Alþýðublaðið - 21.01.1945, Síða 4

ALWPUBLAPID
m
Steiagrínuir J. ÞorsKelnsson:
m frá Faaraskóoi
«
pu'j^ðnblaDÍð
Crtgef-ijdi: AIJ»f •’> -' ’ ■»1*M rfam j
Wníjw.i: ‘ Steíáa ' PétnnnMm |
ftitstjérn og afgreiCsla t A1 f
ýöuhásinu vi8 Hvei fisgötu
Símar ritstjómar: 4°01 og 490? !
tíxaar aferciðslu: 4900 og 4906. j
Verð í latisas&lu 40 aura.
. í
Alþý8xi'ijpemt«r'5ffijnn h f , j
í
Framiíð Póliands
UNDANFARNA DAGA hef
ir mikið verið rætt og rit
að um sókn Rússa í Póllandi.
Þeir hafa tekið höfuðborg lands
ins, Yarsjá, og helztu iðnaðar
borg þess, Lodz, hina fornfrægu
borg Kraká og hrakið herskara
Þjóðverja á undan sér til þýzku
landamæranna. Það virðist ekki
vera nema örstutt timaspursmál,
hvenær hqrmenn Hitlers hafa
með öllu verið hraktir burt af
pólskri grund eftir meira en
íimm ára hry^juveldi þar.
*
En það er svo einkennilegt,
að þrátt fyrir þetta, er ekkert
talað um frelsi Póllands og allt
virðist vera í óvissu um fram
tíð þeirrar fræknu, en þyrnum
krýndu þjóðar, sem það land
byggir. Þegar Bandaríkjamenn
og Bretar ráku Þjóðverja öf-
uga út úr Frakklandi og Belgíu
í sumar og haust, gátu útlaga
stjórnir de Gaulles og Pierlots,
sem ailtaf höfðu haldið áfram
baráttunni fyrir ættlönd sín,
snúið þangað aftur ög fagnað
íengnu frelsi. En pólska útlaga
stjórnin í London, sem lengsta
baráttu hefir orðið að heyja
þeirra allra og stjórnað bæði
stöðugt ólgandi uppreisnar-
hreyfingu gegn hinum þýzku
kúgurum i heimalandinu og
fræknum pólskum hersveitum á
flestum vigstöðvum Evrópu, —
hún fær ekki að koma heim, þó
að Þjóðverjar séu nú brátt
hraktir með öllu úr landi henn
ar. Því að „frelsararnir," Rússar
heimta helming Póllands að
launum, og með því, að útlaga
stjórnin í London hefir ekki
viljað selja land sitt þannig af
hendi, hafa Rússar gert sér hægt
um hönd og neytt aðstöðu sinn
ar til að stofna leppstjórn í
landinu, skipaða pólskum komm
únistum, sem árum saman
hafa verið geymdir austur í
Moskva, leppstjórn nákvæm-
lega sömu tegundar og stjórn
Kuusinens sællar minningar,
sem þeir ætluðu fyrir nokkrum
árum að þröngva upp á Finn-
landyhún á að afsala sér helm
ingi lands síns í hendur Rúss-
um, og stjórna því, sem eftir
verður, eins og þeir viljá; og
þess vegna er hún nú látin
halda innreið siína í Varsjá í
stað pólsku útlagastjórnarinnar
í London. Þetta er það frelsi og
sjálfstæði, sem hinni fræknu
pólsku þjóð virðist nú vera fyr
irhuguð eftir meira en fimm
ára hugprúða baráttu gegn
þýzka nazismanum. •>
*
Á þá slík að verða útkoman
af þessari styrjöld fyrir þá þjóð,
sem fyrst reis upp gegn of-
beldi nazistmans? Þannig spyrja
þeir, sem frelsi og réttlæti unna,
um allan heim í dag. Hefir
pólska þjóðin og þær þjóðir,
sem til vopna gripu með henni,
til einskís annars. barizt, en að
frelsi hennar'og sjálfstæði verði
fótum troðið af Rússum í stað
Þjóðverja?
FRÁ því er þeir Þorstein®
Erlingsson og Einar B^ne-
diktsson gáfu út fyrstu ljóða-
bækur sínar 1897 og fram til
loka heimsstyrjaldarinnar 1918
komu að vísu fram hér á landi
allmörg ný góðskáld á sviði
Ijóðagerðar, en ekkert þeirra
gnæfir svo hátt né flytur
þær nýjungar, að valdi tíma-
hvöfum. Höfuðskáld þessa tíma
eru af hinni gömlu kynslóð, er
kvatt hafði sér hljóðs fyx-ir alda-
mót, allt frá Matthíasi Joch-
umssyni til Einars Benedikts-
sonar. Við heimsstyrjaldarlok-
in eru. hins vegar mörkuð ný
spor. Þá gefa út fyrstu bækur
sínar tvö ný ljóðskáld, er skáru
sig í upphafi úr hópi hinna
yngstu skáldbræðra að listfengi
og lyriskri gáfu og vöktu þegar
almenningsathygli. Það voru
þeir Stefán frá Hvítadal með
Söngvum förumannsins 1918
og Davíð Stefánsson frá Fagra-
skógi með Svörtum fjöðrum
1919. Og árið eftir lézt séra
Matthías, og kvað þá Einar
Benediktsson: „Með þér hneig
skáldaöld". Hann stóð að vísu
sjálfur uppi sem síðasti niðji
og fullko.mnun hinnar stór-
brotnu skáldakynslóðar 19. ald-
ar. En hér voru þó greinileg
þáttaskipti, gamli tíminn var að
þoka úr sessi og hinn nýi að taka
við, þótt umskiptin yrði ekki
svo snögg, að þeim gæfist ekki
kostur á að heilsast og kveðjast,
því að nokkrum mánuðum fyrir
andlát sitt birti séra Matthías
ritdóm um „þessa nýju Davíðs-
sálma“ og „bað mexm að taka
þeim vel, því að flestir af þeim
ætti það skilið". Frá hinni hníg-
andi skáldaöld fylgja því Davíð
úr hlaði blessun og fyrirbæn-
ir. Og ekki þurfti. þess með að
biðja kvæðunum góðrar við-
töku. Þeim var þegar fegin-
samlega tekið, og með hverri
nýrri Ijóðabók hafa vinsæld-
imar aukizt. Sagan um viðtök-
ur þjóðarinnar á kvæðum
Davíðs .yrði sleitulítil ástasaga.
Það er því hvorki skrykkjótt
leið né gönuskeið, sem getur
að líta, þegar horft er yfir ald-
arfjórðungs skáldferil Davíðs
Stefánssonar á fimmtugsaf-
mælí hans í dag. Með fyrstu
bók sinni kemur hann fram sem
fullburða skáld, 24 ára gamaii,
hefur þá þegar fundið kvæðum
sínum sérstakt yfirbragð, eigin
svip, sem er svo sterkur og per-
sónulegur, að jafnan er auð-
þekktur síðan, þótt hann hafi
mótazt og skýrzt, drættimir
dýpkað, blærinn mildazt.
Nýstárlegast var þegar í upp-
hafi ljóðastíllinn og ljóðaform-
ið.
Hjá Davíð voru með öllu
horfnar síðustu leifar hins
forna skáldamáls, sem enn átti
mikil ítök í mörgum höfuð-
skáldum 19. aldar. Heiti og
kenningar eru fyrir borð borin,
snúinni orðaröð hafnað, íburði
og málskrúði flett burt. Stíll
og mál verður einfalt, alþýð-
legt, ljóst og lipurt. Að vísu á
þessi stílbreyting að baki sér
langa þróunarsögu. Nægir í því
sambandi að minna á nöfn
þeirra séra Jóns Þorlákssonar á
Bægisá, Jónasar Hallgrímsson-
ar, Páls Ólafssonar, Þorsteins
Erlingssonar, Guðmundar Guð-
Hér er ekki lengur um neinn
smávægilegan landamærakrit
Rússa og Pólverja að ræða,
heldur um þann heim yfirleitt,
sem rísa á upp af rústum styrj
aldarinnar. Eiga þjóðirnar í
þeim heirni að fá að njóta frels
mundssonar og Huldu, þar sem
hinn einfaldi, mjúki málþráður
liggm- samhliða hinum marg-
þætta eða harðsnúna hjá skáld-
um eins og Bjarna Thoraren-
sen, Bólu-Hjálmari, Grími
Thomsen, Matthíasi, Stephani
G. Stephanssyni og Einari Bene-
diktssyni. En segja má, að hinn
nýi, sigrandi kveðskaparstíll
verði algjörður með þeim Da-
víð og Stefáni frá Hvítadal
(þótt annars sé blær þeirra
hvors um sig að mörgu ólíkur).
Og Davíð tekst að magna stíl-
inn krafti og kynngi í öllum
einfaldleik hans, gera hann í
senn þýðan og þróttmikinn, ó-
brotinn og auðugan.
En Davíð hefur ekki aðeins
losað um viðjar máls og stíls,
heldur einriig forms, án þess
að brjóta á nokkurn hátt lög-
mál íslenzkrar ljóðhefðar. í
kveðskaparlagi hans er margt í
ætt við þjóðkvæðahætti, dans,
vikivaka og þulur. Og með ým-
iss konar háttatilbrigðum og
viðvikum, mislöngum braglín-
um og breytilegri hrynjandi
fellir hann formið þeim mun
þéttar að efninu sem það er
lausara úr 1 sjálfs sín fjötrum.
Hver hugblær á sitt hljóðfall,
hvert efni sinn hátt. Hugsun og
búningur eru samgróin frá fæð-
ingu. Kvæðin seytla fram eins
og syngjandi berglind, fersk og
tær, í senn ófjötruð og hátt-
bundin. —
Yrkisefni Davíðs eru flest
persónulegs eðlis, og öll verða
þau persónuleg í meðferð, þótt
til sumra þeirra sé seilzt langt
í tíma eða rúmi, svo sem er um
sögu'ljóðin, — er Davíð tók
snemma að yrkja, fyrst erlends
og síðar eixmig innlends efnis,
— eða myndir þær, sem hann
bregður upp frá ferðalögum
sínum erlendis, einkum'frá í-
talíu og Rússlandi. Einnig hef-
ur hann ort ádeilukennd þjóð-
félagskvæði. En líklega munu
hvorki sögu- né ádeilukvæðin
lifa lengst af ljóðum hans, —
þótt ýmislegt hafi hann vel gert
í báðum þeim efnum, — heldur
lyrisku kvæðin, sem sprottin
eru af eigin kenndum og geð-
brigðum. Og þess eðlis er mikill
þorri kvæðanna. Það er aug-
Ijóst mál, að gildi og fjöl-
breytni svo persónulegra yrkis-
efna hlýtur mjög að vera komið
undir auðlegð og ölduróti þess
sálarlífs, sem þau eru sprottin
af. Og kvæði Davíðs bera alla
tíð vitni hinu næma og ríka
tilfinningalífi, sem hann býr
yfir, — allt frá því er átökin
milli örvæntingar og ólgandi
•lífsþrár hins helsjúka unglings
knýja fram fyrstu kvæði haps
og þar til við sjáum hann, rosk-
inn og rólegan, una sér í bóka-
safni sínu og handleika íágæt-
ustu kostagripina „með heil-
agri lotningu“ og fara um þá
mildum höndum. Það er löng
leið milli þessara áfanga, en á
henni. getur að líta furðulega
fjölbreytni, margvislegar mynd-
ir mannlegs hugarfars. Þar er
að finna hamslausan trylling
hins villta náttúrubarns og ang-
urværa blíðu, hyldjúpa örvænt-
ingu og blossandi ástabríma,
sjúklega munuðgirni og hjm-
neskan xmað, einlæga trúarauð-
| Frh. á 6. síöu
is og sjálfsákvörðunarréttar?
Eða eiga þær að verða réttlaus
peð í refskák stórvelda um völd
og landvinninga? Pólland er
aðeins fyrsti prófsteinninn á
það.
VERKAKONAN heitir mynd
arlegt blað, sem Verka-
kvennafélagið Framsókn x
Reykjavík hefir nýlega gefið
út í tilefni af 30 ára afmæli
sínu, sem var í haust, meðan á
prentararverkfallinu stóð. í
fyrstu grein þess blaðs, sem
nefnizt „Verkakonan krefsí
réttlætis“, skrifar Jóhanna Eg-
ilsdóttir:
„Á fyrsta ,tug iþessarar aldar og
áður en V. K. F. Framsókn var
stofnað, gengu konur til kola-,
salt- og timburvinnu, og var ekki
svo sjaldgæft að sjá konur rogast
með kola- og saltpoka niður við
höfn í uppSkipun úr skipum við
hlið karlmannanna. Ekki höfðu þó
konurnar sama kaup og karlmenn
irnir, þrátt fyrir sömu vinnu, því
kaup karla var 25 aurar á tím-
ann, en kvennakaupið var 12 aur
ar á tímann; enginn matartíminn
og því síður kaffitími, rétt aðeins
tími til að gleypa í sig matinn
' undir eftirliti verkstjóra, sem átti
sennilega að sjá um að maturinn.
yrði ekki tugginn of vel.
Kaup kvenna var 12 aurar á
tímann, hvort sem unnið var í dag-
nætur- eða helgidagavinnu, og
unnu þær oft 18 tíma í sólarhring
víð' kolauppskipun eða þess hátt-
ar, og voru þó ekki of haldnar af
fjárfúlgunni.
Þetta er ekki falleg lýsing á
lífskjörum lcvenna hér áður fyrr.
Má þó tilnefna enn ljótari lýsingu
á lífskjölrum þeirra og réttleysi
gagnvart húsbænduhum fyrir ekki
meira en 30—40 árum síðán. Sú
istétt kvenna, er vinnukonur nefn
ast, höfðu þá 5.00 krónur á mán-
uði, en svo skammt voru þessar
konur frá því kwnnar að geta
Srnrsttdagcr 21 |axiúar. 1945..
innnfii ||^
tatizt amibáttir húsbænda sinna,
að þæT voru sendax á „eyrina“ til
fiskvinnu og annarrar hafnar-
vinnu, ekki fyrir þessa 12 aura
á tímann, heldur sitt fasta mánað
arkaup. Síðan hirtu húsbændunir
kaupið, er þær höfðu unnið fyrir
við uppskipunina eða þess háttar.“
Þannig voru kjör verka-
kvenna í Reykjavík í býrjun
þessarar aldar. En mikið hefir
síðan áunnizt. Um það segir
Jóhanna Egilsdóttir:
„Á þessum 30 starfsárum V. K.
F. Framsóknar hefir margt unnist
Vinnuskilyrðin hafa batnað og
settar hafa verið vissar reglur á
hverjum vinnustað, kaup verka-
kvenna hefir hækkað úr 15 aurum,
í 1,64 á tímann í dagvinnu, 50%
hækkun í eftirvinnu og 100% í
nætur- og helgidagavinnu. Vinnu-
tíminn hefir verið styttur í 8 stund
ir, auk borgaðs kaffitíma, sam-
kvæmt samningum við atvinnu-
- rckendur."
Það er lærdómsríkt fyrir þá
kynslóð', sem nú lifir, að lesa
Iþennan samanburð. En hún
þarf líka að læra að meta þá
ibaráttu, sem þessi mikla breyt
ing til batnaðar á kjörum verka
kvenna hefir kostað. Um það
segir Svava Jónsdóttir í ítar-
legri grein í afmælisblaðinu
lum sögu vej-kakverinafélagsins:
„Verkalýðsbaráttan á sínar
hetjur, sem frægar hafa orðið af
stórorustum og stórsigrum, og þær,
sem eins og Brjánn forðum, féllu
en héldu velli, en ufram allt á hún
sína óþekktu hermenn, konur og
karla, sesm hvergi er getið, eru
Framh. á 8. síðu.