Morgunblaðið - Sunnudagur - 14.08.2022, Síða 24

Þ
egar barn stundar nám í
skóla reynir mikið á hug
þess og heila og segja má
að kennarar séu að vinna með og
þjálfa heila nemenda í skólanum.
Því er mikilvægt að veita því at-
hygli hvernig heilinn þroskast og
þróast hjá börnum til þess að þau
byggi upp þá færni sem þeim er
ætlað að ná. Í þróunarverkefninu
Kveikjum neistann sem starfrækt
er við Grunnskóla Vestmannaeyja
er stuðst við kenningar nokkurra
fremstu vísindamanna heims og
hafa nokkrum þeirra verið gerð
skil í pistlum hér í Morgun-
blaðinu.
Að brjóta lestrarkóðann
Í þessum pistli viljum við vekja
athygli á einum þeirra vísinda-
manna sem Kveikjum neistann
styðst við en það er hinn franski
Stanislas Dehaene sem er prófess-
or við Collége de France og einn
fremsti fræðimaður í heiminum á
sviði heilastarfsemi og færniþró-
unar. Til marks um hve virtur
vísindamaður Dehaene er þá hefur
hann birt á milli 600 og 700 al-
þjóðlegar vísindagreinar og er
með yfir 150.000 tilvitnanir sem
þýðir hve oft hefur verið vísað í
greinar hans í öðrum vísinda-
greinum. Norski nóbelsverðlauna-
hafinn á sviði lífeðlis- og lækn-
isfræði, Edvard Moser, sagði árið
2014 að Stanislas Dehaene væri sá
fremsti í heiminum á sviði heila-
starfsemi og færni (e. brain and
skill). Dehaene er helsti ráðgjafi
Frakka á sviði lestrarmála og hafa
rannsóknir hans og skrif meðal
annars bent á að í lestrarkennslu
verður að byrja með bókstafa-
hljóða-kennslu eða hljóðaaðferðina
(e. phonics) eins og við köllum
hana. Hljóðaaðferðin, frá eind til
heildar, er aðferð þar sem unnið
er út frá því að heilinn læri fyrst
bókstafina og hljóð þeirra (eind-
irnar) og í kjölfarið setji heilinn
saman hljóðin í orð. Fyrst tvö og
tvö hljóð saman, svo þrjú og þrjú,
þar næst fjögur og fjögur o.s.frv.
Til útskýringar þá þarf heilinn
fyrst að læra stafina „í“ og „s“ og
hljóð þeirra til að geta lesið orðið
„ís“. Þjálfun í lestri gerir það svo
að verkum að barn nær að lesa sí-
fellt lengri orð. Barn brýtur
lestrarkóðann, eins og við köllum
það, þegar það hefur náð að
tengja saman nægan fjölda bók-
stafa við hljóð og getur það verið
misjafnt eftir tungumálum hve
marga bókstafi og hljóð þarf að
tengja saman til að hafa brotið
lestrarkóðann. Því má segja að
þegar lestrarkóðinn hefur verið
brotinn, og aðeins þá, hafi grunn-
urinn verið lagður fyrir lestr-
arnám barns. Þannig er bókstafa-
hljóða-kunnátta alger lykill að því
að komast af stað í lestrarnámi og
þá er mikilvægt að við taki mark-
viss þjálfun og aftur þjálfun sem
gengur út á lestur bóka, lestur
texta, skapandi skrif, örvandi mál-
skilningsumhverfi og framsögn.
Norskt stöðumatspróf
Fyrir nokkrum árum vildi annar
undirritaðra (Hermundur Sig-
mundsson) skoða stöðu í lestri hjá
börnum sem voru að hefja skóla-
göngu í Noregi. Athugunin fólst í
að skoða hvernig bókstafa-hljóða-
kunnátta væri hjá börnum, hvort
þau gætu lesið einstök orð, lesið
setningar eða samfelldan texta.
Hermundur fór í samstarf með
akademískum fræðimönnum við
kennaradeild háskólans í Þránd-
heimi og komst að því að til væri
norskt stöðumatspróf, Bokstaf-
testen, sem þróað hafði verið árið
1992 af Gretu Ofteland en hún var
kennari í 40 ár í norskum grunn-
skólum. Hermundur hafði sam-
band við Gretu og hóf samstarf
við hana og fékk meðal annars að
nota stöðumatsprófið hennar í
tengslum við doktorsverkefni eins
nemanda síns.
Samstarfið skilaði
þremur vís-
indagreinum sem
birtar voru í virt-
um tímaritum.
Greta býr yfir
gríðarlegri
reynslu sem lestr-
arkennari ungra
barna. Árið 2002-2003 fylgdi hún
eftir 530 nemendum á þeirra
fyrsta skólaári og fylgdist grannt
með þróun lestrarnáms þeirra.
Eftir alla þessa reynslu og upp-
lifun með þúsundum norskra
grunnskólabarna er það niður-
staða Gretu að til að brjóta lestr-
arkóðann þurfi barn að kunna 18-
19 bókstafi og hljóð (af 29 bók-
stöfum í norska stafrófinu).
Nemendur fá þjálfun
Með verkefninu Kveikjum neist-
ann er ætlunin að einblína á áður-
nefndar aðferðir og gera foreldra
og kennara markvisst meðvitaða
um stöðu barnsins í lestrarnám-
inu. Fyrsti nemendahópur verk-
efnisins hefur lokið við fyrsta
bekk og eftir skólaárið var staðan
góð hjá nemendum. Allir nem-
endur gátu lesið orð, sem sagt
höfðu brotið lestrarkóðann, 96%
gátu lesið setningar og 88% lesið
samfelldan texta. Lykillinn að
þessum árangri er markviss vinna
með aðferðir LESTU-nálgunar-
innar sem
byggist á
hljóðaaðferð,
frá eind til
heildar, í anda
Stanislas De-
haenes. Annar
lykilþáttur er
stöðumat og
eftirfylgni þar
sem nemendur fá þjálfun í skól-
anum miðað við færni sína á
hverjum tíma. Nemendur og for-
eldrar barna í Kveikjum neistann
eru mjög vel upplýst um hver
staðan er hverju sinni hvað varðar
að brjóta lestrarkóðann, ná að
lesa orð eða ná að lesa texta. Í
framhaldinu verður unnið að þró-
un þessarar aðferðar með kenn-
urum, nemendum og foreldrum og
við bætist enn meiri þjálfun í
lestri bóka, skapandi skrifum og
framsögn.
Hermundur Sigmundsson, prófessor
við Norska tækni- og vísindaháskólann
og Rannsóknarsetur um menntun og
hugarfar, Háskóla Íslands
Einar Gunnarsson, aðstoðarskólastjóri
við grunnskólann í Vestmannaeyjum
Stanislas Dehaene – frá eind til heildar
„Þjálfun í lestri gerir það svo að
verkum að barn nær að lesa sífellt
lengri orð,“ segir Hermundur.
Colorbox
’
Því má segja að
þegar lestrarkóðinn
hefur verið brotinn, og
aðeins þá, hafi grunn-
urinn verið lagður fyr-
ir lestrarnám barns.
Úr ólíkum áttum
Hermundur Sigmundsson hermundur@hi.is
Einar Gunnarsson
24 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 14.8. 2022
MENNTUN
ÞÚ FINNUR ALLT Á FINNA.IS
ÞARFTU
AÐ LÁTA
GERA VIÐ?