Tíminn Sunnudagsblað

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Tíminn Sunnudagsblað - 28.08.1966, Qupperneq 2

Tíminn Sunnudagsblað - 28.08.1966, Qupperneq 2
JOH. ASGEiRSSON: FRUMHERJARNIR Á JÓT LANDSHEIDUM Svo herma sagnir frá, að minnstu hafi munað, að við íslendingar vær- um fluttir af landi burt í lok 18. aldar og settir niður á józku heið- arnar til þess að hefta sandfokið fyrir Dani. Eins og flestir vita, sem hafa kynnt sér sögu íslenzku þjóð arinnar á 18. öld og frain yfir miðja 19. öld, voru lífskjör þjóðarinnar mjög bágborin á þeim tímum og fá- tæktin fram úr hófi hófi mikil. En sé nú húsakostur íslendinga á þeim tíma, fatnaður, fæði og þrældómur borið saman við það, sem józku heiða- bændurnir bjuggu við fyrstu áratug- ina, sem þeir brutu þar land til rækt- unar, þá hafa lífskjör þeirra verið síður en s N> betri. Á árun f í 1760 — 61 bauð Friðrik fimmti Danakonungur 265 fjölskyld- um eða 965 manns frá Þýzkalandi land til ræktunar á heiðunum. En brátt urðu Þjóðverjárnir óánægðir og fluttu aftur til síns heimalands, en sumir fóru til Rússlands. Árið 1771 voru aðeins 96 fjölskyldur — um 409 manns — af þessu þýzka fólki eftir þarna á józku heiðunum. En dönsku bændurnir voru þraut- seigari, þegar þeir fóru að flytjast á heiðarnar og rækta þar á fyrstu tug- um 19. aldar. Flestir voru svo fatæk- ir, sem byrjuðu þarna búskap, að þeir áttu ekki neitt til neins og urðu að vinna meira og minna hjá öðrum til þess að draga fram lífið. Oft urðu þeir þá að ganga langa leið til vinn- unnar, sumir um 8 km leið og aðrir vöknuðu kl. 3 að nóttu til þess að vinna eitthvað heima áður en þeir fóru í aðalvinnuna. Og þegar þeir komu heim til sin á kvöldin, úr dag- vinnunni, fóru þeir að plægja við tunglsljós, og ef það var ekki, þá höfðu þeir luktarljós. Með þessum þrældómi gátu margir eignazt eina eða tvær kýr, einn hest, nokkrar kind ur, hænsni, og sumir gátu keypt eráttaruxa. — Ekki má heldur gleym ast að geta um konurnar, því að þær létu sitt ekki eftir liggja. Margar þeirra unnu að jarðyrkju, plægðu og herfuðu, þegar bóndinn var ekki heima og með honum, þegar hann var heima. Þeir, sem áttu ekki uxa, settu kúna fyrir plóginn, og varð konan þá oft að draga hann með kúnni, ef kýrin var lin við dráttinn. Mörg dæmi voru til þess, að konurnar fórw ’angar Jeið- ir að sækja eitthvað til að næra börn- in á eða ná í hluti, sem heimilið þarfnaðist þá stundina. Vegalengdin, sem þær lögðu undir fót í þessum erindum, var þá á stundum 60—80 km. yfir daginn, fram og til baka. Þær voru líka seigar sumar að bera byröar á bakinu. Ein kona, Súsanna að nafni, bar eitt sinn 160 pund á bakinu 2 km leið. Algengt var það á þessum tímum, að konurnar færu á fætur kl. 3^—4 að nóttu og hættu ekki vinnu fyrr en kl. 10 að kvöldi. Eftirfarandi frásögn er gott dæmi um hörku kvennanna: Það var eitt sinn að morgni dags, að gest bar að garði Andrésar bónda. Sá komumaður, að konan var að þvo þvott þar úti á hlaðinu. Gesturinn ávarpaði húsfreyjuna og spurði hana, hvar Andrés væri. Hún sagði hann væri sofandi, því að hann hefði vakað í nótt. Ég veiktist í gærkvöldi, svo hann varð að sækja ljósmóðurina fyr- ir mig. Á þessum frumbýlisárum bændanna á heiðunum voru húsakynni öll mjög bágborin. Sums staðar voru nokk- urs konar jarðhús, þar sem enginn var gluggi eða dyr, heldur op, þar sem gengið var inn, og voru torfur lagðar fyrir, og lyfta varð frá í hvert sinn, sem fólkið gekk út eða inn. Gluggar voru þá víða ekki annað, ef nokkrir voru, en botnlausir pottar, sem troða varð upp í, ef storm gerði og hregg. Þegar rigningar gengu, varð að ausa vatninu út úr kofum þess- um, því þökin voru yfirleitt svo léleg, að þau hripláku. Bóndi einn kvæntist stúlku, sem eignazt hafði ýmsa búshluti, er hún var í Kaupmannahöfn vann þar fyrir kaupi, og þar á meðal voru stól- ar og borð. En þegar átti að láta þessa hluti inn í bæinn, komust þeir ekki inn um dyrnar, þær voru svo þröngar. Bóndinn varð þá að rífa gat á bæjarhliðina, og þannig kom- ust munirnir inn. Á öðrum bæ var það, að bóndinn þurfti að sækja ljós- móður, en þegar heim kom og húu ætlaði inn um bæjardyrnar, komst hún ekki inn um þær, því hún var feit og digur, en dyrnar mjög þröng- ar. Varð bóndi þá að rífa gat á hús- þakið og láta ljósmóðurina síga þar niður um. Þeir, sem áttu eina eða tvær kýr og nokkrar kind- ur, höfðu þessar skepnur venju lega í öðrum enda hússins eða kofans. Rúmin í þessum húsakynnum voru fátækleg eins og fleira. Þykkt lag af lyngi eða hálmi var sett í rúmstæðið. Á það var svo breitt vaðmálsstykki eða strigapokar. Þá gerðist það einu sinni á einu heiðabýlinu, þar sem feðgar sváfu saman í rúmi, að þeir vöknuðu við það eina nóttina, að eitthvað kvikt var á ferð í rúmstæðinu. Fóru þeir þá fram úr rúminu til að athuga þetta og sáu þá, að fullt var af rottum og höggormum, og höfðu þessi kvik- indi hreiðrað um sig þar í lynginu. Til voru þau heimili, þar sem engir stólar voru og ekkert að setjast á nema þá helzt steinar. Lýsislampar voru algengustu ljósáhöldin fram und ir 1870, er steinolían kom og stein- olíulampar. Eldspýtur sáust þar fyrst um 1845. Veturinn 1852 var harður. Þá fennti suma kofana þarna á heiðunum alveg í kaf og varð þá að grafa löng göng upp í gegn um snjóskaflana til út- göngu. Þá var svo dimmt inni, að ljós varð að lifa um daga. Eldivið- urinn var þar yfirleitt þurrt lyng, torf og mór. Fyrstu búskaparár þessa frumbýlinga voru sérstakléga erfið, meðan ekki var farið að brjóta land til ræktunar, og bústofn lítill eða enginn, enda var fátæktin svo mik- il, að víða var fcrauðlaust í langan timíS og sums staðar borðaður rúg- grautur í alla mata. Gömul kona, sem fæddist 1807, segir frá því, að hún hafi þekkt það, að lyngbörkur og blöð voru höfð í mjölið til þess að drýgja það. Á þessum árum var mjólkur- laust hjá fátækasta fólkinu, og um smjör var yfirleitt ekki að tala. Kaffi þekktist ekki, nema á hátíðum. Og urðu þá börnin, sem oft voru mörg á þessum heimilum, að drekka soðið vatn með brauðinu. Sem dæmi um það, hve allt var sparað á þessum tímum, er sagt, að sumir tóbaksmenn, sem tuggðu rullu, hefðu þurrkað tugg una, er þeir tóku hana út úr sér og síðan sett hana í pípu og reykt. Öskunni helltu þeir því næst í lófa sinn og létu pípulöginn þar saman við. Með þessu var hægt að fá tóbaks- bragð í munninn, enn á ný. — Klæðn aður fólksins mátti víst ekki naumari vera, því að dæmi voru til þess, að sex eða sjö menn notuðu sömu spari- skyrtuna. Af þeim sökum gat ekki nema einn þeirra ferðast í senn. Og þegar hann kom svo .aftur heim, hengdi hann skyrtuna á trjágrein, þar hékk hún þar til sá næsti þurfti á henni að halda, og þá var hún líka orðin hrein, því að krákurnar höfðu séð um það. Á þessum árum klæddust margir gamlir menn skinnbuxum og skinn- F^-amhald á 740. síðn. 722 T í M I N N — SUNNUDAGSBLAÐ

x

Tíminn Sunnudagsblað

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tíminn Sunnudagsblað
https://timarit.is/publication/301

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.