Ísland - 31.01.1899, Blaðsíða 1

Ísland - 31.01.1899, Blaðsíða 1
ÍSLAND 1. ársfj. Reykjavík, 31. janúar 1899. 2. tölubl. „T Ix xx 1 o" er stærsta lífsábyrgðarfjelag á Norðurlðnduni. Ábyrgðir þess nema nú rúmJega 100 mill. kr. Ábyrgðir teknar 1897 voru 3575 að tölu ; var upphæð þeirra samtals 14,512,300 kr. „Thule" borgar líftryggjendum hærri DB012LXS.S en nokkurt anaað fjelag. Umboðsmaður fjelagsins fyrir ísland: Bernharð Laxdal, Akureyri. Þættir um íslenzkar bókmenntir. Það hefur lítið verið ritað á íslenzku um ís- lenzkar bókmenntir, bæði að fornu og nýju, sem aðgengilegt sje til lesturs fyrir alþýðu manna. Miklu meir er þó ritað um fornu bókmenntirnar,en ír.est er það vísindalegar ritgerðir eptir lærða mál- fræðinga og fornfræðinga og því lítt við alþýðu hæfi. Á útlendum tungum er miklu meir ritað um fornbókrrjenntir okkar, og er bókmenntasaga Finns prófessors Jónssonar hið nýjasta og jafn- fraiat eitt hið mesta verk, sem um þær hefur verið skráð. Hún er rituð á dönsku og er svo umfangs- ELÍkil og dýr dók, að á sína tungu eignast íslend- ingar að likindum seint svo stóra bókmenntasögu. En það er ekki ótrúlegt, að mirgur maðurinn hjer á landi, sem ekki hefur tæki til að afla sjer út- lendra bóka, sem fjalla um bókmenntir okkar, vilji gjarnan fræðast um þessi efni. Hefur „ísl." því í hug að flytja þætti um íslenzkar bókmenntir, alþýðlega ritaða, er gefl mönnum hugmynd um helztu ritsrníði íslenzk á öllum tímum. Auðvitað verður hjer farið fljótt yfir sögu, og ætlunin er ekki að telja upp, hvað ritað hafl verið, heldur skýra inni- hald og stefnu bókmenntanna á ýmsum tímum. Hjer er byrjað á því elzta, og verður evo haldið fram eptir tímanum, þótt þættir þessir eigi ekki beiti- Iínis að vera samanhangandi saga, heldur safn af einstókum ritgjörðum. Á þennan hátt er hægast að gera mönnum efnið ljóst og forðast þó endur- tekningar. I. Inngangur. Þegar ísland fannst af Norðmönnum (874) og byggðist, gekk ein tunga um öll Norðurlönd. Hún er í fornum kvæðum stundum nefnd dönsk tunga. En er fram líður á 10. öldina, fer fyrst að bera á nokkurri greiningu í tungunni, en þó lítils háttar með fyrstu. Þær breytingar, er þá fer að bóla á, kljúfa tunguna í tvohluta, og eru Svíar og Danir um annan hlutann, Norðmenn og íslend- ingar um hinn. Eptir 1300 klofnar tungau enn í sænaku og dönsku, en Norðmenn týna smátt og smátt hinu íorna ináli og verða þá aðaltungurnar fjórar og er svo enn í dag. í ritum Snorra Sturlusonar er hin norska og íslenzka tanga nefnd norræna eða norrœnt mál, og það nafn hefur hún enn. Snorri lætur og norrænu stundum þýða hið sama sem áður er kallað dónsk tunga. Á 16. öld er tunga vor fyrst nefnd Islenzka. Þá eru það íslend- ingar einir, er geyma hið forna mál, en aðrar norðurlandaþjóðir hafa þá lyrir löngu gleymt því. Hin elztu spor, sem hið norræna mál hefur eptir sig látið, eru grafletur, rúnastafir, er fornmenn hjuggu á steina; voru steinarnir reistir upp yíðs vegar til minningar um látna menn, og eru nöfn þeirra manna höggvin á steinana. Stundum er þess einnig getið, hver hafi reist steininn. Gerðu forn- menn sjer þannig far um að geyma minningu hinna dauða. Svo segir í Hávamálum: Deyr tje, en orðstírr deyja frændr, deyr aldregi deyr sjálfr it sama; hveim sjer göðan getr. Þetta letur var nefat rúnir, en rún þýðir: leyndardómur. Mjög er óljós uppruui rúnaleturs- ins. Þó þykjast menn nú geta sanneð, að það sje myndad á 3. öld eptir Krist eptir stafrofl latínu- manna. Eúnasteinar, er fundizt hafa í Svíþjóð, á Prakklandi og Eiglandi sýna, að hið sama rúna- stafrof hefur verið notað á öllum þessum stöðum, en þeir steinar, sem hjer ræðir um, eru frá árun- um 600—800. í því stafrofi eru 24 stafir. En síðan kemur það fram, að Norðurlönd eiga annað rúnastafrof og eru í því 16 stafir. Þiðstafrof er nefnt eins og hið fyrnefnda fúþark eptir byrjunar- stöfunum. Þetta rúnastafrof kemur fram á stein- um, er fundizt hafa í Danmörku frá 10. öld. Mál og orðmyndir eru þar hinar sömu og á elztu hand- ritum íslendinga. Rjetteptir 1100 rita menn með latínustöfuro. Rúuir voru og ristar á trje og horn. Sú var trú manna, að miklir leyndardómar fylgdu rúna- ekriptinni og var hún höfð til galdra og gerninga eðri tilníðs; því er kallað að rista einhverjuin níð. Á íslandi tíðkaðist aldreí að höggva rúnir á legsteina, og vita menn ekki dæmi til, að svo hafi verið gert fyr en í lok 13. aldar, og var þó sjaldgæft. Fá handrit eru til með rúuum. Og þegar ritöld hefst á íslandi, um 1100, rita menn með latínustöfum- og er aukið við þeim stöfum, er til þurftu. Það letur er kallað munkaletur. En um 1140 er rituð íslenzk staffrœði og er hún prentuð í Snorra Eddu,eptir ætlun sumra. Þegar ísland byggðist var kveðskapur nokk- uð tíðkaður í Noregi. Eigi vita menn uppruna hans. Litlar sagnir hafa menu af foruskáldskap hjá Dönum eða Svíum. Bragi hinn gamli er elzta skáld Norðmanna, er sögur segja frá, og hyggja mennhannhafa lifað hjerum bil frá800—850. Har- aldur hinn hárfagri hafði skáld við hirð sína svo sem Þjbðólf úr Hvini, er kveðið hefur Ynglinga- tal og Haustlöng, Þorbjörn hornklofa, er kveðið hefur Glymdrápu og orti um Hafarsfjarðarorustu og hirð Haralds koaungs. Eyvindur skáldaspiliir (um 920—990) var og norskur; hann hefur kveðið Hákonarmál, Háleygjatal og íslendingadrápu. En hann er síðastur noskra skálda, ogeptir það eru hirðskáldin jafnan íslenzk. Er svo að sjá sem kveð- skapur leggist niður í Noregi eða fiytjist með land- námsmönnum til ísland*. Skáld eru nefnd í fornum sögum svo sem Stark- aður hinn gamli,oger hann talinn elztur allra skálda. En allar sagnir um hann líkjast æfintýri; hann er jötunkynjaður og alinn upp af Óðni og lifir þrjá mannsaldra. Ragnar konungur loðbrók á og að hafa verið skáld. En allar sagnir um þessa menn eru rnjög í þoku og talið víst, að þær vís- ur sem þeini eru eignaðar, sjeu síðar kveðnar. Rj ettritunar samþykkt „Blaðamaniiafjelagsins". Á föstudagskvöldið var íslenzk rjettritun til um- ræðu í stúdentafjelaginu. Var sá fundur einhver hinn fjörugasti, sem þar hefur verið haldinn langa lengi. Umræður hófust með því, að rektor Bjórn M. Ólsen flutti langa og fjöruga ræðu og reif niður rjettritunarákvæði Blaðamanitafjelagsins, en játaði jafnframt, að tilraun þeirra til að fá ein- ingu í stafsetninguna væri allrar viðurkenningar verð. Svo sem kunnugt er, vill rektor Ólsen færa stafsetning íslenzkunnar nokkru nær framburði en gjört er i skólarjettrituninnl, eða rithætti H. Kr. Friðrikssonar!yfirkennara, sem nu er fílmennastur. Eu rektor Ólsen t*ldi rjettritunarsamtök Blaða- mannafjelagsins fara í öfuga átt og væru þiu apturför frá skóhrjettritUGÍnni; gerði hann mikið skop að einstökum ákvæðum í ritreglum Blaðam.- fjel. Hann lýsti og yfir skoðun sinni á ritdeilu þeirri, sera fyrv. yfirkennsri H. Kr. Friðriksson hefði nýlega háð við „ísaf." út úr þessu máli og kvaðst þar eindregið fylgja yfirkennaranum, en skopaðist mjög að fáfræði blaðsins og framhleypni, þar sem það hefði hlaupið út í þær ógöagur, að fara að rita um mál, sem það auðsýnilega hefði mjög lítið vit á. Þá tnlaði fyrv. yfirkennari H. Kr. Friðriks8on, og hafði hanu verið beðinn að koma á fundinn til að taka þátt í umræðunum. Hann tók mjög í sama strenginn og rektor B. M. Ólsen, að rjettritunarbreyting Blaðamannafjel.væri til gpillis tungunni, en hvergi til bóta. Fylgdi ræðum þeirra beggja mikið lófaklapp og var gerð ur að þeim góður rómur. Þá talaði Jón Ólafsson til varnar blaðamanna-rjettrituninni, og var vörn hans frækileg, svo sem við mátti búast af jafn- miklum mælskumanni. En það kom og í Ijós, að hinn skorti mjög málfræðislega þekkingu til að ganga á hólm við þá hina lærðu menn og hallað- ist bardagiun mjögáhann, og því meir 8em á leið. Þá talaði Pálmi Pálsson,? íslenzkukennari lærða skólans; kvaðst hann ekki leggja mikla áherzlu á það, hverjum reglum stafsetningin fylgdi í ein- stökum atriðum, ef samræmi væri i rithættinum og hann fjarlægðist ekki mjög nútíðarframburð. Þeir rektor Ólsen, H. Kr. Friðriksson og Jón Ólafsson tölnðu oftar en einu sinni. Þá var leitað atkvæða fundarins um þið, hve margir væru þar meðmæltir rjettritun Bliðam.fjel., og hafði hún 5 atkv. með sjer, en hin öll á móti, milii 20 og 30. Þá var aamþykkt, að Stúdentafjelagið tæki að sjer að koma ræðu þeirri, sem rektor ÓHen hóí' með umræðurnar, á prent, og svo ú'drætti úr umræð- unum, og skyldu þeir, sem til máls tóku, sjálfir gefa útdrátt, hver af sínum ræðum. Svo var ætl- að á, að þetta yrði 3 arka kver og kæmi út innan skamms. Það má nú telja útsjeð um, að rjettritunarsam- tök Blm.fjel. verði nokkutn tíma almenn. Þeir sem undir samþykktina rita við og við fyrir til- mæli sumraritstjórann?, gjöra við hana hver sína athugasemd, og neita að breyta fyrri ritvenju sinni, þótt þeir leyfi, að allt sem á prenti sjáist eptir þi, /megi vera með þessari rjettritun. Og skoplegt er, að vera þá að seilast eptir nöfnum ýmissa þeirra manna, sem vitanlega aldrei rita neitc það, er prentað verður. í Blaðamanuafjel. er jafnvel nú svo komið, að þar er ekki full eining um rjettritunina. Gruðm. læknir Björnsson, sem nú er genginn í fjelagið, lýsti því yfir á fundi Stúdentafjelagsins, að hann fylgdi ekki rithætti Blm.fjel., þótt sú væri stafsetningin á „Eir", sem út er gefin af hr. Sigfúsi Eymundssyni, og verður að fylgja hans rjettritun, en það er rjettritun Blm.fjel. Þá var það fundarsamþykkt í Blm.fjel., að ekk- ert mætti taka upp í blöð þau, sem í væru rjett- ritunarsamþykktinni, nema það væri með rjettritun Blm.fjel. En í „ísaf." síðustu sjest nú, að B. J. hefur rofið þá samþykkt og flaggar nú með rjott- ritun rektors Ólsens í blaðinu. Þegar um það var að gjóra, hvort hann fengi að halda 2—3 kr. auglýsing eða ekki vegna samþykktarinnar, þá er honum öllum lokið. Ekki metur hann sig nú hátt til peningaverðs, karlsauðurinn, og er þetta helzt til „billegt".

x

Ísland

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísland
https://timarit.is/publication/30

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.