Orð og tunga - 01.06.2006, Síða 113

Orð og tunga - 01.06.2006, Síða 113
Margrét Jónsdóttir: Um ærsl, busl og usl 111 Þetta samband er úr Guðbrandsbiblíu. Mörg fleiri innrímssambönd er þar að finna, t.d. samböndin vinna hvorki né spinna (bls. 367), friðurinn nærir, ófriðurinn fortærir (bls. 205) og hneigja sig og beygja (bls. 309). En Jón nefnir líka önnur sambönd eins og t.d. réttur og sléttur sem er frá 16. og 17. öld (bls. 148) og með ráð(um) og dáð(um) frá 15. öld (bls. 193). í ROH má lesa að elstu dæmi um sambandið á rúi og st(r)úi eru frá 17. öld. En það er ekki aðeins hljómræna endurtekningu að finna í sam- böndunum með ærsl og busl eða usl og busl. Endurtekningin er líka merkingarleg þar sem nánast sama merkingin kemur fyrir í tvígang. í íslensku eru önnur dæmi af sama toga, t.d. arga og garga, veina og kveina, væla og skæla, úa og grúa og á rúi og st(r)úi. í þessum sambönd- um er raunar meiri endurtekning en í sambandinu með ærsl og busl þar sem sama stofnsérhljóðið auk niðurlagsins er í hverju pari fyrir sig. Þau líkjast því meira sambandinu með usl og busl. I samböndun- um tangur og tetur eða sorg og sút er aðeins merkingin endurtekin. Einkenni parasambanda geta verið fleiri. Ýmsir, m.a. Cooper og Ross (1975:71 o.áfr.), hafa fjallað um eðli slíkra sambanda af ýmsum gerðum í ensku. Þeir gera ráð fyrir að flokka megi samböndin í sjö meginflokka. Sé sambandið með ærsl og busl skoðað í því ljósi sést að það getur auðveldlega fallið undir tvær viðmiðanir þeirra. Þar ber fyrst að nefna að það þykir dæmigert að hindrunarhljóð/hljómleys- ingi (e. obstruent) skuli vera í framstöðu orðsins busl þar sem sam- hljóðið er aðeins eitt. Það telst líka dæmigert að sérhljóðið í fyrra orð- inu (eða a.m.k. seinni hluti þessa tvíhljóðs), þ.e. ærsl, skuli vera fram- mælt en uppmælt í busl, því síðara. Á hinn bóginn skiptir það ekki máli um sambandið með usl og busl enda sérhljóðið eitt og hið sama.13 Ein viðmiðana Cooper og Ross er sú að í seinna orðinu séu fleiri sam- hljóð í framstöðu en í því fyrra. Orðið ærsl hefst ekki á samhljóði. En sé viðmiðunin túlkuð svo að það geti talist eðlilegt gangvart fram- stöðusamhljóðinu í busl gæti sambandið ærsl og busl fallið undir þrjár viðmiðanir. Nú vaknar sú spuming hvers vegna Gunnlaugur Oddsson kaus að þýða erlent orðasamband með íslenskum orðasamböndum, hvort 13Sé orðasambandið upp og niður skoðað út frá hugmyndum Cooper og Ross þá er helsta einkenni þess að fyrra orðið er styttra en það síðara. Þetta er í raun lögmál kennt við þýska málfræðinginn Otto Behagel. Skv. því kemur lengsta orðið síðast í röð þeirra orða sem hafa sama vægið. Sjá nánar Collinge (1985:241).
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144
Síða 145
Síða 146
Síða 147
Síða 148
Síða 149
Síða 150
Síða 151
Síða 152
Síða 153
Síða 154
Síða 155
Síða 156
Síða 157
Síða 158
Síða 159
Síða 160
Síða 161
Síða 162
Síða 163
Síða 164
Síða 165
Síða 166
Síða 167
Síða 168

x

Orð og tunga

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Orð og tunga
https://timarit.is/publication/1210

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.