Morgunblaðið - 13.10.2021, Blaðsíða 14

14
UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 13. OKTÓBER 2021
Nú þegar liðin eru 30
ár frá láti Karls J. Sig-
hvatssonar, Kalla sem
jafnan var nefndur svo,
er ef til vill rétt að sjá
hlutina frá enn nýrri
hlið en áður.
Bíóhöllin á Akranesi,
þetta stóra hús, troð-
fullt út úr dyrum og á
skemmtun nokkurri
gengur fram á sviðið
einhver mesti orkubolti sem sést hef-
ur fyrr eða síðar og syngur Lóa litla á
Brú með slíkum tilþrifum að var sem
aldrei hefði það verið flutt áður.
Ljóst var öllum að þetta stóra hús
rúmaði ekki áru þess anda sem þarna
hvafði kvatt sér hljóðs í fyrsta sinni.
Tíminn líður og verkefnin verða æ
viðameiri en áður; það er unun að
fylgjast með Karli og framgangi
hans.
– – –
Kennaranemar höfðu
þá skyldu í byrjun náms
að kynna sér Höllina við
Sundin blá.
Skjótt var ljóst að
kjör manna væru mis-
jöfn og gæfa þeirra
óskiljanleg og sönnuðust
nú orð Jökuls Bárð-
arsonar í Tungu er
Grettir grennslaðist fyr-
ir um fyrri tíðar aft-
urgöngur: „… satt er
það sem mælt er að sitt
er hvað, gæfa eða gjörvugleikur.“
Hafði svo sem séð fátæklegar vist-
arverur og ekki gefið gaum að öðru
en ábúendum öllu fremur en vist-
arverur þarna voru óhrjálegar og
kaldar allri mannkind.
Þá gerist það undur skömmu eftir
að ég settist á stól fyrir enda gangs-
ins að úr blikkdósum á veggjum eða
einhverju slíku tekur að óma hljóm-
list svo undurfögur að engu er líkara
en það hljóti að vera komið úr efri
hvolfum himnanna að þýðleik og dýr-
leika. Þetta tónaregn, sem virtist búa
yfir öllum litum margbreytileika sál-
arinnar, hélt áfram um stund uns það
þagnaði og fyrir duttlunga örlaganna
fór það svo að þessi undursamlega
tónlist hljóðnaði og þagnaði alger-
lega.
Þetta var Blómið eftir Karl J. Sig-
hvatsson.
Joseph Haydn var barinn af Est-
erhazy-fjölskyldunni og þótti ekki
hæfur til að sitja til borðs með svo
fínni fjölskyldu, Beethoven var
heyrnarlaus sérvitringur og þótti
ekki húsum hæfur og Mozart fylgdi
til grafar einmana rakki sem hafði
orðið viðskila við fólkið sitt.
En Drottinn minn dýri! Tónlist
þeirra heyrist þó enn! Hver hefði
bölvun þeirra átt að vera til þess að
tónlistin heyrðist ekki um aldur og
ævi eða hverjar syndir tilreiknaðar
að boði kirkju Páls postula? Kirkja
Jesú Krists og miskunnarverk hans
þekkir ekki til neins af þessu, hún
leitar uppi það týnda til að frelsa það
frá rangindum í garð náungans,
hvort þau eru vitandi vits eða án vit-
marka, og kalla til ábyrgðar á eigin
gjörðum.
Mozart lést við þrítugsaldur og
lífsins hringekja, svo sem að ofan er
rakið, getur hagað því svo til að heilu
hljómsveitirnar komi og fari og með-
limir þeirra, einn eða fleiri eða allir,
falli frá í blóma lífsins.
Menn eiga einfaldlega að leggja af
þá villu og reginvitleysu að ekki megi
leika tónlist einstakra manna ef ekki
hljómsveita af því einu að þeir eru
dánir eða féllu ekki frá eftir ein-
hverri fyrirframlagðri snúru og líta á
það sem einhvern alveg sérdeilis
virðingarvott að hafa það þannig;
þegja þá í hel til viðbótar því sem
reyndin er til róta.
Tónlistarmenn! Hlúið að félögum
ykkar sem enn eru lífs og leyfið tón-
list fallinna félaga að hljóma!
Blómið eftir Karl J. Sighvatsson
er einstök gjöf hans til íslenskrar
þjóðar og hún ætti ekki að misvirða
sjálfa sig með sniðgöngu þessa
snilldarverks eða búa sér uppgerð-
arsorgarstalla í andliti til að þegja
slíkar náðargjafir Guðs í hel.
Leyfum Blóminu, sem bar Karli J.
Sighvatssyni svo ljúft og fagurt vitni,
spegill sálar þessa merka lista-
manns, leyfum því að hljóma í upp-
runalegum búningi svo lengi sem
tónn hljómar við annan tón.
Er algjör þögnin mestur heiður tónlistarmanna?
Eftir Guðna
Björgólfsson »Haydn var barinn af
Esterhazy-fjölskyld-
unni, Beethoven var
sérvitringur og Mozart
fylgdi rakki til grafar
sem hafði orðið viðskila
við fólkið sitt.
Guðni Björgólfsson
Höfundur er kennari.
Karl faðir minn,
Haukur Jóhannsson,
verkfræðingur í vatns-
aflsvirkjun, hefur skrif-
að um þessi mikilvægu
mál.
Mikil framför var eft-
ir frönsku byltinguna
þegar Frakkar létu
staðla metrann sem
gert var í París 1795.
Bolsévikar tóku upp
metrakerfið 1918 og nútíma evrópskt
dagatal, einnig fengu konur kosn-
ingarétt. Upp úr þessari skyn-
samlegu alþjóðavæðingu mæliein-
inga koma síðan SI (Système
international (d’unités)) og ISO (Int-
ernational Standart Organisation).
Metrakerfið var tekið upp hér á
landi 1910, án þess væru hér enn
þumlungar, faðmar, álnir, pund, pott-
ar … með veseni sem slíku rugli
fylgir, ekki síst í alþjóðasamskiptum.
Einkennilegt er að enn séu notaðar
gamlar mælieiningar þegar um er að
ræða þyngd laxa og barna, dekkja-
stærðir, flughæð og e.t.v. fleira. Þess
má geta að bresk og bandarísk míla
eru mislangar.
Ísland viðurkennir
SI-kerfið (einungis þrjú
lönd af 200 viðurkenna
það ekki: Bandaríkin,
Mjanmar (áður Búrma)
og Líbería). Ein-
kennilegt er að heyra
frá opinberum aðilum
t.d. svona setningu: „…
já allt gengur æðislega,
kjörstaðir verða opnir
frá 9 til 10, meiriháttar
…“; „… hrikalegt veð-
ur, það verður út-
göngubann, rýming
dalsins frá 11 til 6“. Hér er átt við
09:00-22:00 og 23:00-06:00. Eitt sinn
var leiguflug héðan kl. 01:15, stund-
vísustu farþegar mættu upp úr kl. 10
en þá var vélin farin frá KEF fyrir 9
klst., enginn fékk endurgreitt. Rang-
ar tímasetningar geta verið graf-
alvarlegt mál og fúsk er ábyrgðar-
hluti. „Jarðarför er kl. 2“ – guðirnir
gefi að um misskilning sé að ræða,
alltént afar ókristilegur tími það.
Hinar alvarlegustu stofnanir og emb-
ættismenn verða að taka hlutverk
sitt alvarlega og vera faglegir, ekki
síst ef reglur þeirra mæla svo fyrir.
Svona lagað hlýtur að vera grund-
vallarregla eða „prinsipp“-atriði.
Þorsteinn Sæmundsson stjörnu-
fræðingur og ritstjóri Almanaks Há-
skóla Íslands svarar Hauki Jóhanns-
syni og segir að dagsetningin
ÁÁÁÁ-MM-DD sé fyrst og fremst
notuð í Bandaríkjunum. Almennt er
þar notað ótrúlega órökrétt kerfi:
MM/DD/YY, t.d. 8/31/21 og AM eða
PM (Ante-Post Merediem). Hins
vegar nota Pentagon og Bandaríkja-
her rökfasta dags., þar sem misskiln-
ingur verður ekki, 2021-08-31, 05:55,
má stytta í 210831 05:55. Þetta er
rökrétt, þar sem upplýsingarnar
„þrengjast niður“ í réttri röð –
áámmdd hh:mm. Í hernaði, frétta-
mennsku og ferðamennsku er mjög
nauðsynlegt að nota rökfast kerfi.
Þorsteinn finnur upp (íslensku?)
skammstöfunina t fyrir tíma eða jafn-
vel klukkutíma en í SI-kerfinu þýðir t
tonn og tími er táknaður T (Tempó),
h = klst. (hora á latínu). Það væri lag-
legt ef hver þjóð byrjaði á sínum
skammstöfunum, í pólsku þýðir godz-
ina klst. en ekki dettur þeim í hug að
nota g (= gramm í SI-kerfinu) ekki
gengur heldur að breyta c í s og nota
sm fyrir cm (þótt viðleitnin sé e.t.v.
virðingarverð).
Ótrúlega algengt er að heyra og
sjá talað um „billjón“ sem milljarð,
jafnvel hjá aðilum sem vilja láta taka
sig alvarlega, þetta eru afar hvimleið
bresk/bandarísk áhrif. E.t.v. er hent-
ugast að nota grísku forskeytin í
stærðfræðum í þessu samhengi: k,
M, G, T (kíló, Mega, Gíga, Tera – þús-
und, milljón, milljarður, trilljón; þ.e.
10³, 10 , 10 , 1012, fjöldi núlla í töl-
unni).
Dagsetningar samkvæmt ISO eru
mjög víða notaðar, Í Svíþjóð t.d. eru
kt.: áámmdd-xxxx. Fyrir Brexit
reyndi ESB að stuðla að samræm-
ingu í Bretlandi hvað varðar mæliein-
ingar, þar er mánudagur nú fyrsti
dagur vikunnar; í Bandaríkjunum
gengur afar illa að samræma þessa
hluti við alþjóðasamfélagið. Gamli
staðallinn GOST (upphaflega í Sov-
étríkjunum) í Rússlandi notar SI-
einingar. Gott er að nota ISO-staðla
yfir skammstafanir þjóðríkja, IS, FO,
GL, DK, US, RU, ekki síst þar sem
þetta eru viðskeyti í vef- og netföng-
um nú.
Ágætur Þorsteinn segir eðlilegt að
sunnudagur sé talinn fyrsti dagur
vikunnar og vitnar þar í Biblíuna, auk
fornra bóka gyðinga (!?). Auðvitað er
fáránlegt að ekki sé samræmi á byrj-
un almanaksviku og vinnuviku – að
ný vika byrji um miðja helgi, á sunnu-
degi kl. 00:00, ekki þegar helginni er
lokið og ný vinnuvika hefst. Í flugi,
hjá IATA, eru vikudagarnir núm-
eraðir 1, 2 … 7, að sjálfsögðu er
mánudagur fyrsti dagur. Þorsteinn
telur of seint að breyta daganöfn-
unum aftur í upprunalegt horf. Ald-
eilis ekki! Þriðjudagur, miðviku-
dagur, fimmtudagur og föstudagur –
þessi flatneskjulegu, röngu nöfn eru
tekin upp af kaþólsku kirkjunni
(ótrúlega spilltu afturhaldi sem hefur
ansi margt á samviskunni, einnig hér
á Íslandi). Auðvitað á að taka upp
týsdag, óðinsdag, þórsdag og freys-
dag, glæsileg íslensk nöfn þar sem
dagarnir heita eftir mána, helstu guð-
um, laug og sunnu eða nota jöfnum
höndum, rétt eins og mikill öðlingur,
Þór Jakobsson, gerði í veðurfréttum
RÚV hér í den. Fyrst minnst er á
veðurfréttir, þá er hending ef sést í
stærstu og eina mikilvægustu borg
Evrópu, Moskvu, sem er nokkurn
veginn út úr korti, þá væri gaman að
vita hitastig í Havana. Mjög móðg-
andi er fyrir Mexíkóa og Kanada-
menn að lönd þeirra séu iðulega köll-
uð BNA. Þetta eru vinsamleg tilmæli
frá hluthafa í ohf.-inu, hér kemur
skelfileg þröngsýni mörlandans vel í
ljós; heimurinn er svo miklu, miklu
stærri.
Eftir Hauk
Hauksson » Auðvitað á að taka
upp týsdag, óðins-
dag, þórsdag og freys-
dag, glæsileg íslensk
nöfn …
Haukur Hauksson
Höfundur er ferðafrömuður,
leiðsögumaður og fréttaritari.
haukurhau@gmail.com s: 770 50 60
Enn af mælingum
54
Biblían er safn fjöl-
breyttra bókmennta-
verka sem verða til á
löngu tímabili. Þar birt-
ast margvísleg bók-
menntaform og ein-
staka rit eru samsafn
texta, þar sem lesand-
inn hendist á milli stíl-
brigða. Fyrstu bækur
Biblíunnar, þær bækur
sem við köllum Móse-
bækur og gyðingar
kalla Tóru, eru sem dæmi að hluta
prósi, að hluta laga- og helgiákvæði
og að hluta ljóð. Fyrsta Mósebók,
stórsaga Biblíunnar, hefst á ljóði og
það ljóð er eitt áhrifamesta ljóð
mannkynssögunnar.
Í upphafi skapaði Guð himin og jörð.
En af hverju ljóð? Spurningin snýr
sjónum frá því sem er sagt, það er
innihaldi textans, og að því hvernig
það er sagt. Það sem er sagt í ljóði,
hreyfir við þeim sem hlusta á annan
hátt en það sem er sagt án ljóðrænna
tilbrigða.
Við þekkjum ljóð þegar við heyrum
það eða lesum. Á stuðlun, þegar sam-
hljóðar standa saman eða þegar sér-
hljóðar kallast á, á rími,
bæði innrími í setn-
ingum og endarími,
með hrynjanda og með
endurtekningum.
Tungumál hafa ólíkar
leiðir til að tjá ljóðmál
og bragfræði okkar Ís-
lendinga er sem dæmi
ekki einfalt að þýða yfir
á tungumál sem taka
minni beygingum.
Hebresk ljóðlist hef-
ur ákveðin einkenni,
sem eru t.d. ólík grískri
ljóðlist. Grísk ljóðlist
byggir fyrst og fremst á stuttum og
löngum atkvæðum en í ljóðum hebr-
esku Biblíunnar eru endurtekningar
eitt helsta einkennið – svokallaður
parallelismi. Í opnunarljóði Biblíunn-
ar segir í upphafi hvers dags
„Guð sagði“ „v’yomer Elohim“
og í kjölfarið kemur játningin
„og það varð …“ „va’yehi“
og í lok dags er endurtekið
„Það varð kvöld og það varð morgunn“
„v’yehi erev, v’yehi boker“.
Félagsvísindi, þar með talið mann-
fræði og rannsóknir á hugsana-
ferlum, hafa kennt okkur mikið um
gildi ljóðlistar, m.a. sem leið til að
muna langa texta og til að miðla sögn-
um mann fram af manni. Íslensk ljóð-
list er þar engin undantekning, en
menn hafa gert sér í hugarlund slíka
þætti við varðveislu Völuspár og
Hávamála. Rannsóknir á fornöld og
norrænum hefðum eiga það sameig-
inlegt að rannsaka ritaðar heimildir
sem fyrst voru varðveittar í munn-
legri geymd.
Biblían er bókstaflega full af ljóð-
list en í Gamla testamentinu eru um
8.200 vers ljóðmál á hebresku eða yfir
35% allra texta. Eina bókin sem inni-
heldur ekkert ljóðmál er Esterarbók
og margar bækur eru nær einvörð-
ungu ljóðmál. Má þar nefna Davíðs-
sálma, sem eru að upplagi söng-
textar, Harmljóðin, ljóðabálk sem
syrgir og harmar eyðingu Jerúsal-
emborgar af Babýloníumönnum, og
Ljóðaljóðin, erótískt kvæði sem upp-
hefur ástina en lesið var sem mynd-
mál fyrir ást Guðs á mönnunum, þótt
bókin nefni aldrei Guð.
Nýja testamentið fer betur með
ljóðmál sitt en fræðimenn hafa áætl-
að að um 5% af textum þess séu ljóð.
Nýja testamentið er skrifað á grísku
en segja má að ljóðmálið sem þar er
að finna sé ódæmigert fyrir gríska
ljóðlist. Þekktustu ljóð grískrar
menningar eru Hómerskviður, sem
eru skrifaðir í bragarhætti hetju-
kvæða – sexliðahætti, og eina dæmið
um slíkan bragarlið er að finna í Jak-
obsbréfi 1.17: „Sérhver góð gjöf og
sérhver fullkomin gáfa er ofan að, frá
föður ljósanna.“ Hrynjandann er
ekki hægt að þýða á íslensku.
Ljóðlist Nýja testamentisins minn-
ir á hebreska ljóðlist, enda liggur
gríska þýðing Biblíunnar til grund-
vallar ritum Nýja testamentisins og
þar með tilraunir til að þýða hebresk
ljóð yfir á grísku. Guðspjöllin inni-
halda öll ljóðmál, Fjallræða Jesú í
Matteusarguðspjalli hefst á ljóði,
Sæluboðunum, í jólaguðspjalli Lúk-
asarguðspjalls er að finna fjölmarga
lofsöngva og Jóhannesarguðspjall
hefst á ljóði sem kallast á við sköp-
unarsögu 1. Mósebókar.„Í upphafi
var Orðið og Orðið var hjá Guði og
Orðið var Guð.“
Gríski textinn varðveitir hrynj-
anda, stuðlun og rím en á íslensku
situr endurtekningin eftir. Grikkir
skildu vel mátt ljóða og óttuðust
hann. Í ritum Platóns kom fram and-
staða við allar listir, vegna þess hvað
þær hreyfa við tilfinningunum, sál-
inni og fjöldanum og Aristóteles, þótt
hann hafi skrifað merkilegt rit Um
Ljóðlistina og varið ljóðlistina fyrir
kenningum Platóns, hafði fyrirvara í
garð ljóðlistar, sérstaklega ljóð-
rænna tilburða í prósa. Báðir þekktu
mátt ljóða.
Einn bókmenntarýnir fornaldar
viðurkenndi mátt þess að gæða texta
ljóðrænum blæ, en Díonýsos frá Ha-
likarnassos fjallaði í riti sínu, Um stíl,
um hvernig ljóðrænir tilburðir auka á
sannfæringarmátt texta. Í anda Ar-
istótelesar lagði hann ríkt á að hafa
ekki of mikið af ljóðmáli en hóflegt
magn af ljóðrænum tilburðum hrífur
áheyrendur með sér og ber boðskap-
inn fram hjá vörnum skynseminnar
að kjarna manneskjunnar.
Framlag mitt til þessarar umræðu
er tvíþætt: Annars vegar sýndi ég
fram á í doktorsritgerð minni að höf-
undur Jakobsbréfs, beittustu ádeilu
fornaldar á misskiptingu veraldlegra
gæða, notar ljóðræn tilbrigði grískra
menntamanna, auk biblíulegs ljóð-
máls, til að gagnrýna hina ríku og
menntuðu í samfélagi sínu. Hins veg-
ar hef ég fjallað um ljóðræna tilburði
í bréfum Páls og sýnt fram á að ljóð í
Pálsbréfum einskorðast ekki við
sálma, eins og Óðinn til kærleikans
eða Kristshymnann, heldur inniheld-
ur meginmálið fjölmarga ljóðræna
tilburði.
Ljóðmál Biblíunnar
Eftir Sigurvin
Lárus Jónsson » Af hverju ljóð? Það
sem er sagt í ljóði
hreyfir við þeim sem
hlusta á annan hátt en
það sem er sagt án
ljóðrænna tilbrigða.
Dr. Sigurvin Lárus
Jónsson
Höfundur er nýjatestamentisfræð-
ingur og prestur við Fríkirkjuna í
Reykjavík.