Morgunblaðið - 07.12.2022, Blaðsíða 13

13
MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 7. DESEMBER 2022
Ráðhúsið Síðari umræða um fjárhagsáætlun fyrir 2023 fór fram í borgarstjórn í gær. Þrír úr meirihlutanum voru fjarri, þau Einar Þorsteinsson, Heiða B. Hilmisdóttir og Þórdís Lóa Þórhallsdóttir.
Eggert Jóhannesson
Heimsbúskapurinn
er að skríða í áttina að
fordæmalausum sam-
bræðingi af efnahags-,
fjármála- og skulda-
kreppu, eftir að ríkis-
skuldir, lántökur og
skuldsetning sprungu
út á síðustu áratugum.
Í einkageiranum
inniheldur skuldafjallið
skuldir heimilanna
(eins og húsnæðislán,
kreditkort, bílalán, námslán, einka-
lán), skuldir fyrirtækja og stórfyrir-
tækja (bankalán, skuldabréf og
einkaskuldir) og fjármálageirans
(skuldir bankastofnana og annarra
fjármálastofnana). Í opinbera geir-
anum inniheldur það skuldabréf rík-
is, héraða og sveitarstjórnar og aðr-
ar formlegar skuldbindingar, auk
þess sem óbeinar skuldir eins og
ófjármagnaðar skuldbindingar á
borð við lífeyrisréttindi og heil-
brigðiskerfi – sem munu bara vaxa
eftir því sem samfélögin eldast.
Með því að horfa bara á beinar
skuldir eru tölurnar yfirþyrmandi.
Á heimsvísu jukust heildarskuldir í
opinbera og einkageiranum úr 200%
sem hlutfalli af þjóðarframleiðslu
árið 1999 upp í 350% árið 2021.
Hlutfallið er nú 420% hjá háþró-
uðum hagkerfum og 330% í Kína. Í
Bandaríkjunum er hlutfallið 420%,
sem er hærra en það var í krepp-
unni miklu og í kjölfar síðari heims-
styrjaldar.
Auðvitað geta skuldir örvað at-
vinnugreinar ef lántakendur fjár-
festa í nýjum fjármunum (tækja-
búnaði, heimilum,
opinberum innviðum)
sem skila af sér meiri
afrakstri en lántöku-
kostnaðinum nemur.
En miklar lántökur
enda einfaldlega á að
fjármagna neyslu um-
fram tekjur á reglu-
legum grunni – og það
er uppskrift að gjald-
þroti. Að auki geta
fjárfestingar í
„fjármunum“ einnig
verið áhættusamar,
hvort sem lántakandi er fjölskylda
að kaupa heimili á uppblásnu yfir-
verði, fyrirtæki sem er að reyna að
stækka of fljótt sama hver afrakst-
urinn er, eða ríkisstjórn sem er að
eyða peningunum í „hvíta fíla“ (stór-
vaxin en gagnslaus innviðaverkefni).
Slík yfirlántaka hefur átt sér stað
í áratugi, af ýmsum ástæðum. Lýð-
ræðisvæðing fjármálakerfisins hef-
ur leyft heimilum með litlar tekjur
að fjármagna neyslu sína með
skuldum. Mið-hægri ríkisstjórnir
hafa statt og stöðugt lækkað skatta
án þess að draga úr eyðslu, á meðan
mið-vinstri stjórnir hafa eytt ríku-
lega í félagsleg verkefni sem ekki
eru fjármögnuð að fullu með nægi-
lega háum sköttum. Og skattastefn-
ur sem taka skuldir fram yfir eigið
fé, studdar af mjög frjálslegri pen-
inga- og lánastefnum seðlabank-
anna, hafa ýtt undir stóraukna lán-
töku hjá einkageiranum og hinu
opinbera.
Áralöng magnbundin íhlutun (e.
quantitative easing) og íhlutun í út-
lánum héldu lántökukostnaði nálægt
núllinu, og hann varð jafnvel í sum-
um tilfellum neikvæður (líkt og í
Evrópu og Japan þar til nýlega). Á
árinu 2020 voru opinberar skuldir
með neikvæðum afrakstri um 17
billjónir bandaríkjadala, og í sumum
norrænu ríkjunum voru meira að
segja húsnæðislán með neikvæðum
nafnvöxtum.
Sprengingin sem hefur orðið í
ósjálfbæru skuldahlutfalli gaf til
kynna að margir lántakendur –
heimili, fyrirtæki, bankar, skugga-
bankar, ríkisstjórnir og jafnvel heilu
ríkin – væru gjaldþrota „uppvakn-
ingar“ sem væri haldið uppi af lág-
um vöxtum (sem héldu greiðslu-
byrði þeirra undir stjórn). Í bæði
alþjóðlegu fjármálakreppunni 2008
og í heimsfaraldrinum var mörgum
gjaldþrota aðilum sem hefðu annars
farið á hausinn bjargað af núllvaxta-
stefnu eða neikvæðri vaxtastefnu,
magnbundinni íhlutun og beinum
björgunaraðgerðum stjórnvalda.
En nú hefur verðbólga – sem
nærðist á sömu ofurlausu stefnun-
um í ríkisfjármálum, peningamálum
og lánamálum – bundið enda á hinn
fjármálalega „dag hinna dauðu“. Nú
þegar seðlabankar neyðast til að
hækka stýrivextina til að reyna að
halda stöðugu verðlagi eru upp-
vakningarnir að upplifa háar hækk-
anir á greiðslubyrði sinni. Fyrir
marga reynist þetta vera þrefalt
áfall, þar sem verðbólgan grefur
einnig undan rauntekjum heim-
ilanna og lækkar verðgildi eigna
þeirra, eins og húsnæðis og verð-
bréfa. Það sama á við um viðkvæm
og of skuldsett fyrirtæki, fjármála-
stofnanir og ríkisstjórnir: þau horfa
fram á mjög hækkandi lántöku-
kostnað, minni tekjur og gjöld og
minna verðgildi á eignum, allt á
sama tíma.
Það sem verra er; þessi þróun
gerist á sama tíma og stöðn-
unarverðbólgan (há verðbólga á
sama tíma og hagvöxtur er lítill)
hefur snúið aftur. Síðast þegar há-
þróuð hagkerfi upplifðu slíkar að-
stæður var á áttunda áratug 20. ald-
arinnar. En á þeim tíma var
skuldahlutfallið mjög lágt. Í dag
horfum við fram á verstu hliðar átt-
unda áratugarins (áföll vegna stöðn-
unarverðbólgu) ofan á verstu hliðar
alþjóðlegu fjármálakreppunnar. Og
að þessu sinni getum við ekki bara
lækkað stýrivexti til þess að auka
eftirspurn.
Þegar öllu er á botninn hvolft er
heimsbúskapurinn að verða fyrir
stöðugum áföllum á framboði til
skamms og miðlungstíma sem draga
úr hagvexti og hækka verð og fram-
leiðslukostnað. Á meðal þeirra eru
truflanir heimsfaraldursins á fram-
boði á vinnuafli og vörum; áhrif inn-
rásar Rússlands í Úkraínu á vöru-
verð; hin sífellt skelfilegri stefna
Kínverja um núll-Covid; og fjöldi
annarra áfalla til miðlungstíma – allt
frá loftslagsbreytingum til þróunar í
alþjóðastjórnmálum – sem munu
búa til aukinn þrýsting stöðnunar-
verðbólgu.
Ólíkt fjármálakreppunni 2008 og
á fyrstu mánuðum heimsfaraldurs-
ins myndi það að bjarga opinberum
og einkaaðilum með lausatökum í
efnahagsstefnunni hella meiri olíu á
verðbólgubálið. Það þýðir að það
verður hörð lending – djúp og löng
efnahagslægð – ofan á alvarlega
fjármálakreppu. Þegar eignabólur
springa, greiðslubyrði snareykst og
fastar tekjur lækka hjá heimilum,
fyrirtækjum og ríkisstjórnum,
munu efnahagskreppan og fjár-
málakreppan nærast hvor á annarri.
Vissulega geta háþróuð hagkerfi
sem taka lán í eigin gjaldmiðli notað
tímabil af óvæntri verðbólgu til að
draga úr raunvirði einhverra skulda
með langtíma- og fasta nafnvexti.
Þegar ríkisstjórnir vilja hvorki
hækka skatta né skera niður til að
draga úr fjárlagahalla sínum verður
peningavæðing seðlabanka með
halla einu sinni enn leiðin sem veitir
minnsta mótspyrnu. En það er ekki
hægt að plata alla öllum stundum.
Þegar verðbólgudraugurinn sleppur
úr flöskunni – sem er það sem gerist
þegar seðlabankarnir hætta að berj-
ast við hann þegar þeir standa
frammi fyrir hinu efnahagslega og
fjármálalega hruni – mun lántöku-
kostnaður snarhækka að nafn- og
raunvirði. Það er hægt að fresta
móður allra stöðnunarverðbólgu-
skuldakreppna en ekki forðast hana.
Nouriel Roubini »Heimsbúskapurinn
er að verða fyrir
stöðugum áföllum á
framboði til skamms og
miðlungstíma sem
draga úr hagvexti og
hækka verð og fram-
leiðslukostnað.
Nouriel Roubini
Höfundur er prófessor emeritus
í hagfræði við New York-háskóla.
© Project Syndicate, 2022.
Hið óumflýjanlega hrun