Orð og tunga - 01.06.2006, Síða 85

Orð og tunga - 01.06.2006, Síða 85
Haraldur Bernharðsson: Gás, gæs og Gásir, Gásar 83 á máltökuskeiði heyrir langoftast þágufallsmynd örnefna, eins og til dæmis (at/á/frá) Gásum, ogþví verður þágufallsmyndin, Gásum, grunn- mynd örnefnisins í huga barnsins en ekki nefnifallsmyndin Gæs(s). Ahrif sérmörkunar af þessu tagi í örnefnum veldur því að í örnefn- um sjást breytingar sem allajafna sjást ekki hjá venjulegum nafnorð- um: vensl einstakra fallmynda eru annars eðlis í ömefnum en í venju- legum nafnorðum. Þegar þágufallsmyndin (at/á/frá) Gásum er lögð til grundvallar kemur ekki á óvart að rótarsérhljóðið á breiðist út á kostn- að rótarsérhljóðsins æ, eins og sýnt var í (27b) og (28a). í samnafninu var nefnifall fleirtölu aftur á móti lagt til grundvallar, eins og áður var rætt, og því breiðist rótarsérhljóð þess, æ, út á kostnað á í samnafninu, sbr. (27a). Þágufallsmyndin (at/á/frá) Gásum er óræð hvað kyn og beygingar- flokk varðar því að sama beygingarmyndanið, -um, er notað í öllum kynjum og öllum beygingarflokkum í íslensku. Bam á máltökuskeiði getur því ekki auðveldlega greint kyn eða beygingarflokk ömefnisins á grundvelli þágufallsmyndarinnar (at/á/frá) Gásum og í örnefnum er sjaldnast hægt að reiða sig á ákvæðisorð (eða greini) sem tekið gætu af vafa um málfræðilegt kyn. Leiðin er því greið fyrir umtúlkun af ýmsu tagi: ömefnið getur hæglega skipt um kyn (orðið karlkyns frekar en kvenkyns, sbr. 28c) og tekið beygingu eftir fleiri en einum beygingar- flokki (fengið nf. -ir eða -ar og þf. -i(r) eða -a(r), sbr. 28b). Þess vegna verða til nf. ft. Gásir, Gásar og þf. Gásir, Gásar eða jafnvel Gási, Gása. Þróun af því tagi má sjá hjá nokkrum fjölda örnefna og vísast til frek- ari umræðu um það hjá Haraldi Bernharðssyni 2004. 5 Lokaorð Hér hefur verið borin saman þróun samheitisins físl. ggs, gás, ft. gqss og ömefnisins sem birtist í verslunarstað þeim sem nefndist í fomu máli at Gásum (Ggsum) en samheitið og örnefnið hafa þróast hvort í sína átt. í báðum tilvikum er um að ræða svokallaða sérmörkun (e. local markedness) en þó með ólíkum hætti. í samheitinu felst sérmörkunin í því að fleirtalan er ómörkuð andspænis eintölunni og því er fleirtalan lögð til gmndvallar við áhrifsbreytingar á eintölumyndunum; þannig fær fleirtalan nýja endingu (~ir í stað -0), eintalan þiggur rótarsérhljóð frá nf./þf. fleirtölu og þróast á annan veg en til dæmis orðin mús og lús sem upprunalega höfðu sömu beygingu og físl. gás en aftur á móti
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144
Síða 145
Síða 146
Síða 147
Síða 148
Síða 149
Síða 150
Síða 151
Síða 152
Síða 153
Síða 154
Síða 155
Síða 156
Síða 157
Síða 158
Síða 159
Síða 160
Síða 161
Síða 162
Síða 163
Síða 164
Síða 165
Síða 166
Síða 167
Síða 168

x

Orð og tunga

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Orð og tunga
https://timarit.is/publication/1210

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.