Fréttablaðið - 02.06.2022, Qupperneq 10

Skurðaðgerðum til
kynleiðrétttingar eða
kynstaðfestingar er
almennt skipt í tvo
hópa, ofanaðgerðir og
neðanaðgerðir.
Áralangir biðlistar í
kynjaleiðréttingu hér
á landi stafa meðal
annars af manneklu og
takmörkuðum fjölda
skurðstofa.
Okkur vantar ekki
skurðstofur, okkur
vantar fólk. Það er
mannekla.
Daníel E.
Arnarsson, fram­
kvæmdastjóri
Samtakanna ‘78.
Það er ekki þannig að
spítalinn líti á þetta
sem annars flokks
aðgerðir eða setji þetta
fólk aftast.
Elsa Bára
Traustadóttir,
sálfræðingur
hjá trans teymi
Landspítalans
Trans fólk á Íslandi bíður
lengi eftir kynleiðréttandi eða
kynstaðfestandi skurðaðgerð-
um. Nokkrar tegundir slíkra
aðgerða standa trans körlum
til boða og sálfræðingur trans
teymis Landspítala telur heil-
brigðisþjónustuna færa um að
sinna þeim.
thorgrimur@frettabladid.is
HEILBRIGÐISÞJÓNUSTA „Biðtíminn
er orðinn svo svakalegur að fólk veit
varla lengur hvað það á að gera.“
Þetta segir Daníel E. Arnarsson,
framkvæmdastjóri Samtakanna ‘78,
um biðtíma trans fólks á Íslandi eftir
kynleiðréttandi skurðaðgerðum.
Fréttablaðið ræddi fyrr í vikunni
við Snævar Óðin Pálsson, trans
karlmann sem sagði biðtíma eftir
lífsnauðsynlegri lokaaðgerð „óboð-
legan“. Meðalbiðtíminn hefur lengst
mikið síðustu þrjú árin, úr 6,6 mán-
uðum árið 2019 í 31,1 mánuð árið
2021.
„Við höfum verið að pressa á það
að trans fólk, sérstaklega það sem er
að fara í neðanaðgerðir, eða jafnvel
ofanaðgerð, viti hvenær þau mega
eiga von á þjónustu,“ sagði Daníel.
„Við þurfum að vita hve lengi þau
þurfa að bíða því þetta hefur svo
gríðarleg áhrif á alla heilsu og getur
haft afleiðingar; félagslega einangr-
un, kvíða, sjálfsvígshugsanir.
Eitt foreldri sem var í viðtali
komst svo að orði að annaðhvort
ætti hún dáinn son eða lifandi
dóttur. Það eru fleiri aðstandendur
sem tala svona. Fólk er komið að
niðurlotum.“
Valkostir við kynleiðréttingu
Skurðaðgerðum til kynleiðréttingar
eða kynstaðfestingar er almennt
skipt í tvo hópa, ofanaðgerðir og
neðanaðgerðir. Áður en skurðað-
gerð er framkvæmd gengst  við-
komandi jafnan undir hormóna-
meðferð. Að henni lokinni er hægt
að velja á milli nokkurra tegunda
skurðaðgerða. Þegar um er að ræða
kynleiðréttingu trans karls er yfir-
leitt gert brjóstnám þar sem brjóst-
vefir undir húðinni eru fjarlægðir og
lögun og staðsetningu geirvartanna
breytt. Karlhormónameðferðin
örvar svo vöxt á bringuhári.
Neðri skurðaðgerðir ganga aðal-
lega út á breytingar á kynfærum,
sér í lagi með legnámi sem ýmist er
gert að hluta eða í heild. Í legnámi
að hluta er eingöngu legið sjálft fjar-
lægt en þegar lengra er gengið er
leghálsinn einnig fjarlægður. Þegar
lengst er farið í skurðaðgerð á kyn-
færum við kynleiðréttingu er einnig
hægt að fjarlægja eggjastokkana og
eggjaleiðarana.
Nýr limur með aðgerð
Með frekari skurðaðgerð er hægt að
byggja nýtt typpi úr snípnum. Þessi
aðferð nefnist á ensku medoido-
plasty en gæti útlagst sem uppbygg-
ing smáreðurs eða uppbygging á
typpi með framlengingu þvagrásar.
Aðferðin felst í því að stækka sníp-
inn með hormónagjöf. Í aðgerðinni
eru leggöngin fjarlægð, þvagrásin
er lengd og hún lögð í gegnum nýja
typpið. Í skurðaðgerðinni eru vefir
sem teknir eru úr skapabörmum í
kringum píkuna eða hlutum leg-
ganganna notaðir til þess að gera
lengri þvagrás. Þetta geri mann-
eskjunni kleift að pissa standandi.
Kostur við þessa aðferð er að með
typpi sem byggt er úr snípnum
getur karlinn hlotið holdris. Hins
vegar er typpi sem byggt er með
þessum hætti yfirleitt of smátt til
þess að hægt sé að stunda kynmök
um leggöng með því.
Önnur aðferð við byggingu nýs
typpis felst í því að nota ágrædda
húð annars staðar að úr líkamanum.
Sú aðferð heitir á ensku phalloplasty
en gæti útlagst á íslensku sem upp-
bygging á typpi með flipa. Húðin er
þá yfirleitt tekin úr framhandlegg,
mitti, læri eða kvið. Með þessari
aðferð verður typpið stærra en ef
það væri búið til með umbreytingu
á sníp. Hins vegar er holdris ekki
mögulegt með typpi af þessu tagi
nema með reðurígræði í annarri
skurðaðgerð. Þessi aðferð er yfirleitt
dýrari en sú fyrri og til þess að full-
komna hana þarf að gangast undir
fleiri skurðaðgerðir.
Í sumum tilvikum er einnig geng-
ist undir aðgerð til að skapa pung.
Í slíkri aðgerð er skapabörmum
hliðrað til þess að búa til punginn
og eistum úr sílikoni komið fyrir í
honum.
Bataferli eftir kynleiðréttingarað-
gerð af þessu tagi getur tekið nokk-
urn tíma og skiptir heilsa og lífsstíll
viðkomandi þá nokkru. Yfirleitt
þarf viðkomandi að dvelja á spít-
ala í nokkra daga og forðast síðan
líkamlega áreynslu í um sex vikur,
auk þess sem þurfi jafnan að notast
við þvaglegg í þrjár eða fjórar vikur
eftir lengingu á þvagrásinni.
Þurfi ekki að fara utan
Daníel bendir á að samkvæmt
McKinsey-skýrslunni um ástand
Landspítala, sem skilað var til
heilbrigðisráðuneytisins haustið
2020, sé skurðstofunýting aðeins í
kringum 52 til 53 prósent.
„Okkur vantar ekki skurðstofur,
okkur vantar fólk. Það er mann-
ekla. Önnur rými á spítalanum eru
mjög vel nýtt ef ekki yfirfull. Það er
munur á því að komast inn á skurð-
stofu eða ekki.“
Elsa Bára Traustadóttir, sál-
fræðingur hjá trans teymi Land-
spítalans, segist ekki kannast
við að trans karlar hafi þurft að
leita út fyrir landsteinana að
kynleiðréttingar aðgerð, þrátt fyrir
langa biðtíma.
„Fólk í þessum hópi virðist ekki
hafa fjárráð til þess, eða þau bara
kjósa að vera heima og fá þjónustu
á sínu móðurmáli.“
Ekki „annars flokks aðgerðir“
Daníel gerði athugasemd við það
að kynleiðréttingaraðgerðir væru
f lokkaðar sem lýtaaðgerðir hjá
Landspítalanum þar sem um væri
að ræða lífsnauðsynlegar aðgerðir.
Elsa Bára segir þessa f lokkun þó
ekki hafa haft áhrif á forgangsröð-
un skurðaðgerðanna. „Það er ekki
þannig að spítalinn líti á þetta sem
annars f lokks aðgerðir eða setji
þetta fólk aftast. Það hefur ekki
verið aðgengi að skurðstofum. Það
er líka eins og hálfs árs biðlisti eftir
mjaðmaaðgerð. Skurðstofur hafa
ekki verið opnar, í Covid var mjög
lítið af stofum og bara bráðnauð-
synlegar aðgerðir voru gerðar. Við
í trans teyminu myndum gjarnan
vilja hafa meiri aðgang að skurð-
stofum og hafa jafnvel fasta skurð-
stofudaga á ári, en við höfum það
ekki í dag.“
Elsa Bára segir íslensku heil-
brigðisþjónustuna vera því starfi
vel vaxin að gera þessar aðgerðir
þegar rými er til þess.
„Framan af fengum við sér-
fræðinga erlendis frá til að gera
aðgerðirnar en síðan hefur Hannes
Sigurjónsson lýtalæknir verið að
gera þær eftir að hann f lutti aftur
hingað frá Svíþjóð. Við höfum fag-
þekkingu til að gera þær. Þær eru
misvinsælar, það er meiri eftir-
spurn eftir phalloplasty [uppbygg-
ingu reðurs með f lipa] en hinu. Og
svo kjósa sumir trans karlar að fara
bara alls ekki í aðgerð.“ n
Biðlistar kynleiðréttingaaðgerða lengjast enn
Ör á mitti eftir
töku húðvefja
til að nota við
uppbyggingu
nýs typpis. Þessi
aðferð, upp­
bygging á typpi
með flipa eða
phalloplasty,
er eftirsóttari
á Íslandi en hin
aðferðin sem
er notuð í botn­
skurðaðgerðum
til kynleið­
réttingar trans
karla, sem felst
í uppbyggingu
smáreðurs úr
snípnum.
MYND/GENUSFO-
TOGRAFEN OG WIKI-
MEDIA SVERIGE
Þorgrímur Kári
Snævarr
thorgrimur@
frettabladid.is
10 Fréttir 2. júní 2022 FIMMTUDAGURFRÉTTABLAÐIÐ