Náttúrufræðingurinn

Årgang

Náttúrufræðingurinn - 1989, Side 47

Náttúrufræðingurinn - 1989, Side 47
varnir. í fæstum tilfellum liggur þó fyrir ítarlegt eðlisfræðilegt líkan af viðkomandi eldstöð sem gerir kleift að skilja goshegðun hennar yfir nokkra mánuði eða ár sem hluta af heildarmynd af þróun sambærilegra eldstöðva yfir tugi þúsunda eða hundruð þúsunda ára. Svo lengi sem slíka heildarmynd vantar verður alltaf óljóst hvaða breytingar verða á inn- viðum eldfjallsins við tiltekna skamm- vinna virkni og hvaða áhrif breyting- ar, svo sem á Iögun og stærð kviku- hólfs og spennusviði næst því, hafa á síðari goshegðun eldfjallsins. í eldfjallafræði eins og öðrum vís- indagreinum er markmiðið ekki að- eins að skynja og skrá tiltekin ferli og fyrirbæri, heldur einnig að skilja þau. Til að öðlast skilning á eldstöðvakerf- um verður að rannsaka þau sem eru virk í dag en einnig, og ekki síður, útkulnuð kerfi þar sem unnt er að fá góða mynd af innviðum og byggingu eldstöðvakerfa sem eru sambærileg við þau sem nú eru virk. Einn vísir að slíkum skilningi á langtíma þróun eld- stöðvakerfa er að kanna og skýra gostíðni þeirra, sem er markmið þess- arar greinar. FORSENDUR LÍKANS Það líkan sem hér verður rætt gildir einungis um eldstöðvakerfi á gosbelt- um þar sem byggist upp afstæð tog- spenna milli gosa. Með afstæðri tog- spennu er átt við eftirfarandi. Ef engir kraftar aðrir en þyngdarkrafturinn orka á jarðskorpuna, veldur jarðlaga- fargið því að alls staðar ríkir þrýsti- spenna í skorpunni. Ef að auki orkar togkraftur á skorpuna léttir hann á þrýstispennunni og sá léttir eða minnkun þrýstispennu vegna togkrafts kallast afstæð togspenna. Aðeins í efsta hluta skorpu getur togspennan orðið algild, þ.e. raunveruleg tog- spenna, og ólíklegt er að algild tog- spenna nái neðar í skorpuna hér á landi en 1-2 km (Ágúst Guðmundsson 1986b). Flestar togsprungur á yfir- borði ná því einungis niður í efstu lög skorpunnar. Ef sprungurnar ná meiri dýpt breytast þær í misgengi þar sem annar barmurinn sígur miðað við hinn (siggengi). Vökvasprungur, fylltar vatni eða kviku, geta þó myndast á hvaða dýpi sem vera skal, að því gefnu að heildarþrýstingur vökvans sé meiri en minnsta þrýstispennan. Innan gosbelta íslands byggist af- stæð togspenna helst upp á plötuskil- um, þ.e. þar sem plötur færast sund- ur. Venjulega er talið að plötuskilin liggi eftir rekbeltunum eins og þau eru sýnd á 1. mynd, en jaðarbeltið á Suð- urlandi, sem sumir kalla framsækið rekbelti, þarfnast þó frekari skoðunar með tilliti til spennusviðs. Rétt er að taka fram að það er ekk- ert skilyrði fyrir líkanið að eldstöðin sé á plötuskilum. Eina forsendan er sú að milli gosa byggist upp afstæð tog- spenna sem létti á láréttum þrýstingi í skorpunni. Þannig á líkanið vel við á Hawaii, þar sem eru gliðnunarbelti áþekk rekbeltum Islands, en Hawaii liggur þó fjarri plötuskilum. INNSKOTATÍÐNI KVIKUÞRÓA Með innskotatíðni kvikuþróar er hér átt við tíðni kvikuflæðis (kviku- flóða) úr þró, óháð því hvort kvikan nær að hluta til yfirborðs í eldgosi eða storknar öll neðanjarðar sem innskot. Skilyrði þess að kvikuflæði verði úr þró, þ.e. að gangur skjótist út úr þrónni og upp í skorpuna (2. mynd), má setja fram á eftirfarandi hátt: P 2s S3 + T (1) þar sem P er heildarþrýstingur kviku við topp þróar, S3 er minnsta þrýsti- 41

x

Náttúrufræðingurinn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.