Morgunblaðið - 29.01.2021, Side 37

MENNING 37
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 29. JANÚAR 2021
Saga baráttumannsins Héð-ins Unnsteinssonar vaktimikla athygli þegar húnkom út á bók fyrir nokkrum
árum. Mér skilst að fljótlega hafi
leikhúsfólk ákveðið að þarna væri
bitastætt efni til úrvinnslu á leik-
sviði. Það er alveg skiljanlegt.
Annarlegt hugarástand hefur verið
eitt af eftirlætisviðfangsefnum leik-
hússins frá örófi alda, gott ef helstu
gúrúar geðlæknisfræðinnar litu ekki
í þá smiðju til að skilgreina sálarlífið
og hnúta þess. Svo er hitt: leikhúsið
er í sífelldri leit að tilefnum til að
gera sig gildandi í umræðu um mál-
efni samtíðarinnar, og staða geð-
sjúkra og skilningur á geðheilbrigði
hefur nú um árabil verið ofar á dag-
skrá þess eilífa málfundar en undan-
farna áratugi og aldir.
Héðinn hefur verið áberandi í
þessari umræðu, vopnaður Geðorð-
unum tíu og fleiru góðu, til dæmis
eldmóði og örri lund. En hann hefur
líka frá persónulegri reynslu að
segja og það gerði hann í Vertu úlfur
sem kom út fyrir sex árum og er nú
komin í leikbúning upp á svið,
enduropnunarsýning Þjóðleikhúss-
ins eftir langt lokunartímabil vegna
faraldursins.
Ef við byrjum að tala um sviðsetn-
inguna þá ber hún þess örugglega
merki að verkefnið var flutt úr Kass-
anum á Stóra sviðið á endaspretti
þess langhlaups sem undirbúning-
urinn hefur verið. Þá er ég ekki að
meina þá ákvörðun að hafa víðáttu
sviðsins óbeislaða af tjöldum, veggj-
um eða öðrum fyrirferðarmiklum
umbúnaði. Það er mjög viðeigandi
fyrir glímu persónunnar við sinn
óbeislaða anda. Það er frekar
hvernig Unnur Ösp Stefánsdóttir er
óhrædd við að grípa til hverrar
brellunnar á fætur annarri og nýta
flestar tæknilausnir nútímaleikhúss-
ins til að magna upp áhrifamáttinn,
mögulega á kostnað listrænnar
heildar. Hringsviðið snýst, hljóð-
kerfið er þanið meðan ljósin blikka
(smart lýsing Björns Bergsveins
Guðmundssonar og Halldórs Arnar
Óskarssonar), myndvarparnir fylla
bakvegginn. Og auðvitað þarf að
flæða vatn.
Þá er rof fjórða veggjarins mikil-
vægur þáttur í nútímaleikhúsinu, og
fullnýttur hér, með beinum ávörp-
um, hljóðnema, leik fyrir framan for-
tjald og við innanstokksmuni áhorf-
endasalarins, hlaupum út í sal, fram
í anddyri. Óreiðan og ofgnótt meðala
á auðvitað vel heima í miðlun þessa
tiltekna efnis, en dyggð hreinleikans
er engu að síður dyggð og stundum
vaknar spurningin hvort sýningin
hefði ekki haft gott af að kjarna sig.
Vera í punktinum.
Sterkasta sviðsræna lausnin í um-
gjörð Elínar Hansdóttur er tvímæla-
laust hin ógnarlanga hvíta sæng sem
Úlfurinn (eins og hann er kallaður í
handriti) rúllar út um það bil sem
hans fyrsta innlögn á geðdeild hefst.
Það má alveg sakna þess að hún
fengi víðtækari hlutverk, gengi í
gegnum fleiri umbreytingar og
kæmi í staðinn fyrir eitthvað af hin-
um lausnunum. En gott og vel: of-
gnótt og sundurgerð er líka stíll og
listræn ákvörðun sem þjónar til-
gangi, hefur áhrif og afleiðingar.
Hljóðmynd Valgeirs Sigurðssonar
er einföld og áhrifarík eins og hans
var von og vísa, hverfur í skuggann
af vel valinni þekktri tónlist sem
hljómar þegar á þarf að halda, og
svo auðvitað „titillögunum“ tveimur.
Þetta höfundareinkenni leikhús-
stjórans ryður sér nú til rúms í hús-
inu og ég get ekki sagt að ég fagni
því. Er mjög efins um að það sé list-
ræn þörf sem kallar á þessa útvarps-
og samfélagsmiðlavænu mola. Þau
Emiliana Torrini, Markéta Irglová
og Prins Póló hafa líka öll átt
umtalsvert betri daga í stúdíóinu.
Ekkert af þessu hefur samt við-
líka vægi og leikarinn, sem einn þarf
að bera uppi sýninguna, halda hita á
kviknöktu stóra sviðinu og athygli
allra í Covid-gisnum salnum. Það
tekst Birni Thors mætavel. Hann er
á heimavelli í svona yfirgíruðum og
viðkvæmum persónum og fipast
hvergi. Allavega þykist ég vita að öll
augnablikin þar sem hann stoppar
og afvegaleiðist í miðjum klíðum og
miðjum setningum hafi ekki verið
óöruggur leikari að koma upp um sig
heldur einmitt innlifaður fagmaður
að túlka óróa í huga, óþægilega vel.
Þau tök sem sýningin nær á áhorf-
andanum eru fyrst og fremst að
þakka tökum Björns á list sinni og
viðfangsefninu og vinnu hans með
leikstjóra sínum.
Það sem helst stendur Vertu úlfur
fyrir þrifum til að verða listrænn
fullnaðarsigur er hins vegar úr-
vinnsla efnisins yfir í leikhandrit, og
mögulega efniviðurinn sjálfur. Það
er vissulega æsilegt að fara með
Héðni/Úlfi í rússibanareið maníunn-
ar, sá þáttur er sá sterkasti í bókinni
og flyst vel yfir á tungutak leiksviðs-
ins, sem hefur alltaf sótt í og nærst á
þessum efnivið. Það mætti jafnvel
segja að hann héldi sýningunni uppi.
En leikhúsið afhjúpar líka vankanta.
Það skýtur skökku við þegar boðuð
er dýnamísk, húmanísk sýn á viðhorf
til og meðferð við geðsjúkdómum, að
orsakasamhengi veikinda Úlfs sé
nánast enginn gaumur gefinn. Við
sjáum bara virtúósíska túlkun ein-
kenna sem spretta fram aðdrag-
anda- og skýringalaust, nema að svo
miklu leyti sem handvömm og and-
varaleysi við lyfjagjöf er um að
kenna.
Lykilatvik sýningarinnar, illa
ígrunduð og hranalega framkvæmd
sjálfræðissvipting, er áhrifaríkt og
sláandi í nærgöngulli og tilfinninga-
lega örlátri túlkun Björns, en það
virðist vera krafa – jafnvel aðal-
erindi – sýningarinnar og textans að
af henni eigi að draga víðtækar
ályktanir um brotalamir og kerfis-
lægt óréttlæti og ofbeldi. Hún knýr
ekki eins sannfærandi á um það og
mig grunar að hafi verið ætlunin. Til
þess er allt samhengi of persónulegt
og vanreifað. Hugleiðingar bókar-
innar um geðheilbrigði, hugtaka-
notkun og forvarnarvinnu þóttu mér
á sínum tíma full-almennar og
losaralegar og sú tilfinning magnast
upp þegar þær þurfa að keppa um
athygli við tilþrifaríka túlkun maníu
og trúðatæknileg samskipti flinks
leikara við salinn.
Vertu úlfur í Þjóðleikhúsinu er
undir svipaða sök seld og aðrar ný-
legar leiksýningar sem sækja fast að
vera innlegg í þjóðfélagsumræðu. Að
sumu leyti eru hún of sein; ýmislegt
hefur breyst síðan það sem hún lýsir
átti sér stað, bæði í lagaumhverfi og
viðhorfum. Þótt víða sé pottur brot-
inn eru þeir færri og kannski að ein-
hverju leyti aðrir. Umræða um geð-
heilbrigðismál kallar á ígrundun
hugtaka og djúpköfun í tilfinningar
sem rímar illa við útleitna tilþrifa-
mennsku sýningarinnar.
En vitaskuld er alltaf fengur í
sjálfu sér að heyra reynslusögur úr
heiminum utan hversdagsreynsl-
unnar. Og að sjá einn af okkar
fremstu leikurum hnykla tjáningar-
vöðvana. Unnendur leikhúss sem
beitir öllum sínum vopnum af
ástríðu og krafti fá mikið fyrir sinn
snúð í enn einni opnunarsýningu
Þjóðleikhússins, vonandi þeirri síð-
ustu að sinni.
Í auga hugarstormsins
Ljósmynd/Jorri
Tök „Þau tök sem sýningin nær á áhorfandanum eru fyrst og fremst að þakka tökum Björns á list sinni og viðfangs-
efninu og vinnu hans með leikstjóra sínum,“ segir í rýni um sýninguna Vertu úlfur á Stóra sviði Þjóðleikhússins.
Þjóðleikhúsið
Vertu úlfur bbbmn
Leiksýning byggð á sjálfsævisögulegri
frásögn Héðins Unnsteinssonar. Leik-
stjórn og leikgerð: Unnur Ösp Stefáns-
dóttir. Dramatúrg: Hrafnhildur Hagalín
Guðmundsdóttir. Leikmynd og mynd-
bandshönnun: Elín Hansdóttir. Bún-
ingar: Filippía I. Elísdóttir. Lýsing: Björn
Bergsteinn Guðmundsson og Halldór
Örn Óskarsson. Hljóðhönnun: Elvar Geir
Sævarsson. Tónlist: Valgeir Sigurðsson.
Titillög: Emilíana Torrini, Markéta
Irglová og Prins Póló. Texti í titillögum:
Emilíana Torrini. Leikari: Björn Thors.
Frumsýning á Stóra sviði Þjóðleikhúss-
ins föstudaginn 22. janúar 2021.
ÞORGEIR
TRYGGVASON
LEIKLIST
Nánari upplýsingar um sýningartíma á sambio.is
SÝND MEÐ ÍSLENSKU TALI.
TRYGGÐU ÞÉR
MIÐA INNÁ
THE HOLLYWOOD REPORTER
CHICAGO SUN-TIMES
LOS ANGELES TIMES INDIEWIRE
VA R I E T Y C H I C AG O S U N
T I M E S
I N D I E W I R E T H E T E L E G R A P H
ROGEREBERT.COM