Morgunblaðið - 05.07.2022, Blaðsíða 18

18 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 5. JÚLÍ 2022
Það heyrist oft að við
séum rík og ég held að
það sé að ýmsu leyti
rétt. Við erum í raun
fámenn þjóð og vel efn-
um búin á svo mörgum
sviðum og kostir okkar
eru margir. Við erum
rík að náttúru-
auðlindum, við erum að
upplagi friðsæl þjóð,
vel staðsett á jörðinni
og almennt eru Íslend-
ingar skynsamir og mörgum góðum
kostum búnir.
Við erum líka á margan hátt lán-
söm þjóð. Þrátt fyrir að vera bæði rík
og lánsöm, þá gengur ekki allt upp
hjá okkur. Fjárhagslegu ríkidæmi er
misskipt og víða má sjá að græðgin
verður aldrei södd. Lán og blessun
okkar finnst mér í raun fyrst og
fremst felast í því að vera Íslend-
ingar og búa við frið.
Þrátt fyrir góða kosti blasa vanda-
málin víða við. Það er áhugavert að
fylgjast með umræðu og þróun ým-
issa mála í okkar góða þjóðfélagi.
Vandamálin sem fjölmiðlar fjalla um
í fréttum og viðtölum við fólk, nánast
á hverjum degi, virðast óteljandi og í
sumum tilfellum jafnvel óleysanleg.
Ég hef velt fyrir mér hver rót
þeirra vandamála er sem við glímum
við og mest er fjallað um og hafa far-
ið vaxandi síðustu ár. Hvað hefur far-
ið úrskeiðis og hafa stjórnvöld á ein-
hvern hátt brugðist okkur
landsmönnum?
Mikil íbúafjölgun hér á landi und-
anfarin ár hefur óhjákvæmilega haft
í för með sér röskun og breytingu á
aðstæðum af ýmsum toga án þess að
ráðist hafi verið í nauðsynlegar að-
gerðir til mótvægis.
Eins og meðfylgjandi
samantekt sýnir var
íbúafjölgun hér á landi í
nokkru jafnvægi frá
árinu 1942 til 2002. Íbú-
um fjölgaði eftir síðustu
aldamót og á 10 ára
tímabili frá árinu 2002
til 2012 fjölgaði þeim
um 33.000, eða að með-
altali 3.300 manns á ári.
Aftur á 10 ára tímabili,
frá 2012 til 2022, varð
fjölgunin um 56.675 eða
um 5.667 manns á ári. Ef við skoðum
hvernig íbúafjölgun hefur þróast síð-
ustu 100 ár og skiptum því í 5 x 20
ára tímabil, þá er niðurstaðan þessi:
1922-1942, fjölgun um 27.205
eða að meðaltali 1.360 á ári
1942-1962, fjölgun um 58.380
eða að meðaltali 2.919 á ári
1962-1982, fjölgun um 51.417
eða að meðaltali 2.572 á ári
1982-2002, fjölgun um 54.393
eða að meðaltali 2.720 á ári
2002-2022, fjölgun um 89.673
eða að meðaltali 4.484 á ári
Við íbúafjölgunina bætist ferða-
mannastraumur sem fór vaxandi
með öflugu markaðsátaki eftir gosið í
Eyjafjallajökli 2010. Með aukinni
fjölgun íbúa og ferðamannastraums
virðist sem stjórnvöld hafi ekki stað-
ið vaktina nægilega vel. Í vaxandi
mæli hefur álag aukist á flesta inn-
viði og þjónustu og í því sambandi
nægir að nefna mikið aukið álag á
heilbrigðiskerfið. Við munum eftir
því að lengi vel var talað um að heil-
brigðiskerfi okkar væri eitt það besta
í heimi. Nú er svo komið að ekki er
hægt að anna þörfum fólks á mörg-
um sviðum og biðlistar eftir þjónustu
hafa aldrei verið lengri. Heilbrigð-
isstarfsfólk brennur út og flýr úr
störfum sínum vegna álags og
ástandið fer versnandi. Álag á lög-
gæslufólk eykst stöðugt vegna auk-
inna og fjölbreyttari vandamála.
Glæpatíðni og afbrot hafa aukist og
mörg vandamál sem löggæslufólk
glímir við tengjast áfengis- og eitur-
lyfjaneyslu.
Þörf fyrir félagsþjónustu af ýmsu
tagi hefur vaxið verulega meðal ann-
ars með tilheyrandi kostnaðarauka
og álagi fyrir sveitarfélögin og starfs-
fólk þeirra. Skólakerfið og starfsfólk
þess hefur heldur ekki farið varhluta
af því álagi sem hratt vaxandi íbúa-
fjölgun hefur í för með sér. Mennta-
stofnanir ná ekki að sinna þörfum
námsmanna svo sem varðandi iðn-
nám o.fl. Fátækt er vaxandi vanda-
mál í þjóðfélaginu og almannatrygg-
ingakerfið sinnir ekki hlutverki sínu
gagnvart öryrkjum og mörgum eldri
borgurum nægilega vel. Fleira mætti
nefna, svo sem húsnæðisskort, sem
er orðinn viðvarandi vandamál og
engan veginn hefst undan að leysa.
Spár gera ráð fyrir umtalsverðri
íbúafjölgun næstu ár og spurning
hvernig stjórnvöld ætla að bregðast
við því.
Friðsæla landið okkar er að breyt-
ast, hvort sem fólki líkar það betur
eða verr. Stjórnvöld hafa sofið á
verðinum og ekki áttað sig á afleið-
ingum þess að mikil íbúafjölgun í
landinu gerir kröfur um að fjár-
munum sé ráðstafað í takt við auknar
þarfir.
Við erum rík þjóð, en
erum við of mörg?
Eftir Jón Norðfjörð
» Þrátt fyrir að vera
bæði rík og lánsöm,
þá gengur ekki allt upp.
Fjárhagslegu ríkidæmi
er misskipt og víða má
sjá að græðgin verður
aldrei södd.
Jón Norðfjörð
Höfundur er fyrrverandi
framkvæmdastjóri.
nordfjord@simnet.is
Okkur Íslendingum
er tamt að hrósa happi
vegna góðs heilbrigð-
iskerfis og telja okkur
njóta eins besta heil-
brigðiskerfis heims og
það í þokkabót án þess
að þjónustan setji okk-
ur í stóran efnahags-
legan vanda þegar
heilsan bilar. Eftir
reynslu mína af sam-
skiptum við Lækna-
vaktina, Austurveri, set ég stórt
spurningarmerki við þessa almennu
mynd af heilbrigðiskerfinu. Reynslan
af Læknavaktinni á dögunum var
slík að mér dettur helst í hug ein-
kunnargjöfin: Pestarbæli í alræð-
iskerfi illskunnar.
Ég leitaði á náðir þessarar stofn-
unar með dóttur mína á fertugsaldri.
Ég hafði alla ástæðu til að ætla að
hún væri fárveik ein heima hjá sér þó
að hún hefði ekki háan hita. Við móð-
ir hennar urðum mjög áhyggjufull
þegar okkur varð ljóst ástand hennar
upp úr hádegi þennan dag. Við leit-
uðum strax þeirra úrræða sem okkur
voru fær. Bráðaþjónustan vildi ekki
taka við henni, ekki var unnt að fá
heimsókn læknis og heilsugæslan í
hverfinu hafnaði fleiri heimsóknum
þennan daginn en benti á að Lækna-
vaktin tæki við þeim sjúklingum eftir
kl. 17 sem ekki tækist að komast að
hjá ofangreindum aðilum.
Mér var ráðlagt að koma um hálf-
tíma áður en þjónustan hæfist til
þess að komast hjá margra klukku-
tíma bið ef kannski hundrað manns
væru komnir á undan í röðina. Slík
bið var sannarlega ekki vænleg fyrir
heilsu dóttur minnar þannig að við
mættum góðum hálftíma áður en
þjónustan hófst. Ég studdi dóttur
mína inn í Austurver og að lyftunni
upp til Læknavaktarinnar, sem var
greinilega merkt. Hvernig sem ég
hnoðaðist á takkanum gat ég ekki
kallað lyftuna til mín þannig að ég
studdi sjúklinginn upp stigaganginn
og létti þegar ég kom með hana upp á
pallinn. Við vorum fyrst á staðinn.
Prýðileg biðstofa blasti við í gegnum
glervegg. Þarna myndi biðin verða
bærileg.
Dyrnar reyndust hins vegar harð-
læstar og sama hvernig ég ólmaðist á
þeim fékk ég ekkert nema illskulegt
augnaráð starfskonu í afgreiðslunni
innan við hinar læstu dyr. Ég barði
hraustlega í hurðarglerið þannig að
buldi vel í, sem varð til þess að þessi
kona, greinilega alls óskyld Florence
Nightingale, opnaði rifu á hurðinni
og sagði að henni hentaði ekki ónæð-
ið af sjúklingum á biðstofunni. Við
yrðum bara að bíða þarna á stigapall-
inum, þar sem dóttir mín hafði lagst
út af og hristist og skalf
í hóstaköstum. Alveg til-
gangslaust var að höfða
til hins betri manns hjá
þessum opinbera starfs-
manni. „Hér verður
engin undantekning
gerð,“ svaraði heilbrigð-
isstarfsmaðurinn kulda-
lega, alveg ósnortinn af
sjúklingnum sem lá
þarna fyrir hunda og
manna fótum.
Í hálftíma lá dóttir
mín fárveik á hörðum,
óhreinum flísunum, meðan þröngur
stigagangurinn fylltist af mismun-
andi veiku fólki, sem hóstaði smitefn-
unum hvert framan í annað. Ósköp
leiðinlegt hefði verið og jafnvel trufl-
andi að fá þennan „auma lýð“ inn í
biðstofuna. Hér hafa starfsmenn for-
gang en ekki þeir sem vegna veik-
inda neyðast til að leita þeirrar þjón-
ustu sem almenningur greiðir fyrir
að fullu, bæði með beinum greiðslum
og sköttum sínum.
Heilbrigðisþjónustan er ekki ölm-
usa sem þóttafullir starfsmenn veita,
– starfsmenn sem gleyma því að hlut-
verk þeirra er að þjóna en ekki
drottna. Heilbrigðiskerfinu veitir
greinilega ekki af því að samkeppni
verði aukin innan þess eins og var
hér áður fyrr þegar heimilislæknar
kepptust við að veita sem besta þjón-
ustu svo sjúklingar leituðu til þeirra
og þeir nutu vinsælda sinna og þjón-
ustulundar.
Til að allrar sanngirni sé gætt má
geta þess að þegar dóttir mín loks
komst í hendur lækninum, konu,
fékk hún prýðilega og fagmannlega
umönnun. Margir dugandi læknar,
eins og þessi kona, finnast eflaust
innan heilbrigðiskerfisins. Þeir
myndu njóta sín betur í samkeppn-
isumhverfi, – tossarnir síður. Hin
dauða hönd ríkisrekstrar er jafn
slæm í heilbrigðisþjónustunni eins og
í öðrum þjónustugreinum. Engin
einkarekin heilbrigðisstofnun myndi
láta viðskiptavininn liggja í skítnum
utandyra enda yrði hún fljótlega jafn
illa farin og skjólstæðingarnir. Þar
að auki myndi aukin samkeppni leiða
til sparnaðar og meiri framfara í
þessu sem öðru.
Pestarbæli
illskunnar
Eftir Valdimar
Jóhannesson
Valdimar H
Jóhannesson
» „Hér verður engin
undantekning gerð,“
svaraði heilbrigðis-
starfsmaðurinn kulda-
lega alveg ósnortinn af
sjúklingnum sem lá
þarna fyrir hunda og
manna fótum.
Höfundur er á eftirlaunaaldri.
Á árunum 1952-1954
var skipstjóri dæmdur
og sviptur starfsrétt-
indum í tvö ár vegna
bókunar á einu orði í
dagbók skipsins sem
talið var rangt.
Gilda sömu lög fyrir
heilbrigðisstarfsfólk
um rangar (ósannar)
bókanir í sjúkraskrá?
Eru sambærileg
ákvæði í lögum er varða ranga skrán-
ingu í sjúkraskrá sjúklinga á Íslandi?
Samkvæmt upplýsingum er veittar
voru á fundi með fulltrúum frá emb-
ætti Landlæknis eru sjúklingar sjálf-
ir ábyrgir fyrir bókunum um þá í
sjúkraskrá. Sjúklingar eiga rétt (ber
skylda til ef þeir vilja koma að at-
hugasemdum) á að leita eftir upplýs-
ingum hjá heilbrigðisstarfsfólki um
hvað hafi verið skráð í sjúkraskrá eft-
ir heimsókn sjúklings. Það skal tekið
fram að samkvæmt lögum um skrán-
ingar í sjúkraskrá hefur heilbrigð-
isstarfsmaður 24 klukkustundir frá
lokum viðtals við sjúklinginn til að
skrá upplýsingar sem starfsmaðurinn
telur þörf á.
Í upplýsingum frá embætti Land-
læknis kemur fram að telji sjúklingur
eftir að hafa fengið upplýsingar frá
heilbrigðisstarfsmanni að bókun sé
ekki rétt getur hann sent inn skrif-
lega athugasemd til starfsmannsins
um það sem hann telur ekki rétt eftir
sér haft. Heilbrigðisstarfsmanni ber
að bóka athugasemd sjúklingsins í
sjúkraskrá. Þess ber hins vegar að
geta að þar er um að ræða orð gegn
orði en ekki leiðréttingu á talinni
rangri skráningu í sjúkraskrá. Því
eru athugasemdir sjúklings vegna
ósannra bókana í sjúkraskrá lítils
virði þar sem annað
heilbrigðisstarfsfólk
sem vitnar í bókanir
(skráðar heimildir í
sjúkraskrá sjúklingsins)
horfir fram hjá at-
hugasemdum sjúklings-
ins og tekur niðurstöður
(skráningu) heilbrigð-
isstarfsmanns sem
sannleikann.
Sjúklingur er því
varnarlaus gagnvart
röngum bókunum heil-
brigðisstarfsfólks í
sjúkraskrá hans en rangar bókanir
eru mjög algengar og sumar hættu-
legar eins og undirritaður hefur
reynslu af.
Af hálfu Landlæknis er neitað um
eyðingu sjúkraskrár sem inniheldur
fjöldann allan af röngum (fölskum)
bókunum sem hafa orðið til alvarlegs
heilsutjóns fyrir sjúklinginn. Neitunin
er byggð á íhaldssemi þar sem þeir
hjá embætti Landlæknis óttast hol-
skeflu af kröfum um eyðingu rangra
skráninga í sjúkraskrár landsmanna.
Þar með eru landsmenn réttlausir
gagnvart þessu og verða að sætta sig
við stórhættulegt orðalag í bókunum
er getur varðað öryggi þeirra.
Sennilegt er að fáir sjúklingar geri
sér grein fyrir hve margar ósannar
skráningar eru í sjúkraskrá þeirra.
Undirritaður telur sig ekki geta verið
þann eina sem orðið hefur fyrir bók-
unum á ósönnum atvikalýsingum í
sjúkraskrá, því ef svo væri mætti
kalla það einelti.
Það skal tekið fram að þegar und-
irritaður kallaði fyrst eftir afriti af
upplýsingum í sjúkraskrá kom í ljós
að margir tugir rangra upplýsinga
voru skráðir og sum tilvikin hættuleg
heilsunni, eins og í ljós hefur komið,
með alvarlegu heilsutjóni.
Því miður er það svo að það sem
einkennir heilbrigðiskerfið er að röng
sjúkdómsgreining heilbrigðisstarfs-
manns sem bókuð er í sjúkraskrá er
lesin af næsta heilbrigðisstarfsmanni
sem leitað er til og án nokkurra rann-
sókna er vitnað í röngu skráninguna.
Þannig heldur röng sjúkdómsgrein-
ing áfram jafnvel árum saman þar til
fyrir tilviljun er leitað til sérfræðings
sem framkvæmir rannsókn og kemst
að því að margra ára barátta sjúk-
lingsins við veikindi er af völdum
(eitraðs) lyfs sem ávísað hafði verið
með leyfi heilbrigðisyfirvalda og not-
að í áraraðir en reyndist hættulegt
eitur fyrir sjúklinginn. Heilsu sjúk-
lings var fórnað fyrir vankunnáttu
eða annarlega hagsmuni heilbrigð-
iskerfisins því sjúklingur var aldraður
(aldur yfir meðalaldri landsmanna).
Sú afstaða fulltrúa embættis Land-
læknis að þeir geti ekkert gert í svona
málum er yfirlýsing um tilgangsleysi
embættisins.
Almennur skilningur landsmanna
er að embætti Landlæknis sé æðsta
yfirvald í þágu landsmanna allra en
ekki varnaraðili fyrir heilbrigðis-
starfsfólk. Embættið ætti að hafa eft-
irlit með því að heilbrigðisþjónustan
sé eins fullkomin og unnt er.
Sú spurning hefur vaknað hver eit-
urlyfjabaróninn sé sem heimilar notk-
un á slíku eiturlyfi sem þarna er um
að ræða. Eru landsmenn hugsanlega
tilraunadýr fyrir lyfjaframleiðendur?
Vegna eitrunaráhrifa margra lyfja
sem á markaðnum eru þarf að efla
eftirlit með notkun þessara varasömu
lyfja. Það þarf öflugt eftirlit og virkt
svo koma megi í veg fyrir alvarlega
spillingu á heilsu sjúklinga. Það má
ekki spara kostnað við rannsóknir á
hugsanlegum eituráhrifum lyfja sem
ávísað er af læknum eins og gert hef-
ur verið og virðist sá sparnaður eink-
um beinast að eldra fólki.
Sjúkraskrá og emb-
ætti Landlæknis
Eftir Kristján S.
Guðmundsson
» Sjúkraskrár geta
verið hættulegar
vegna rangra bókana
starfsfólks.
Kristján Guðmundsson
Höfundur er fyrrverandi skipstjóri.
Verið velkomin
í sjónmælingu
Hamraborg 10, Kópavogi, sími 554 3200
Opið virka daga 9.30–18