svarfdæla
sögu, en vel að merkja ekki þeirri Svarfdæla
sögu sem við þekkjum nú því svo mikið ber
í milli, enda mun sú gerð sögunnar sem nú er
kunn vera yngri en Landnáma. Hér væri gam-
an að rekja hugleiðingar merkra fræðimanna
um tilurð sögunnar og varðveislu en löng saga
skal hér gerð stutt og látið nægja að birta orð-
rétta rannsóknamiðurstöðu Jónasar Kristjáns-
sonar: „Einhvem tíma á 13. öld, í síðasta lagi
á efri árum Sturlu Þórðarsonar (dáinn 1284,
bróðursonur Snorra Slurlusonar, goðorð-
smaður, lögsögumaður, sagnaritari og skáld;
innskot mitt, ARK), var Svarfdæla saga samin
eftir munnmælasögnum í Svarfaðardal. Efni
þeirrar sögu mun hafa verið „margbreytilegra
en ella er vant í svo gömlum sögum“: fom-
aldarsagnaefni og erlendum minnum blandað
saman við íslenzkar héraðssagnir og rammar
draugasögur. Þessi Svarfdæla er nefnd í öll-
um gerðum Landnámabókar, og lítið eitt af
efni hennar virðist koma fram í Þorleifs þætti
jarlsskálds, sem saminn mun um 1300 eða á
íyrri helmingi 14. aldar. Á 14. öld ritaði ein-
hver Svarfdælingur sögu þá sem nú er til.
Hann studdist við eldri söguna, svo langt sem
hún hrökk til, en dró sína sögu upp með miklu
stórgerðari dráttum. Framan við gömlu sög-
una diktaði hann langar frásagnir eftir eldri
bókmenntum, einkanlega fomaldarsögum,
sem þá voru í tizku hér á landi. Smekk hans
hefur verið mjög áfátt, og hefur sagan spillzt
í meðförum hans. En þó má þar enn greina
skældan svip hinnar týndu sögu, sem hefúr
sómt sér vel í flokki hinna sígildu íslendinga
sagna frá 13. öld.“ Til fróðleiks þeim, sér-
staklega kannski ungu fólki, sem e.t.v. átta
Báðar síður skinnblaðsins „S“, AM 445 4to, varðveitt í Stofnun Árna Magnússonar.
Eilítið um
Svarfdæla
sögu og fomt
skinnblað
sig ekki á hvað átt er við með „hinum sígildu
Islendinga sögum“ þá er hér um að ræða, svo
einhverjar séu nefndar, t.d. Egils sögu, sem
talin er rituð á fyrri hluta 13. aldar, og Njáls
sögu, sem talin er rituð á síðari hluta 13. ald-
ar.
Um eldri gerð Svarfdæla sögu er nú sem-
sagt nánast allt á huldu og er hún eitt hinna
mörgu fomrita/fomsagna íslenskra sem glöt-
uð em og ekki hefur mátt miklu muna, að
yngri sagan glataðist líka. Hún er, eins og
að framan getur, nánast eingöngu varðveitt í
pappírshandritum. Þó er til eitt skinnblað af
Svarfdælu, leifar fornrar bókar, sem líkindi
benda til að hafí verið skrifúð í Eyjafirði,
e.t.v. á Möðmvöllum, um miðja 15. öld,
líklega rúmum tveimur öldum eldra en áður-
nefnd pappírsuppskrift séra Jóns Erlends-
sonar. Ekkert pappírshandrita Svarfdælu er
þó samkvæmt rannsóknum mnnið beint frá
þeirri fomu skinnbók sem fyrrnefnt skinn-
blað hefur verið hluti af heldur frá einhverju
enn eldra handriti. Sumir kunna betur að átta
sig á því sem hér greinir að framan, sé dregið
upp eins konar ættartré handritanna, þar sem
áðurnefnt skinnblað er nefnt „S“ og pappírs-
uppskrift séra Jóns Erlendssonar nefnt „J“:
ÆTTARSKKA HANDRITA
FRUMRIT SVAKFDÆLU (13.öiD)
GLÓTUÐ SKINNB'OK
_________1
„S'OS-ÖLD) ,,J"(I7.ÓLD)
PAPPÍRSHANDKIT
Nú skal greina hér eilítið frá skinnblaðinu
góða sem talið er að hafí verið skrifað í Eyja-
fírði um miðja 15. öld og hefur að geyma,
eins og ljóst má vera af framangreindu, elsta
varðveittan texta Svarfdælu. Texti skinnblaðs-
ins hefst þegar þeir Ásgeirssynir hafa drepið
Klaufa og Karl hinn rauði situr að kveldi við
eld ásamt fylgdarmönnum sínum átta og þeir
heyra gnauðað á húsinu og kveðið:
Sit ég á husi,
sé ég til þess:
Héðan munum vér
oss hefnda vœnta.
Karl áttar sig á því að þama muni Klaufi
kominn og hefur við orð að hann muni „nokk-
urs við þurfa“ og heldur áfram: „Fellur mér
svo í hug kveðskapur sá að víst er þetta
fyrir stórtíðindum hvort sem þau eru fram
komin eða eigi...“ Texti skinnblaðsins hefst
semsagt þar sem hér er feitletrað og til þess
að auðvelda áhugasömum lesendum að fletta
upp á þessu , þá er hér um að ræða 19. kafla
sögunnar í útgáfu Hins íslenska fomritafélags
og 23. kafla í útgáfu Guðna Jónssonar. Á
skinnblaðinu greinir svo frá þeim atburðum
er Karl hinn rauði og menn hans ganga út
alvopnaðir og ætla fyrst yfir til Hofs en hitta
þá Klaufa með höfuðið í hendi sér og snúa við
það til Steindyra og finna þar Grís sem Karl
svo drepur („Svo brytjum vér grísina Gmnd-
armenn, aldrei meir en í tvo“). Skömmu síðar
sjá þeir fímmtán menn fara frá Bakkavaði og
var þar kominn Ljótólfur goði með menn sína
og sló þegar í harðan bardaga. Ljótólfúr held-
ur undan með menn sína en Klaufi stöðvar
þá og tekst bardagi í annað sinn. Enn verða
Ljótólfur og menn hans að láta undan síga
og komast loks heim að garðinum að Hofí
og enn stöðvar Klaufi þá þar til Karl kemur
að og verður þar bardagi í hið þriðja sinn. Þá
geta þeir Ljótólfúr gert vart við sig með því
að „æpa upp allir senn“ og það heyrir Skíði
sem loks tekst að stöðva bardagann. Eftir
þetta „mátti kalla kyrrt í sveitinni um vet-
urinn“ og um vorið andast Þorsteinn svörf-
uður. Karl hinn rauði og Ljótólfúr sættast og
„fer Karl byggðum til Upsa“. Þá vitnast að
þeirÁsgeirssynir rauðfelds, sem í sættargerð-
inni höfðu verið gerðir útlægir, voru komnir
aftur í héraðið. Karl hinn rauði fer strax til
Hofs þar sem hann grunar að þeir Ásgeirssyn-
ir haldi sig og hittir þar fýrir Skíða og leikur
hann illa er hann reynir að pína hann til sagna.
Ljótólfur kemur heim og sér hve Skíði er illa
leikinn, eltir Karl, sem býst við „á hólnum
gegnt Grundarhúsum“ og verður þar bardagi
sem enn endar þannig, að Ljótólfur lætur í
minni pokann og „ríður undan“. Fyrir hald-
inyrði sín býður Ljótólfur Skíða að kjósa sér
laun sem þá vill að Ljótólfur gefi sér Yngvildi
fagurkinn fýrir konu. Ljótólfur fellst á það
en með því skilyrði, að Yngvildur smþykki.
Hún svarar Ljótólfi: „Lítils þykir mér þú
vilja virða mig, er þú vilt gifta mig þr...“
og endar hér skinnblaðið í miðju orðinu þræll
(,,...er þú vilt gifta mig þræli þínum“). Um
framhaldið vita áhugasamir lesendur eða geta
rifjað upp.
Að lokum skal hér tækifærið notað til
þess að minna lesendur aftur á að ýmislegt
áhugavert leynist í þeirri gerð Svarfdæla sögu
sem við þekkjum nú og er vitnisburður um að
hefði sagan varðveist óbrjáluð myndi hún hafa
„sómt sér vel í flokki hinna sígildu Islendinga
sagna...“. Til gamans er hér svo vakin athygli
á tveimur sögum sem „blandað" er saman
við lokaþátt Svarfdælu: Önnur sagan tengist
frásögninni af æsku Karls ómála en af honum
segir, að „er hann var nokkurra vetra gamall,
þá uxu þó eigi mikið vitsmunir hans“. Hér er
komin sama sögnin og Saxo hinn fróði segir
af Amlethus, konungssyni á Jótlandi. Þessi
saga barst síðar einnig til manns að nafni
Shakespeare, sem samdi eftir henni leikritið
um Hamlet Danaprins. Svonefndar Amlóða
sögur koma reyndar fyrir á nokkrum öðrum
stöðum í íslenskum bókmenntum, en ekki
verður það rakið hér. Þvi hefúr verið haldið
fram með sannfærandi rökum, að til hafi ver-
ið íslensk Amlóða saga í einhverri mynd frá
því fýrir daga Snorra Sturlusonar. Karl ómáli
mælti ekki orð í æsku og var flestra hald, að
hann væri fífl, en síðar mannast hann og hefn-
ir föður síns grimmilega. Hin sagan sem teng-
ist Svarfdælu og Saxo segir frá líkist mjög
frásögninni af skarðinu í vör Skíða. Hálfdan
nokkur, höfðingi frá Skáni i Svíþjóð, særð-
ist i orustu og var vör hans höggvin í sundur.
Sárið greri ekki og fékk hann þar af niðrandi
viðurnefni. Hálfdan þessi bað Gyríðar kon-
ungsdóttur en hún setti fyrir sig andlitslýti
hans og það, að hann væri ekki nægilega vel
ættaður. Eftir að hafa drýgt ýmsar hetjudáðir
fékk Hálfdan Gyríðar og gerðist konungur í
Danmörku. Þessi eða svipaðar flökku- eða
farandsögur koma reyndar víða fyrir. Karl
ómáli snýr hefiid sinni gegn Yngvildi fag-
urkinn sem manaði Skíða til þess að drepa
Karl rauða. Líklega er frægasta útgáfa sög-
unnar leikritið The Taming of the Shrew eftir
áðurnefndan Shakespeare.
Atli Rafn Kristinsson
11 Vísað skal hér í útgáfu Jónasar Kristjánssonar á
Eyfirðinga sögum í 9. bindi Islenskra fomrita,
sem Hið íslenska fornritafélag gaf út árið 1956 og
útgáfu hans, Svarfdælasaga, sem Handritastofnun
Islands gaf út árið 1966.