Tíminn - 21.12.1960, Side 8

Tíminn - 21.12.1960, Side 8
TIMINN, mflPvlkudagiim 21. ðesember 1960. . 8 BÆKUR * BÆKUR * BÆ K U R * BÆKUR * BÆ K U R Mikið og þarft ættfræðirit Björn Magnússon: ÆTTIR SÍÐUPRESTA. NiSjatal Jóns próíasts Steingrímssonar á Prestsbakka og Páls prófasts Pálssonar í Hörgsdal og syst- kina hans. — Bókaútgáfan Norðri, Reykjavík 1960.‘603 bls. Þeir, sem áhuga hafa á ætt- fræði, þurfa ekki að vera í nein- um vandræðum með að velja sér jólabók að þessu sinni. Fyrir nokkrum dögum er komin á mark- aðinn á vegum bókaforlagsins „Norðra“ ein með stærstu ættar- tölubókum prentuðum. Nefnist hún Ættir Síðupresta, og er höf- undur hennar Björn Magnússon guðfræðiprófessor, en hann hefur áður fengizt allmikið við þessi fræði, gefið út Prestatal og pró- fasta eftir séra Svein Níelsson (Rvík 1950) og samið Guðfræð- ingatal 1874—1957 með æviágrip- um allra íslenzkra guðfræðinga á nefndu tímabili (Rvík 1957). Af þessu hefur hann heyjað sér mik- inn fróðleik um ættir og persónu sögu, sem orðið hefur honum gott veganesti, er hann réðst í að semja þetta mikla ættfræðirit. Ættir Síðupresta skiptast í tvo meginhluta. Nefnist hinn fyrri Jónsætt (bls. 11—350) og er niðja- tal síra Jóns prófasts Steingríms- sonar á Prestsbakka á Síðu, sem gat sér mikið frægðarorð á hörm- ungatímum Skaftáreldanna, sem kunnugt er. Með fyrri konu sinni, Þórunni Hannesdóttur’ sýslumanns Schevings, átti séra Jón 5 dætur, sem giftust allar prestum, og eru Boðið í ferð til Marz Ferðbúinn til Mars heitir bók, sem bókaútgáfan Hildur sendir á mar'kaðinn þessa dagana. Þetta er bók fyrir hrausta og hugmyndaríka drengi, sem hafa unun af að horfa fram í tímann o g fylgjast með ævintýrum Tomma Corbett og félaga hans í ferðum þerira um háloftin í rak- ettuskipum. Könnun háloftanna er mesta ævintýri mannsins, og getur engan órað fyrir hvað þar er að finna á næstu áratugum. Þeir, sem nú eru ungir, munu taka þátt í því ævin- týri, og geimferðir tilheyra næstu kynslóð, sem e.t.v. mun ferðast um háloftin eins og við í flugvél- um í dag. Ferðbúinn til Mars er fyrsta bókin í bókaflokki, sem lýsir ferð- um Tomma Corbett og félaga hans til annarra himintungla, og þeim ótrúlegu og spennandi ævintýrum, sem þeir lenda í. Höfundur þessara bóka er löngu kunnur í Bandaríkjunum, og Tommi Corbett orðinn félagi mill- jóna drengja þar. fjölmennar ættir komnar frá fjór- um þeirra. Dætur síra Jóns voru: 1) Sigríður Jónsdóttir átti fyrr síra Sigurð Jónsson á Heiði í Mýrdal og. síðar síra Markús Siguiðsson á Heiði og Mosfelli syðra. Niðjar hennar eru taldir á bls. 13—141. 2) Jórunn Jónsdóttir átti síra Þórð Brynjólfsson á Kálfafelli og síðast á Heiði og var fyrsta kona hans; þau voru bamlaus.. 3) Guðný Jónsdóttir átti síra Jón Jónsson á Kálfafelli og víðar, og eru niðjar þeirra taldir á bls. 143—224. 4) Katrín Jónsdóttir átti síra Berg Jónsson á Prestsbakka og víð- ar; niðjar þeirra eru taldir á bls. 225—277. 5) Helga Jónsdóttir átti sira Ólaf Pálsson í Ásum og í Eyvindar- hólum, og eru niðjar þeirra taldir á bls. 278—350. Síðari hluti niðjatalsins nefnist Pálsætt, og er það niðjatal Páls Jóns sonar spítalahaldara á Hörgs landi og í Gufunesi, síðast bónda á Eiliðavatni. Tekur það yfir bls. 351—497, en þess ber að gæta að allmargt af niðujm Páls er talið í fyrrahlutanum, með því að ættir þeirra síra Jóns Steingrímssonar koma víða saman, og þannig eru t.d. niðjar Helgu Jónsdóttur og síra Ólafs Pálssonar sámeiginlegir, en taldir í fyrrahlutanum. Börn Páls á EHiðavatni voru þessi: 1) Þorgeir Pálsson varð stúdentj úr Skálholtsskóla, dó á Elliða-' vatni, ókvæntur og barnlaus. j 2) Ólafur Pálsson prestur í Ásum og Eyvindarhólum átti Helgu i dóttur Jóns prófasts Steingríms j sonar, sem fyrr segir. 3) Ásgrímur Pálsson prestur í Stóra-Dalsþingum átti Ástríði | Lýðsdóttur sýslumanns í Vík íj Mýrdal; niðjar þeirra eru tald- ir á bls. 353—379. 4) Páll Pálsson prófastur í Hörgs- dal, var tvíkvæntur og átti j fjölda barna. Niðjar hans eru taldir bls. 380—477. 5) Valgerður Pálsdóttir átti fyrr Helga Bjarnason bónda í Svið- ? holti á Álftanesi og síðar Guð-[ mund Jakobsson frá Húsafelli; j niðjar hennar eru taldir bls. j 478—485. 6) Karitas Pálsdóttir árri Brandj Jakobsson á Bakka í Garða-; hverfi og mörg börn; eiu niðjar j þeirra taldið á bls. 486—497. | Um niðjatalið kemst höfundur; svo að orði í formála: „Enginn má j þó ætla, að hér séu taldir allir j niðjar þessara tveggja ættfeðra, j Jóns Steingfímssonar og Páls Jónsj sonar. Ber þar einkum tvennt til. j í fyrsta lagi er ókleift, þegar umj svo yfirgripsmikla ættrakningu erj að gera, að rekja allar greinar nið- j ur til þess dags eða árs, þegari verkinu er lokið. Bæði skortir tilj þess aðgengilegar heiimildir og j jafnvel þótt tiltækar væiu, mundi það verða of tímafrekt verk og umfangsmikið. Gætir því um það atriði allmikils ósamræmis í verki þessu. Ég hef ekki viljað hafna því, sem ég hef átt aðgang að allt fram til ársins 1952, en allvíða nser niðjatalið ekki lengra niður en til ársins 1930, en fiá því ári er hið yngsta heiia allsherjarmanntal í þjóðskjalasafni. f öðru lagi reyn- ist jafnan svo, að ógerlegt verður að afla vitneskju um ýmsa menn jafnvel allt frá miðri 19. öld, þar sem ýmist skortir kiikjubækur, er glatazt hafa, eða þær eru ekki nógu glögglega færðar. Jafnan er þess getið, þegar svo stendur á, og ekki örvænt um, að aðrir geti þar bætt í skörðin, bótt mér hafi ekki tekizt að afla fullnægjandi vit- neskju um þetta fólk. Það sem sagt er hér að framan um takmark anir á niðjatölum þessum, á ekki sízt við um niðja þeirra systra síra Páls í Hörgsdal, Valgerðar og Karitasar.“ Þeir, sem þekkja itl vinnubragða við slí'k niðjatöl sem þetta er, vita bezt af eigin reynslu, hve erfitt er að fullnægja öllum kröfum um nákvæmni og rækileik. Við tiltölu- lega fljótan yfirlestur fæ ég ekki betur séð en verkið í heild sé mjög samvizkusamlega unnið. Tilvísanir inilli ættrakninga í þókinni og í aðrar heimildir eru til mikils hag- ræðis, ekki sízt fyrir þá, sem vilja leita sér meira fróðleiks. Merkjakerfi það, sem höfundur notar og Pétur Zóhóníasson tók upp fyrstu manna í Víkingslækjar- ætt, hefur þann kost, að hver mað- ur hefur sitt sérstaka formerki, sem enginn annar í því niðjatali hefur, og er því auðvelt að vísa á milli með fyllri nákvæmni en t.d. með tilvitnun í blaðsíður. Á hinn bóginn hefur þessi merking ókosti, sem mörgum vex í augum. Eftir því sem ættliðirnir verða fleiri, þeim mun fleiri bókstafi þarf til að merkja þá. Getur þá far'ið svo, að fullerfitt reynist að átta sig í því völundarhúsi ósamstæðra bók- stafa, jafnvel fyrir vanan mann. Vfirleitt er mönnum í slíkum rit- um, sem og öðrum, kærast hið aug- ljósa og einfalda. Því tel ég mei'k- ÁST OG ÓFRIÐUR. Nýja Bíó sýnir þessa dagana myndina Ást og ó- friður (In Love and War) með Ro- bert Wagner, Dana Wynter, Jeff- rey Hunter, Hope Lange, Bradford Dillman og France Nuyen í aðal- hlutverkum. 20th Century Fox gerði myndina, en leikstjóri er Philip Dunn. (Myndin er I litum og Cinemascope. ÁST OG ÓFRIÐUR lýsir lifi þriggja bandarískra hermanna, sem eru i landgönguliði flotans á styrjaldar- árunum. Myndin hefst í San Fran- cisco daginn áður en hinir ungu hermenn halda að heiman til að taka þátt í blóðbaðinu á Kyrra- hafseyjum. Elnn þeirra kvænist þennan dag og eyðir brúðkaups- nóttinni á hótelherbergi, sem vinir hans tveir höfðu aflað sér fyrir siðustu næturskemmtunina. At- burðum þessa kvölds er brugðið upp ,og veltur á ýmsu. — Síðan kemur stríðið, og sá þremenning- anna, sem minnst' var vænzt af, vinnur heiðursmerki fyrir vask- iega framgöngu. Hver atburðurinn rekur annan, einn félaganna fell- ur, en hinir snúa heim í stríðslok og allt endar vel á þeim bænum. — Myndin er vel leikin og skemmti leg, enda þótt hún e.t.v. hafi ekki neinn stórkostíegan boðskap að flytja. — r. ingu þá, sem ég tók upp í Bergs- ætt og ýmsir hafa notað síðan, hiklaust hentugri, sérstaklega þar sem rekja þarf niðjatal í marga ættliði. Þar er hver maður um sig merktur með aðeins tveimur stöf- um, tölustaf og bókstaf. Táknar tölustafurinn liðinn frá ættföðurn um, en bókstafurinn aldrusröð systkina. Einn höfuffikostur þessairar miklu ættfræðibókar er hin ræki- lega nafnaskrá. Þar eru teknir með allir niðjar, er náð hafa 15 ára aldri og fæddir eru fyrir 1930, svo og iþeir, er tengzt hafa ættun- um og foreldrar þeirra, sem nefnd- ir eru. Nafnaskráin tekur yfir 105 bls., tvídál'ka með smáu letri., Skipta nöfnin mörgum þúsundum, enda hef ég fundið þar ýmsa, sem ég átti ekki von á. Mun þessi skrá verða mörgum að gagni í fram- tiðinni. Eg vil ljúka þessum orðum með því að flytja höfundinum prófess- or Birni Magnússyni þakklæti mitt og margra annarra, sem hneigjast 2ð þessum iræðum, fvrir mikið og eljusamt verk, sem á áreiðanlega eftir að verða mörgum traust fróðleikslind og skemmtileg dægra stytting. Guðni Jónsson. Sjötugur: Kristinn Hrobjartsson innheimtumaður Kristinn Hróbjartsson, inn- heimtumaður hjá SÍS, varðsjötugur 24. okt. s. 1. Hann er fæddur í Rangánþingi. Foreldrar hans voru hjónin Hróbjartur Hróbjartsson og Guðrún Björnsdóttir. Hióbjartur var vinnumaður hjá Þorsteini Thorarensen á Móeiðar- hvoli. Um Hróbjart sagði Þorsteinn stórbóndi, að hann væri eini mað- urinn, sem kæmi með hestana ómeidda, þó að hann hefði 12 í lest og drykki hann þó brennivín. Að vera einn um það að koma með ómeidda hesta var mikið lof í þá daga. Kristinn fluttist til Eyrar- bakka sjö ára gamall. Fyrst var hann beitningadrengur, síðar sjó- maður, reri í Þorlákshöfn og var framámaður bæði hjá Jóni Sigurðs syni og Þorkeli Þorkelssyni frá Eyrarbakka, en framámenn voxu aðeins úrvals hásetar. Eyrbekking- ar, sem reru í Þorlákshöfn svo og aðrir sjómenn sem gátu, fóru við og við heim til sín um helgar. Eitt sinn voru koinnir um 200 sjómenn frá Þorlákshöfn á leið til Eyrar- bakka, að ferjunni í Óseyrarnesi. Hinn þekkti ferjumaður, Vilhjálm- ur Gíslason, bóndi á Óseyrai'nesi, ættaður frá St.-Hofi á Rangárvöll um, byrjaði strax að ferja, báturinn var seytján manna far. Gerðust menn nú ákafir að komast í bátinn og óðu móti honum eins og vætt var. Færu fleiri menn en 15 i bát- inn rak hann þá útbyrðis aftur auðvitað til öryggis, gætinn maður hlóð aidrei til hins ítrasta. Þeir prúðustu biðu lengst þar á meðal Kristinn, þegar hann fór út í bát- inn voru enn nokkrir menn óferj- aðir en komið norðan bál og veltu brim, en ferjan var örskammt frá ósum Ölfusár, þar sem brimið svall við ármynnið. Eftir nokkurn barning við öldu- rót árinnar og ofsarok, brotnuðu tvær árar af fjórum með þeim af- leiðingum að bátinn rak undan veðri og straumi og töldu þeir er á horfðu örlög báts og manna ráð- in, en þá skeði kraftaverkið, bátur inn krakaði niður á kletti ekki lengra frá austurlandinu en það að vætt var og drógu mennirnir bátinn með sér í land skammt frá brimgarðinum og lífshættunni. Þegar í land kom voru menn mjög þrekaðir og svo klakaðir, að þeir gátu ekki beygt sig til að laga skó sína. Þrátt fyrir allt þetta var náð í nýjar árar og sóttir þeir menn, sem hinum megin biðu. Komust allir til heimila sinna um kvöldið. Hvað segir nú ungt fólk um þessar þrekraunir samtíðarmanna sinna frá fyrri áratugum? Síðar gerðist Kristinn ökumaður milli Eyrar bakka og Reykjavíkur með vagn- hesta og flutti vörur fyrir kaup- menn á Eyrarbakka frá Reykjavík. Þessa atvinnu stundaði Kristinn í 10 ár og komst enginn í fötin hans í þessu starfi, svo var trúmennska hans og dugnaður. Egill Thoraren- sen var þá farinn að verzla á Sel fossi og flutti Kristinn einnig vör- ur fyrir hann. „Engan mann var betra að vinna fyrir en Egil“, sagði Kristinn. Samhliða þessari vinnu var' Kristinn við heyskap, ýmist fyrir sjálfan sig eða í kaupavkinu og jafnan bezti liðsmaðurinn að hverju sem hann gekk, framámað- ur til sjós og afburða maður við heyskap og alla vinnu. Þannig stóðu honum allir vegiT opnir. Á þeim 10 árum, sem Kristinn var ökumaður milli Eyrarbakka og Reykjavíkur hefur hann einnig frá óvenjulegum atburðum að segja. Ekki því að hann ætti óviðjafnan- lega hesta né heldur því, að allir treystu honum betur en öðrum mönnum, heldur sérkennilegum fyrirbærum. Hér kemur eitt þeirra. Bjarni Þorkelsson frá Reykjavík dvaldi nokkum tíma á Eyrarbakka við að smíða bát. Með honum við þetta vei’k var maður af Vestfjörð um. Kristinn sá þennan mann og þekkti hann vel. Eitt sinn er Krist inn var á leið austur Hellisheiði með sína venjulegu vagnalest, mætti hann við Urðarásvötnin þess um vestfirzka skipasmið, sem þá var á heimleið um Reykjavík. Veð ur var versnandi og ráðlagði Ki’ist inn manni þessum að snúa við með sér, en leggja ekki á Hellis- heiði. Maðurinn, sem var sjóndap ur og gekk með gleraugu, hafði ráð Kristins að engu og hélt áfram Skemmst frá að segja varð maður- inn úti. Löngu síðar fúndust bein hans æði langt frá alfaraleið. Kristinn átti eftir þetta oftsinnis leið yfir Hellisheiði í vetrarhríðum. (Framhald á 13. síðu).

x

Tíminn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.