Tíminn - 01.10.1957, Blaðsíða 5

T í M I N N , þriðjudaginn 1. október 1957
5
Síðastliðinn vetur er taliS,
að verið hafi á fóSrum milíi
700000 og 750000 f'jár, ®g er
það hæsta fjártala, sem vit-
aS er ti! aS verið hafi á fóori
vðfrariangf. Og fértu hefir nú
fjölgaS af því aS fóSuröflun-
in hefir aukizt við stækkun
túnanna og aukið töSufalh
Laust eítir 1930, í kreppunni,:
'sem þá mætti bændum, varð féð
um 730030 en þá lágu til þess allt
aðrar ástæður að fénu fjölgaöi, og ■
náði þeirri ttihi. en nú. Þá var það
viðleitni bændanna að reyna að
láía búið bera sig, sem olli fjölg-
uninni. Þeir sáu, að rneð því að
kaupa síldarmjöl, og gefa með beit
‘inni, g’átu þeir fjnlgað fénu, og
þar með lækkað kostnaðinn á fóðr
■aða kind, og fengið meiri netto
arð af búunum. Þetta heppnaðist
mörgum að gera, og þannig kom-
ast yfir kreppuárin, og síðan eru
margir bændur _sem ávallt hafa
gefið sauðfé fóðurbætir, og ein-
staka, sem gefa því sáralítil hey,
heldur aðeins mat, með beitinni.
Féð gekk misjafnt fram í vor
Eins og ævinlega gekk sauðféð
misjafnlega fram í vor. Ærnar
þurfa síðari hluta vetrarins og allt
til burðar og þyngjast sem nemur
fósturþunganum, og um burðinn
að hafa nóg fóður íil að geta fætt
lambið vel. Sé þessu ekki til að
dreifa, verða dilkar aldrei vænir,
í hvernig landi sem þeir ganga
sumarlangt, og hvernig sem viðrar
að sumrinu. Meðan sauðféð var fátt
af völdum pestanna, voru heybirgð
ir manna oft tiltölulega miklar, og
þá fóru rnenn að fara betur með
féð en áður. Tvílembum fór fjölg-
andi, og dilkar urðu vænni en
þeir höfðu áður verið, og töldu
ýmsir það stafa af fækkandi fé í
hcgum. Mjög er það þó vafasamt,
og hitt líklegra að bætt meðferð
hafi þar mestu ráðið. En þessi
kenning, um landrýmið og aukinn
vænleika dilkanna þess vegna, hef-
‘ir áreiðanlega verið meðorsök þess,
að meðferðin hefir aftur versnað
hjá mörgum, og vænleikinn minnk
Úr réttum.
Fáll Zóphóníasson:
mur til rétta
að afhuga þetta. Sján er sSga rík-
ari, og bezt læra menn nf eigin
sjón og raun, og veiti meiin þessu
athygli í haust, vona ég að þeim
fækki, sem l'áta fé si-tt ganga í
heimahögum, og að afréttirnar
verði betur nýttar en þær hafa
verið hin síðari ár.
VerSmæti afréttanna og
beifilandsins
Ég þykist þess fullviss, að marg^
ur maðurinn geri sér ekki Ijóst
hvilíkt verðmæti liggur í afrétíun-
um og beitilandinu, og hver undir-
staða það er sauðfjárbúskaparins.
Hafi sauðféð, sem á vetrarfóðri
var, verið 730000 í vetur, þá þarf
það árlangt um 200 milljónir fóð-
ureiningar, sér og dilkunum til.
viðfbalus og þroska. Mér telst svo
til, að um helmingum þess taki
það til sín bann tíma, er það ætti
að vera á fjalli eða í afrétt, eða
frá 1/7 t'.l 20—25/9, um 14 meðan
verið á haglendi í afréttum, en eng
inn vafi er á því, að það má með
því bæta haglendi í mörgum af-
réttum. Þarf nauðsynlega að rann-
saka það, og liggur mest á því þar,
sem mjög er landþröngt eins og
sums staðar í Skaftafellssýslum.
Eins má breyta flóum, sem nú er
gagr.slítið haglendi í sumum af-
réttum, í valllendi með uppþurrk-
un. Þótt ví'ða séu afréttarlöndin
það víðlend og gróðurmikil að fé
megi stórum f.iöiga í þeim, áður en
það fer að verða rýrara en það er
nú, eru aðrar afréttir, sem ekki
þo'la mikla fjölgun fjárins, án þess
að það bo-mi fram á vænleika þess.
Þar þarf að byrja. Þar er það að-
kallandi að bæta gróðúrinn, svo
þær þoli eðlilega fjölgun fjárins,
sem óhjákvæmilega kemur með
aukinni heycflun.
Breyttir búskaparhættir
munu að vísu breyta fjárrækt-
inni nokkuð en alltaf halda afrétt-
irnar þó gildi sínu. Eftir fáa ára-
tugi verður megmþorri ánna tví-
lembdar. Keppt verður að því þá,
að fá tvö 12—14 kg. lömb (fall-
þungi) undan hvorri á. Tvær slík-
ar ær gefa meiri netto arð en þrjár
einlembdar. Þá verður þess vel
gætt af öllum fjáreigendum, að
ærin hafi það gott fóður síðari
hreppmefaðm, e'ða stjórn upp- sauðfjáreign landsmanna og því
refeirarf/iagsins að reyna a« eign- mega afréttirnar ekki minnka. j velrarins> að hún þyngist> 0g
ast cyoijarðmiar, svo oli afrettm ( Víða ættu þær að stækka með þvil mikis fóSur aS vorinu> a8 ugg.
yrði oskoruð eign upprekstraríe-: að jarðir 1 dalabotnum væru lagðar ^
lagsins. j undir þær, og frá hálfu þess op-
Annars staðar fylgja afréttirnar inbera ætti ekki að stuðla að því
einstaka jörðum, sem lofa að halda byggð á slíkum jörðum,
heildinni að nota þær, sums stað-; nó byggja upp jarðir, sem eftir
ar fvrir ákveðið gjald,_annars stað-j eðli sínu ættu.að leggjast til afrétt
ar án endurgjalds. Á enn öðr- ar áður langit um líður. Þetta
: um stöðum eru í raun réttri eng- þurfa þeir sífellt að hafa í Imga, j
að. Og í vor gekk féð misjafnlega j það er. vi'ð hús og 14 mcðan það
fram, og var sleppt missnemma og
mun það sjást á vænleika dilk-
anna í haust.
FéS rekið á fjall
Eftir að féð sleppur af húsi geng
ur það í heimahögum, en þegar
gró'ður kemur seint, eða vex hægt
vegna vorkulda, eins og hann
gerði síðastliðið vor, þarf að gefa
ánum með því, er þær sækja sjálf-
ar í beitina. Þetta gerðu ekki allir
í vor, og mun það sýna sig á þunga
dilkanna i haust. Síðan útheyskap-
ur á engjaberjum víðs vegar í
heimalandínu lagðist niður, fmnst
mörgum að engin nauðsyn sé að
reka fé til fjalls að vorinu og hefir
því meira og meira lagzt niður að
reka til afréttar, enda þótt í fjall-
skilareglugerðum flestra sýsina
séu skýr ákvæði um að svo skuli
gert. Þetta hefir orðið til þess að
fé gengur meira og meira í heima-
högum. Það afvenst afréttuiium
og rennur úr þeim, þó rekið
sé. Sérstaklega á þetta sér stað
þegar það hefir vanist heima á
unga aldri, en það gerði það víða,
meðan fjárskiptin stóðu yfir, og
afréttum var lokað með girð'in.g-
um. Þar sem svo hagar til þuri'a
menn að reka yngra féð sér til af-
réttar, og reyna að stöðva það þar,
líkt og gert var hér áður með
fjallalömbin.
Nýgræðingurinn er kraftmestur
og hollastur. Því lengur sem sauð-
kindiii hefir hann að bíta að sumr-
inu, 'því vænni verður hún að
haustinu. Nú sprettur missnemma
eftir því hve h'áit landið liggur y£-
' ir sjó, og þar sem afréttirnar liggja
. hærra en byggðin, gróa þær seinna
og því er áríðandi að sauðféð
sé rekið í afréttina eigi nýgræð-
ingurinn þar að nýtast, og sauðféð
að verða vænt. Munu menn sjá
þess merki í haust, hver munur
verður á vænleika dilkanna, sem
gengu heima, þar sem gras sprafct
á skömmum tiina, og féll sneimna,
. og hinna, sem voru ó afréttum og
toldu á afrétlum, þar sem þeir
höfðu gróandi grasið lengur og
þar lengst, sem afréttirnar liggja
háít yfir sjó. Ég bið menn í haust
ar afréttir, en allar jarðir hrepps-
ins eiga sitt fjalllendi, sem sauðféð
gengur í, og smalað er sameigin-
lega til réttar, eins og afrétt væri.
A sumum öðrum stöðum er eigin-
lega ekkert aifréttarland til, og lít-
ið um sameiginlegar göngur og
réttir.
Eins og eignarumráð yfir aírétt-
sem ráða yfir þéttingu og tilfærshi
byggðu býlanna í landinu. Og gróð
urinn í heimahögunum og afrétt-
unum þarf að aukast og batna.
Fyrst sá ég' bændahöfðingjann Jón
Skúlason á Söndum í Miðfirði
rækta sandmela og gera að túni. í
þá sáði hann salla úr fjóthlöðu og
frá kúnum, en þar hafði hann fræ
í gengur i heimahögum vor og haust.
j Afréttirnar gefa því þess vegna
j fóður, sem svarar til ca. % af öll-
i um okkar heyskap. Beitilandið
j heima um sig er líka mikilsvirði
og má ekki vanmetast.
Dilkarnir, sem í haust verða um
800 þús. eru til orðnir af beitinni
og móourmjólkinni, og áætlum við
að meðaldilkurinn geri um 400 kr.
eru það 320 milljónir, sem hag-
arnir gefa af sér gegnum þá, eða
sem þeir gera mögulegt að nota
afurðagetu ánna, sem fóðraðar eru
vetrarlangt, til þess að fá lömbin,
sem svo nýta hagana, sem áður er
sagt.
Göngur. Leitir
Mánudaginn í 21 viku sumars
eru fyrstu réttir. Daginn áður, eða
sama daginn er gengið, og eftir
viku, eða í 22 sumarvikunni eru
flestar réttirnar. Alls er réttað í
nærri 200 réttum um allt landið.
Víða er rétt í hverjum hreppi, en
annars staðar er ein fyrir fleiri
hreppa saman. Flestar eru rétlirn-
ar mánudaginn í 22. sumarviku.
Fj'rir réttirnar eru afrcttirnar og
meira eða minna af heimalöndum
smalaðar — gengnar — leitaðar —
og safnið rekið til réttar. Gangna-
mennirnir eru nær 2000 alls, og
dagsverkin fleiri, því allvíða er
verið marga aaga í göngum. Og
eftir fyrstu gongur, er farið í aðr-
ar, og sums staðar þriðju göngur,
en í þeim eru færri menn miklu.
Afréttirnar eru
misjafnar og ber margt til
Sums staðar eru afréítir eign upp
rekstrarfélaganna, hreppsins eða
hreppanna, sem nota þær. Á öðr-
um stöð’um eru þær það að ein-
hverju leyti, en inni í þeim lig'gja
fleiri eða færri eyðijarðir, sem
eru e'gn einstakra manna eða rík-
isins. Eru þær víöa notaðar af
upprekstrarfélaginu, sums staðar
án alls endurgjalds, en annars stað
ar hafa verið gerðir samningar við
eigendur um afnotin til lengri eða
skemmri tíma. Alls staðar þar sem
svo hagar tií, ættu viðkomandi
unum eru misjöfn, eins er líka víð- túnjurtanna, því eitthvað mun það
átta þeirra misjöfn. Víða eru þærlan hafa verið síðsle.gin. Þetta var
dalabotnar, litlir um sig, og gengn- rétt eftir síðustu aldamót. Og 1905
ar frá birtingu að morgni til há- var sáð erlendu grasfræi í Mel-
degis sarna dag. Þá er komið að brekkuna í suðvesturhorni Neðri
með safnið, því þá réttað og sund-1 Gróðrarstöðvarinnar á Akureyri,
urdráttur búinn að kveldi. Á öðr-. og siðan hefir hún verið grasi gró-
um stöðum verður að rétta daginn
eftir að gengið er og á enn öðrum
stöðum taka göngurnar marga
dagá, sums staðar á aðra viku.
En afréttirnar eru líka misjafn-
ar að gæðum, og því er féð, sem
á þeim gengur, misvænt. ' Sums
staðar eru þær svo til allar grónar,
á öðrum stöðum eru 'í þeim sand-
og nielasvæði, hraun eða foraríló-
ar, sem ýmist er lítt gróið eða
ekki, eða gróið gróðri, sem sauðfé
gerir lítil skil að sumrinu. Afrétt-
irnar liggja líka í misjafnri 'hæð
yfir sjó, og eru mislengi að gróa
fram eftir sumri, en það liefir
hvað mest að segja hvað viðvíkur
vænl-eik fjárins,. sem á þeim geng-
ur.
Afréttirnar mega ekki
minnka né ganga úr sér
■ Með aukinni fóðuröflun, vex
in. Og síðan og líklega líka áður,
hafa bændur hér og þar um land
ræktað tún sín úr söndum og mel-
um, og sérstaklega þó hin allra
síðustu ár, síðan sandgræðsla rík-
isins tók að sýna mönnum og
sanna, að hvergi var ódýrara né
betra að rækta. Einstaka menn
hafa líka sáð grasfræi í mela og
sanda, sem ekki eru friðaðir, með
góðum árangri. Enginn vafi er því
á því, að víða rná koma gróðri í
bithaga, bæði í heimalönd og af-
réttir, þar sem nú er litla beit að
fá fyrir sauðkindina. En málið er
á byrjunarstigi, og þarf rann-
sókna og atlhugana við.
Þá má víða bæta haglendi hag-
anna með áburði. Það hafa líka
nokkrir bændur gert. Sumir Iiafa
á þann hátt fengið ágætis kúahaga
og aðrir breytt valllendi í gott tún.
Hvergi veit ég þó til að borið hafi
þa
laust sé að hún mjólki lömbum
sínum svo að þau þyngist um ca.
400—500 gr. á dag fyrsta mánuð-
inn. Til þess getur þurft að beita
henni á tún og það munu margir
gera. Við það sparast hagarnir og
rúma því meira þann tíma, sem á
þá er beifct. Þá verður líka siátur-
fcíðin lengd. Féð sem heima gengur
og í lélegu afréttunum, sem grös
fyrst falla í, verður smalað fyrr,
og slátrað fyrr en nú er, og fyrr
en í fjallendi sem er að gróa langt
fram á liaust. Þá verður líka burð-
artími ánna lengdur, svo hæfi-
lega gömul lörnb verði alltaf til að
slátra. Með því vinnst lengri sölu-
timi á nýju kjöti bæði innanlands
og utan, og það hefir mikla þýð-
ingu. Að þessu er nú stefnt, þó
meira og minna óljóst, en markið
skýrist, og þá sækist leiðin betur.
Sláturtíðin er nú byrjuS
Vafalaust reynast lömbin mis-
væn, og hefir verið bent á nokkr-
ar orsakir þess. Ég bið bændur
þess í liaust, að þeir beri nú saman
vænleika dilkanna, eftir því hvar
þeir ganga, og athuga eftir því
hvar dilkar þeirra eigi að vera
næsta sumar. Ég bið þá líka að
athuga dilkana frá bæjunum hverj-
um fyrir sig. Þetta geta þeir gert,
þar sem fóðurbirgðafélög eru á
skýrslum þeirra. Sum kaupfélögin
láta vélrita dilkaþunga manna,
og senda bændum. Þar f'á þeir
samanburð á vænleika dilkanna
eftir bæjum. Berið saman vænleik
ann hjá þeim er ærnar voru
gengnar vel fram, og vel um þær
hugsað um burðinn og hjá hinum,
sem gerðu það miður vel, eða fóðr
uðu svo að ærnar voru aö léttast
(Framhald á 8. síðu.)
Uppreisn hinna hengdu
Mexikönsk mynd: dreifing í
gegnum Unifed Artisfs. A6al-
hlutverk: Pedro Armend3riz.
SýningarstaSur: Tripolibió.
Jafnve! nafnið eitt getur sett kalt
vatn niður eftir bakinu á fólki og
liggUT við að manni detti í hug
hvort þarna sé á ferðinni risinn
kirkjugarðu.r, eins og tíðkast í is-
lenakum þióðsögum. Að kirkju-
garður rís er tiltölulega meinlaust
brall hjá þeim kynsírum af kvaia-
losta, skepnuskap og öðrum ósköp-
um, sem sýnd eru í myndinni. Hún
er gerð eftir samnefndri sögu B.
Traven, sem er einhver aðvífandi.
huldumaður í Mexikú. Jafnvel út-
gefandi hans í Mexikó er engu nær
um þjóðerni eða þangaðkomu Tra-
vens, og má láta sér nægja aö taka
við handritum úr hendi umboös-
manns höfundar komnum úr þorpi
einhvers staðar inni í landi. Hefir
jafnvel komið til orða að umboðs-
maðurinn væri sjálfur Traven.
Hvað sem höfundinum líður ber að
geta þess, að myndin er sögulegs
eðlis samkvæmt formálsorðum og
segir frá indíönskum bónda, er
. kemur til læknis að láta skera
konu sína upp við' botniangabólgu.
Hann skortir greiðslul'é og reifast
málin þannig, að þegar hann hefir
aflað sér fjárins er konan dáin, en
hann sjálfur orðinn ánauðugur
maður í versta skilriingi. Er þetta
táknrænt og sígilt atriði upp á veg
fátækra manna, og handa þeim er
það vilja skilja, en þessum manni,
Pedro, eru örlög. ekki fuilkveðin
þrátt fyrir mannsævina, sem hann
hefir lifað á dyraþrepi læknisms.
Haun er fiuttur inn í frumskóginn
og látinn höggva tré. Með honum
eru tvéir synir hans og systir.
Þarria er margt um ínannmn og
allir að höggva tré, utan þeir sem
hafa vörzlu á hendi og tveir bræð-
ur; yfirmenn og mega þeir aidrei
sci sjá ódrukknir. Eyrsta kvöldið,
sem Pedro iiggur í bambusskýiinu
nv;ð sonum sínum tveim, systur og
öðru fóiki, heyrir hann koma vein
og uml úr skóginum og rís upp við
dogg að spyrja hverjú þetta sæti.
Honum eldri maður á staönum svar
ar því til, að þetta séu hinir
hengdu. Per þá að skýrast hvernig
hengdir menn gátu gert uppreisn
á þessum sögulegu tímum í Mexi-
kó, þegar bylting tók við af óstjórn
og öfugt.
Eitt er eftirtektarvert við mexikansk
ar myndir um ánauðuga og þrúg-
aða bændur og finnst undirrituð-
um nokkuð iangt gengið og ósenni
lega í þeim efnum, en það er
hversu þeir eru ljúfir að láta
berja sig. í þessari mynd hafast
þeir ekki að fyrr en búið er að
hengja þá upp kvöld eftir kvöid án
minnsta tilefnis utan drj'kkjuæðis
fyrirmanna; ekki fyrr en eyra hef-
ir verið skorið af syni eins þeirra
og tilraun hefir verið gerð til að
nauðga svstur hins sama. I-lún kem
ur hlaupandi úr skóginum og hef-
ir slegiö um sig laki, en vopnaður
undirsáti ber fótastokkinn á truntu
sinni hraðfari á eftir henni. Þegar
þannig er komið sýður loksins upp
úr og hefði einhver verið búinn að
ykera böivalda sína á háls áður.
Þegar uppreisnin hefst, gengur
hún heldur auðveldlega fyrir sig
miðað við erfiðleikana á aö hún
hæfist. Hvað sem þes/.u liður, þá
er hér um listræna tilraun að
ræða í að gera mynd um skepnu-
skap, stm ekki verði slegin út
næstu hundrað árin. — I. G. Þ.