Tíminn - 08.04.1956, Side 4

4
Mál og Menning
————■ Ritstj. dr. Halldór Halldórsson. .—
Helgi Sæmundsson ritstjóri
spurði mig ekki alls fyrir löngu,
hvort ég kannaðist við orðið sæta
í merkingunni „kona, sem heima
situr, meðan maður hennar er á
ferðalagi“. Lofaði ég Helga að at-
huga sögu þessa orðs í íslenzku.
Helgi lét þess getið, að hann hefði
er hann þýddi bókina Lygn streym
ir Don, verið í vandræðum með
íslenzkt orð um það, sem Danir
kalla græsenke. Hann kvaðst hafa
'verið í Vestmannaeyjum um þess-
ar mundir og hafi sér dottið í hug,
að fólk þar kynni að kunna eitt-
hvert íslénzkt orð um þetta fyrir-
brigði, meður því að líklegt væri,
að eitthvert orð hefði verið haft
til að tákna' konur vermanna, með-
án þeir voru' að heiman. Loks hitti
Helgi mann, ættaðan úr Skafta-
fellssýslum, er sagði honum, að
slíkar konur hefðu verið kallaðar
sætur. Ég hefi enga heimild getað
fúndið, sem sanni það, að orðið
hafi verið notað í daglegu íali,
aðra en þessa frásögn Helga, en
ýmislegt hefi ég fundið um sögu
þess, eins ög nú skal greina.
Orðið sæta er algengt í forn-
kvæðum í merkingunni „kona“,
en ógerningur er oft að ákveða til
hlítar merkingu slíkra heita, sem
notuð eru í kvæðum. Þótt þetta
heiti sé sagt merkja ,,kona“ í orða
bókum, kann það að hafa haft ein-
hverja aukamerkingu, svipaða
þeirri er Helgi minntist á. En
fyrsta óvefengjanlega dæmið um
þessa merkingu er að finna í
Snorra-Eddu. Þar segir svo:
Sæta heitir sú kona, er búandi
hennar er af landi farinn. Sn.
E. I, 536 (Kbh. 1848).
1 Næsta heimild, sem ég þekki um
órðið sæta, er orðabók Guðmund-
ar Andréssonar, útgefin í Kaup
mannahöfn 1683. Á bls. 202 í
þeirri bók er orðið þýtt „mulier
cujus vir abiit peregre“, en það
er orðrétt þýðing á því, sem um
orðið stendur í Snorra Eddu, og
verður þvi að ætla, að Guðmundur
hafi þekkt það þaðan. í orðabók
séra Björns í Sauðlauksdal er orð-
ið efnislega eins þýtt og í orða-
bók Guðmundar og með mjög svip-
uðu orðalagi. Er því nokkurn veg-
inn öruggt, að Björn hefir fengið
orðið frá Guðmundi. Næst rekst
ég á orðið í Danskri orðabók með
íslenzkun; þýðingum eftir Konráð
Gíslason (Kbh. 1851). Þar er orðið
Græsenke þýtt svo:
kona manns, sem er á ferðalagi,
sæta (Sn. E.).
Konráð segir, sem sé, skýrum
stöfum, að hann þekki orðið úr
'Snorra Eddu. í Nýrri danskri orða
bók eftir Jónas Jónasson (Rvík
1896) er Græsenke þýtt svo:
: sæta (kona manns, sem er í
i ferðalagi).
, Greinilegt er, að hér er farið
eftir bók Konráðs. Og loks þýðir
;Freysteinn Gunnarsson í Danskii
‘orðabók með íslenzkum þýðingum
(Rvk. 1926) orðið Græsenke á
•-þessa leið:
sæta (kona manns, sem er á
ferðalagi)
Heimildin er vafalaust orðabók
■Jónasar eða Konráðs. Þessi saga
orðsins sæta, sem ég hefi rakið
hér, minnir mig á þuluna um Ein-
björn og Tvíbjörn. Orðið finn ég
aðeins í orðabókum og hver íogar
í annan eða hefir upp eftir öðr-
um. Einmitt fyrir þá sök þykir
mér saga Helga Sæmundssonar um
það, hvernig hann lærði orðið, dá-
lítið merkileg. Ef ég hefði ekki
heyrt hana, hefði ég ályktað, að
hér væri aðeins um orðabókaorð
að ræða, sem ekki ætti skylt við
daglegt mál fólksins. Ég mælist
eindregið til þess, að þeir, sem
kynnu að þekkja orðið úr talmáli,
skrifi mér um það. Mér þykir orð-
ið fallegt og mæli eindregið með
því, að menn noti það í stað
orðsins grasekkja, sem hingað
er komið úr dönsku, en er
gert eftir þýzkri fyrirmynd (mlþ.
graswedewe, þ. Strohwitwe). Tal-
ið er, að það sé í fyrstu haft um
stúlkur, sem hafa látið glepjast
úti á víðavangi, en síðan skildar
éftir einar. Er þetta því í fyrstu
Jítið tignarheiti.
Fyrir alllöngu barst mér fyrir-
spurn um orðin ambátt og þræll,
merkingu þeirra og uppruna. Um
merkinguna er það að segja, að
ambátt táknar ófrjálsa konu, én
þræll táknar ófrjálsan karlniann.
Bæði orðin heyra til upprunaleg-
um orðaforða íslenzkrar tungu.
Allt um það er orðið ambátt töku-
orð í germönskum málum, komið
þangað frá Keltum. Þetta er m. a,
rökstutt með því, að þjónar með
al Galla voru að sögn Caesars kall-
aðir ambacti (í et. ambactus).
Talið er, að orðið merki í fyrstu
„sá (sú), sem hleypur um“. Fyrri
hluti orðsins amb- er að uppruna
forskeyti, og ber því að skipta orð-
inu svo: amb-átt, ef fært er milli
lína. Af orðinu ambátt er leitt
orðið embætti, sem í fyrstu merk-
ir „þjónusta“ og er talið, að hin
virðulega merking orðsins, miðað
við orðið ambátt, geymi minjar
uppruna þess meðal embættis-
mannaaðals keltneska konung-
dæmisins. Orðið amt er sama orð
að uppruna og embætti. Amt er1
þýzkt orð. Eitt orð, sem nú er,
mjög í tízku, orðið ambassador,1
er af sömu rót runnið. Það hefir
borizt tiJ germanskra þjóða frá
rómverskum þjóðum. Sennilega
verður það ekki langlíft í íslenzku,
því að líklega tekur orðið sendi-
herra við, þegar nafnbótaskiptin
eru fyllilega um garð géngin;
Úm uppruna orðsins þræll eru
fræðimenn ekki alls kostar sam-
mála. Flestir niunu telja, að frum
merking orðsins sé „hlaupari“ og
sé það skylt gotnesku sögninni
þragjan og engilsaxnesku sögn-
inni þrægan, en báðar merkja þær
„hlaupa“. Samróta er þá fornhá-
þýzka orðið drigil, sem merkir
,.þjónn“. Norsku fræðimennirnir
Falk og Torp bera þó brigður á
þessa skýringu í riti sínu Norweg-
isch-dánisches etymologisches
Wörterbuch. Þeir telja, að frum-
merking orðsins sé „hinn kúgaði“
og sé það samróta orðinu þröng-
ur og sögnunum þrengja, þröngva
og þryngva. Ég fullyrði ekki, hvor
skýringin er rétt, en báðar geta
þær staðizt bæði merkingarlega og
miðað við hljóðlögmál, en hér
hafa verið að verki alkunn, en
flókin hljóðlögmál, hvor skýringin
sem rétt er. Tel ég óþarft að fara
út í þá sálma hér.
Ég minntist á það fyrir nokkru,
að kennari heíði spurzt fyrir um
uppruna og rithátt nokkurra
mannanafna. Eitt þessara nafna
var Eggert. Ég hygg, að Eggert
Hannesson lögmaður (f. um 1515,
d. um 1583) hafi verið fyrsti ís-
lendingur, sem bar þetta nafn. Egg
ert var að nokkru leyti erlendur
að kyni. Faðir hans var Hannes
Eggertsson hirðstjóri, sem var
sonur Eggerts Eggertssonar, lög-
manns í Víkinni í Noregi. í móð-
urætt var Eggert Hannesson hins
vegar algerlega íslenzkur. Móðir
hans var Guðrún eldri Björnsdótt-
ir í Ögri, Guðnasonar (sbr. ísl.
æviskrár 1,319 og 11,307). Nafnið
Eggerd er kunnugt í Danmörku
á 11. öld. Nafnið hefir borizt til
Norðurlanda frá Þýzkalandi. Til
eru þýzkar heimildir um nafnið
Agihard frá 8. öld. Fyrri hluti
fí'rHmhrilct m M wifti.
Aðalfyndur Féíags bús-
áhalda- og járnvöru-
kaupmanna
var haldinn 27. marz síðastliðinn.
Björn Guðmundsson var endur-
kjörinn formaður félagsins og með
stjórnendur Páll Sæmundsson og
Sigurður Kjartansson. Varamenn
voru kosnir Páll Jóhannsson og
Hannes Þorsteinsson. Fulltrúi í
stjórn Sambands smásöluverzlana
var kosinn Eggert Gíslason og Jón
Guðmundsson til vara. Fulltrúi i
Verzlunarráð íslands var kosinn
Björn Guðmundsson og til vara
Iiannes Þorsteinsson.
Á fundinum afhenti formaður H.
Biering skjal um að hann hefði ver
ið gerður að heiðursfélaga félags-
ins sem þakklætisvott fyrir að hafa
haft forustu í því frá stofnun og
gert það af umhyggju og aí al-
kunnri nákvæmni og samvizku-
semi.
MI'N N, sunnudagtnn 8. apmlffl956.
íft=. J 11 ; I'í |,: •iSSBiöiffíli i t1 “ „i’in.fnf,- r’TiXí’
Á gönguferð í Höfn
Koma Gullfoss vekur nlltaf
mikla athygli meðal íslendinga í
Kaupmannahöfn. íslendingar safn
ast margir niður að höfn, þegar
skipið leggst að bryggju — margir
þeirra eru að taka á móti vinum
og ættingjum frá íslandi, aðrir
koma af einskærri forvitni til þess
að fá fréttir og spjalla. Fyrir
skömmu hitti ég gamlan kunningja
niðri hjá Gullfossi. Hann hafði
dvalizt aðeins skamma stund í
Höfn og var lítið kunnugur. Veðr-
ið var ágætt og ég lagði það til,
að við skyldum ganga um stund í
stað þess að fá okkur bíl. Við
gengum upp Strandgötu, fórum :
framhjá skrifstofum SÍS og Eim-1
skips, sem eru þarna í nágrenni
hafnarinnar. Síðan fórum við eftir
Torvegade og Knippelsbro — héld
um áfram yfir brúna framhjá hin-
um gamla og fagra Börs, byggður
af Chr. 4. — skoðu'ðum styttu
Niels Juels og fórum síðan að
Kongens Nytorv. Virtum fyrir okk i
ur byggingar og myndastyttur í
nágrenninu — Konunglega leik-
húsið, Charlottenborg, þar sem
Listaakademían er til húsa og Ný-
höfn, en þar er mikill fjöldi af
einkennilegum gömlum húsum.
Við einn hluta torgsins eru sendi-
ráðsbj'ggingar og hið glæsilega
Hótel D’Angleterre. Við skoðuð-
um Gammaltorv, sem er elzta torg
borgarinnar, en þar eru undur-
•Vj-amnaid a b siðu
Þáttur kirkjunnar:
s
BÖRNIN, SEM nálgast hafa
fermingaraldur bera flest sér-
staka lotningu fyrir þessu orði.
Þau eru samt alltaf að glíma
við spurningar í skólunum á
hverjum degi. En'að „ganga í
spurningar" hjá prestínum hef-
ir sanit eínhvern annan blæ,
anngn hréim. og fyr'r því er
kviðið cg t'I þess er hlakkað.
Það verður líkt og áfar.g' ela
ofurlmH-þröókpÍdur milli eftir-
mir.nilegra æviskeiða. Bernsk-
an er bak við þennan þraskuld
en æskan íramundan.
HEILL SÉ ÞVÍ hæði prestum
og foreldrum, sem efla benr.an
hugblæ 'gagnvart „spurningun-
um.“ Það er hreinasta gæfa
þjóðarinnar nieðan þær týnast
ekki út-í-gráma-hveridagsleik-
ans í vitund fólksins. En á því
er nú mikil bætta.
Satt^bezt að segja er ástandið
svo hér i borginni, að börtjin
eiga undir högg a'ð sækja að
komast í spurningar vegna ann
ríkis i skólunum. Og prestarnir
skapa sér næstum óvinsældir
skólastjóra og kennara með því
að kalla börn til spurninga,
jafnvel þótt þeir hafi flestir
hopað með þetta samstarf sitt,
stundum eina samstarf sitt og
safnaða sinna, fram á síðkvöld,
þegar börnin eru orðin þreytt,
já uppgefin eftir margra stunda
skólasetu. Hvað eítir annað lief-
ir verið reynt að taka þetta mál
til athugunar á fundum og í
nefndum. Þar heíir átt að sam-
ræma það störfum og starfs-
tíma skólanna.
U
EN ALLTAF verða meiri og
meiri vanefndir cg oft algjár
gleymska ríkjandi, þegar sfcarfs
skrár skóla eru samdar á .haust
in viðvikjandi þessum forn-
helga, þjóðlega og kristilega
þætti uppeldisins. Svo búið má
ekki lengur ganga, nema; af
hljótist tjón, meira að segja sál
artjón fyr:r alla, sem hlut eiga
að máli. Það skapast lítilsv.irð-
ing gagnvart þessu þýðingar-
mikla viðfangsefni hjá böruum
og foreldrum. Það skapast mis-
skilningur, jafnvel sunclrung
meðal þeirra stétta,—sem Jialzt
þurfa að vinna saman í fullu
trausti og einingmÞar- á ég viffi
presta og kenngra..- Og - þa®
myndast bein eoa óbein ’van-
ræksla á þessum yndislsga
helgiþætti hins almenna upp-
eldisstarfs. ■
Og vil ég Ijúka þessum orð-
um með því að minna foreldra
fermingarbarna á þaS,!.sem varð
ar þarna mestu, .en .það er að
fylgjast vel með, hvernig börn-
in rækja heimanám sitt i
„spurningunum“. Og eins og ar
mikil þörf a'ð sýna ölla því .sem
þar er lært og gjört mikla !otn-
ingu og gjora það að helgidómi
í huga og hjarta barnsins. ...
TAKIST SAMSTARF prests og
foreldra þessar f'áu vikur spurn
inganna getur þaö mjkilli bless
un valdið barninu ævilangt. ,En
týnist ,,spurningarnar“ og gildi
þeirra í ys borgarlífsins og.ann-
ríki skólanna, má vera, að þar
sé að glatast einn af. helztu gim
steinum þjóðernis og trúar),ífs.
Það væri raunalegt að. týna .ger
semi en hirða glerbrot í utað-
inn.
Reykjavík, 12. marz 1956,
Árelíus Níelssoii.

►Í4)
PÉTUR SIGURDSSON erindreki
er gestur í baðstofunni i dag og
hefir hann nú orðið: •— Langt er
síðan ég hefi lesið blaðagrein, er
hefir glatt mig jafn innilega og
greinin í Timanum í dag, 24.
marz, um árás norska skáldsins
Arnulfs Överlands, á „útvarp,
sjónvarp, kvikmyndir og hasar-
blaðaútgáfu.“' Beztu þakkir fyrir
greinina. Von er að það veiti hug
fróun, þegar frægt skáld og and-
ans maður tekur hraustlega i
þann streng, er við ýmsir iitlir
karlar höfum reynt að kippa í
undanfarin ár.
Glæpakvikmyndir, glæparit og
hasarblöð er ræktun glæpalífs og
siðleysis í landinu og hlýtur því
að vera öllum ábyrgum mönnum
hið mesta áhyggjuefni. Um út-
varpið er það að segja frá mín-
um bæjardyrum séð, að ég hefi
ekki árætt, fyrr en þá nú, að
segja til fulls álit mitt á því, og
er þó líklega búinn að koma mér
þar illa. Þegar ég heyri sem hæst
talað um, hvíiíkt dásamlegt menn
ingartæki útvarpið sé, sem það
reyndar getur verið, þá ólgar í
mér hið innra. Ég hefi Jengi litið
svo á, að útvarpið væri á leiðinni
að verða sannkallað afmenntun-
artæki í þjóðfélaginu, en ætla
ekki að eyða tíma í að rökstyðja
það.
ÞETTA ER AÐEINS álit mitt.
Auk þess að útvarpið flytur
stundum viðbjóðslegt efni, svo
sem sum leikritin og sumar sög-
urnar, þá er það hryllileg plága
á vegum manna. Oft hefi ég
reynt að umflýja það um borð í
farþegaskipum, á heimilum
manna og í fólksflutningavögn-
um. Þegar við fengum siðasta á-
gæta vagninn hér í Kópavogi, þá
brá mér illa. Þar var þetta glymj-
andi útvarp. Ég kvartaði við
stjórnina undan því, en veit ekki
um árangur. í seinni tíð hefir þó
lítið borið á þessu. Hið síðasta,
er hefir sannfært mig um, hve al-
tæk þessi útvarpsplága er, var í
pósthúsinu, er ég kom þar ný-
íega til þess að hirða póst minn
í pósthólfinu. Jú, viti menn, inn-
an við vegginn glumdi útvarpið.
Og svo var það mjólkurbúðin.
^ínnig þar var komið útvarp.
ÞEGAR EG greini frá þessu, mun
engan undra, þótt ég hafi fagnað
því, að lesa eftir norska skáldið
þessar línur:
„Það, sem útvarpið sendir út,
er festuleysi og trufiun á rósemi
hugans. Þegar ég er á skipi að
ferðast, opna hugulsamar manti-
eskjur fyrir útvarpi'ð til þess, að
ég geti komizt hjá því að líta í
bók. Hvergi er í'rið að fá, nema
þegar maður er setztur framan
á kojuna sína og heldur fingrun-
um í hlustunum. Þá er búið að
hlása úr höfðinu á manni. Aðrir
lifa við öfug skilyrði. Þegar jass-
músikkin þagnar, verður tóma-
hljóð í hausnum á þeim.“
Ekki er vert að endurtaka grein
skáldsins frekar hér, en hún var
sannarlega andleg hressing. Blöð
in mega líka gjarnan færa okkur
annað slagið eitthvað, sem sættir
okkur við þau, því að svo oft
hneyksla ,þau okkur. Þó er þa'ð
ekki beinlínis sök stefnu blað-
anna né ritstjóra þeirra, heldur
vissra manna, sem fara þar oft
með fáránlegar fullyrðingar. Ný-
lega fullyrti einn þjóðkunnur
maður, að Halldór Kiljan Lax-
ness hefði nú fyrstur ailra íslend
inga „sannað heiminum tiiveru-
rétt íslenzks þjóðernis“! Minna
var það nú ekki. Svo kemur ann-
ar, einnig í TÍMANUM og full-
yrðir, að Þórbergur Þórðarson sé
faðir „nýbókmennta vorra.“ Ekk
ert smávegis afkvæmi eignaðist
Þórbergur þar. Og svo heyrði é
ræðumann í útvarpi hafa orð á
því, að einhver hefði sagt um á-
gætis listmálara, að hann hafi
vakið fegurðarskyn þjóðarinnar.
SVO MÖRG ERU þessi furðulegu
orð. Mér finnst b)átt áfram að
verið sé með þessu að svívirða
þjóðina, og má hver skamma mig
fyrir þessa skoðun mína sem vill.
Engan vegin vil ég varpa neinni
rýrð á nóbelsverðlaunaskáld okk
ar, né hinn bráðsnjalla rithöfund
Þórberg Þórðarson, né heidur á
neinn góðan iistmálara, en ég er
sannfærður um, að flest allar þær
beztu bækur, sem skráðar hafa
verið á íslandi á 20. öldinni,
hefðu verið ritíð-.r, þótt Þórbsrg
ur heffi aldrei fæðzt T.'lve rurétt
Islenzks þjóðejnis mundi heimur
Eigeeder dráttar-
brauta stofna féfag *
í
Félagið var stofnað síðastliðinn
miðvikudag og heítir Félag ísl.
dráttarbrautaeigenda. Tilgangur
þess er samkvæmt logum þess að
vinna að framgangi sameiginlegra
hagsmunamála félagsmanna, saiii-
ræma verðtaxta dráttarbrautanna
og standa í hvívetna vörð um hags
muni og réttindi félagsmanna.
Félagar geta allir crðið sem eiga
eða reka dráttarbrautir hér 'á
T
landi.
I stjórn voru kjörnir Bjarni Ein-
arsson Ytri-Njarðvík formaður,
Marsellíus Bernharðsson ísafirði,
ritari og Sigurjón Einarsson Hafn-
aríirði gjaldkeri. Varamenn: Þor-
steinn Daníelsson, Reykjavík og
Valdimar Björnsson, Keflavík.
Stjórninni var falið að undirbúa
framhaldsaðalfund, er haldinn
skyldi í lok þessa mánaðar, og yrði
til hans boðið eigendum eða fyrir
svarsmönnum allra dráttarbrauta-á
landinu. .!
i
á I
inn hafa viðurkcnnt, og hafði fýr
ir löngu viðurkennt, þótt Lax-
ness hefði aldrei nein nóbels-
verðlaun hiotið. Má minna á
komu fulltrúa þjóðanna á Þing-
völl árið 1930, svo að ekki sé
minnst á al)a þá ágætu menn
víðs vegar út um heim, sem víð-
frægt hafa íslenzkt þjóðerni.
Mætti þar þó nefna t. d. íslenzka
þjóðarbrotið í Vesturheimi. Qg
það var fyrst og fremst inami-
dómur, heiðarleiki og dugnaðþr
íslendinga þar, sem varpaði
ljóma hjá stórveldi á íslcnzkt
þjóðerni, en ekki skáldskapur,
þótt góður sé hann með.
Menn ættu að geta hrósað dýrðl-
ingum sínum, án þess að kasta
þar með rýr'ð á alla þjó'ðíná. —
Pétur fcefir nú iok’ð mili sínu,
en e/indi h-ms er vel þess vert,
að því sé gaurnur geíinn.
i iuiÍA tgiJs'l