Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 1989, Síða 50

Náttúrufræðingurinn - 1989, Síða 50
að tíðni beggja stjórnist beint af rekhraða. Þar sem Youngs stuðull (E) er allt að tífalt hærri við topp þróar en við topp hólfs (3. mynd) ætti, að öðru jöfnu, innskotatíðni þróar að vera mun hærri en hólfs. Hér er gengið út frá því að bæði rekhraði (v) og togstyrkur (T) sé sá sami við þró og hólf, hvort tveggja forsendur sem telja verður líklegar. En það eru fleiri þættir en þessir sem þarfnast skoðunar. Til dæmis mætti færa þau rök gegn ofangreindri niður- stöðu að þar sem hólfið er minna en þróin sé breidd þess svæðis sem verð- ur fyrir togstreitu (u) minni hjá hólf- inu og innskotatíðnin því hærri en að ofan greinir. En þetta er vafasamt. Togspennusöfnun tengd reki verður örugglega langmest við topp þróar, og því líklegast að flestir gangar skjótist upp þar. Að þessu má færa fræðileg rök, en að auki er breidd flestra gangaþyrpinga hér á landi 5-10 km (Walker 1974a, Agúst Guðmundsson 1984) sem er þá væntanlega jöfn svæð- inu sem verður fyrir togstreitu. Lík- legt er að allt efraborð hólfa gefi frá sér kviku (2. mynd), og lárétt þvermál dæmigerðra hólfa hér á landi er senni- lega 5-8 km (Ágúst Guðmundsson 1988), þ.e. svipað og hjá topphluta þróar. Önnur mótrök eru þau að telja hólfið ílangt lóðrétt þannig að stuðull- inn k sé stærri og innskotatíðnin því hærri en ella. En mesti langtíma mun- ur sem þannig kæmi fram er þó ekki nema þrefaldur og venjulega minni. Yfirleitt yrði innskotatíðni þróar því jafnhá eða hærri en innskotatíðni hólfs. í flestum tilvikum er þró mun stærri en það hólf sem hún er kvikugjafi fyr- ir (2. mynd). Áætlað hefur verið að algeng stærð kvikuhólfa hér á landi sé 20-100 km3 en þau stærstu séu 150-200 km3 (Ágúst Guðmundsson 1987a). Til samanburðar geta kvikuþrær verið frá um 1000 km3 (Ágúst Guðmundsson 1986d) upp í um 4000 km3 (Ágúst Guðmundsson (1987b), og er þá mið- að við albráðinn hluta þ.e. kvikumagn í þrónni. Þetta þýðir að rúmmál kviku sem þró getur sent frá sér í einu kvikuflæði getur verið fimm til hundr- aðfalt það magn sem hólfið getur tek- ið við án þess að bresta þannig að kvika hlaupi út úr því og myndi inn- skot(gang eða skágang). Ólíklegt er að allir gangar frá þró hitti botn hólfsins fyrir ofan, þótt sennilega geri flestir gangar það þegar þverskurðarflatarmál hólfsins er orðið stórt. Þá er líklegt að einungis hluti af iengd gangs úr þró hitti botn hólfsins. Þeir hlutar gangs sem ná út fyrir hólf- ið, og þeir gangar sem liggja að öllu leyti utan hólfsins, geta sjálfstætt náð yfirborði eða hátt í skorpu. Gangar sem brjótast upp í skorpuna utan við hólf veita basaltkviku úr þró beint til yfirborðs í dyngjugosum, en einnig í sprungugosum sem verða langt utan við megineldstöðvar, svo sem í Sveinagjárgosinu 1875 (Kristin Backström og Ágúst Guðmundsson 1989). Þegar á gosið líður og þrýsting- ur kviku í þrónni fellur, kann þó mestallt kvikuflæðið að vera bundið við þann hluta topps þróar sem nær hæst upp í skorpuna, en sá hluti ætti undir venjulegum kringumstæðum að liggja beint undir hólfinu. Jafnvel þótt aðeins hluti af kviku sem flæðir út úr þró fari inní hólfið fyrir ofan, dugar það kvikumagn nánast alltaf til að valda það miklum þrýstingi í hólfinu að það bresti og leiði til kviku- hlaups. Af þessu má draga þrjár mikilvægar ályktanir. Fyrir það fyrsta þá þýðir þetta að langtíma innskotatíðni þróar stjórnar í flestum tilfellum langtíma innskotatíðni þess kvikuhólfs sem hún 44

x

Náttúrufræðingurinn

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.