Morgunblaðið - 04.07.1942, Page 5

I V
Xaugardagur 4. júlí 1942.
jPtargtmMðfóft
Útffef.: H.f. Árvakur, Reykjavík.
Framkv.stJ.: Sigfú* Jönsion.
Ritstjórar:
Valtýr Stefánsson (ábyrffTJ&rai.).
Jón Kjartansson,
A.uglýsingar: Árni óla.
Ritstjórn, auglýsingar og afgrreibsla:
Austurstræti 8. — Síml 1600.
lnnanlands, kr. 4,50 utanlands.
f lausasölu: 25 aura elntaklt),
30 aura meíS Lesbók.
Áskriftargjald: kr. 4,00 á mánubl
Jálningin
I rambjóðancli Alþýðuflokksins
í Norður-ísafjarðarsýslu,
Barði Guðmundsson þjóðskjala-
vörður, skýrði frá því á fram-
boðsfundunum, að Alþýðuflokkur-
únn hafi flutt stjórnarskrárfrum-
varpið á síðasta þingi í þeim til-
gangi að rjúfa samstarf Sjálf-
stæðisflokksins og Framsóknar-
fiokksins í stjórn landsins.
Hjer hefir þá einn af frambjóð-
-endum Alþýðuflokksins staðfest
’Jjann grun, sem óneitanlega hefir
ihvíit á Alþýðuflokksmönnnm, að
iþeir hafi ekki af heilindum flutt
'Stjórnarskrárfrumvarpið. Hjer er
•einnig fengin skýringin á því,
ihvers vegna teknar voru upp í
•stjórnarskrárfrumvarpið tillögur
■ Sjálfsta'ðismanna í kjördæmamál-
inu. Þeir hjeldu, að þeir væru að
’leika á Sjálfstæðisflokkinn, en
;l>eir festust í sinjii eigin gildru.
Sjálfstæði&menn láta sig litlu
skifta, hver tilgangur þeirra Al-
þýðuf] okksm a nua var með flutn-
ingi þessa máls í þinginu. Bn játn
ing Barða sannar tvent: 1) Að
það var ekki mannrjettindamálið,
sem knúði þá Alþýðuflokksmenn
til að bera fram stjórnarskrár-
'íbreytinguna, og 2) að varlegast
• er að treysta ekki þessum mönri-
nm í þessu stórmáli.
Fyrverandi kjósendur Alþýðu-
flokksins vérða svo að gera það
upp við sjálfa sig, hvaða traust
'þeir bera til foringjanna, sem
gefa slíka játningu í mesta mann-
rjettindamálinu, er á dagskrá
hefir komið.
Ekki er ósennilegt að forlögin
snúi því þannig, að það verði
'kjördæmamálinu til góðs, að Al-
þýðuflokksmenn höfðu annað í
iiuga en mannrjettindin, er þeir
báru fram stjórnarskrárfrumvarp-
ilð á Alþingi. Einmitt vegna þess,
:að Alþýðuflokksmenn höfðu að-
*eins í huga hína alþektu póli-
i;ísku refskák, sem þeir hafa -iðkað
:I mörg ár, er þeir báru stjórn-
arskrármálið fram, varð þeim það
; á að taka upp tillögur Sjálfstæð-
ísmanna í kjördæmamálinu. Þeir
reiknuðu með því, að Sjálfstæðis-
raenn gætu ekki slitið samvinn-
unni við Framsókn og yrðu því
iilneyddir að granda sínum eigin
.’tillögum x mannrjettindamálinu.
En þetta fór á annan veg. Sjálf-
'Ætæðismenn voru trúir mannrjett-
índamálinu. Og nú gátu Alþýðu-
flokksmenn ekki snúið aftur. Þeir
voru bundnir við tillögur Sjálf-
stæðismanna í kjördæmamálinu og
nú er kosið um þær.
En minnumst þess, að fullnaðar-
sigur er ekki unninn ennþá, Hann
á að vinnast nú á sumarþinginu.
Með glæsilegum sigri Sjálfstæðis-
flokksins í kosningunum, er trygð-
»ir lokasigur kjördæmamálsins.
Þann s:gur verða Sjálfstæðis-
<menn að vinna.
Grundvöllur hinnar nýju stjórnarskrár:
FRELSI OG lAFNRjETTI
pyrir lok þessa árs, sem nú
er nákvæmlega hálfnað
að líða, verða íslendingar
búnir að setja sjer ný og
fullkomin stjórnarlög. Ekki
aðeins lög um kjördæmaskip
un landsins, heldur alveg
nýja stjórnarskrá.
Af alveg sjerstökum ástæðum
eru tveir áfangar að þessu
marki. Þær ástæður hafa ekki
verið skýrðar til hlítar í þeim
landsmálaumræðum, sem fram
hafa farið í tjtvarpi, og því hlýt
jeg að eyða nokkru af takmörk-
uðum umræðutíma mínum til
þess að skýra þetta mál.
Eins og kunnugt er, hefir ver-
ið stjórnarsamvinna milli
þriggja flokka í þrjú ár. — Á
þessu stjórnarsamvinnutímabili
varð sá atburður að samband
okkar við Danmörk rofnaði, og
fullveldi Islands, sem íslenska
þjóðin hefir þráð og barist fyr-
ir um aldabil, barst fyrirhafnar-
laust upp í hendur okkar. Af-
leiðing þessa atburðar hlaut
fyrst og fremst að verða ný
stjórnarlög. Og auðvitað var
eðlilegast að isamvinnustjórnin
legði fyrir þingið frv. að þeim
stjórnarlögum. — En þetta gat
ekki orðið samkomulagsmál í
ríkisstjórninni vegna þess, að
með nýjum stjórnarlögum varð
að leiðrjetta misrjetti milli kjós-
enda landsins. En Framsóknar-
flokkurinn nýtur einn góðs af
misrjettinu, og var því tregur til
breytinganna. Málinu var því
frestað, heldur en að stjórnar-
samvinnan rofnaði, og látið
nægja að lýsa því yfir með þál.
að lisland gæti tekið öll sín mál
í eigin hendur og mundi stofna
lýðveldi, ekki síðar en að stríð-
Inu loknu.
Það má segja að máli þessu
væri sjálffrestað með frestun
kosninganna 1941. En jeg full-
yrði að ef sjálfstæðismálið hefði
verið Alþingi íslendinga 1941
jafn heilagt mál og það var vor-
mönnum Islands á dögum Fjöln-
ismanna og Jóns Sigurðssonar
og ef stærsti flokkur þingsins,
Framsóknarflokkurinn, hefði
ekki óttast að með nýrri stjórn-
skipun mundi hann missa for-
rjettindi þau, sem hann nú hef-
ir til þess að ráða meiru en hon-1
um ber um löggjöf og stjórn
landsins, þá hefði styrjaldarótt-
inn ekki megnað að hamla því
að kosningar færu fram og ís-
lendingar veittu móttöku og
lögfestu fullveldi það, sem þeir
hafa svo lengi þráð og barist
fyrir.
En nú, er Alþingiskosningar
voru ákveðnar, varð ekki und-
an því komist að þjóðin setti sjer
ný stjórnarlög. Hins vegar var
svo skammt til þinglausna þeg-
ar kosningar voru að fullu á-
kveðnar, að ekki var tími til að
semja heildar stjórnarskrá og
samþykkja á því þingi. Að því
ráði var því horfið að hafa á-
fangana tvo. Samþykkja þegar
’ í stað þann þátt stjórnarlag-
lítvarpsræða Sigurðar Kristjðnssanar alþm.
er hann flutti i fimiudagskvðldið
anna, sem lýtur eingöngu að
kjördæmaskipuninni, en setja
milliþinganefnd til að fullsemja
stjórnarlög, er fullnaðarsam-
þykki hljóti á væntanlegu haust
þíagi. <|i|
Það eru því tilhæfulausar og
vísvitandi blekkingar þegar
Framsóknarmenn eru að læða
því út meðal almennings, að
Sjálfstæðismenn ætli að koma
hjer á nýjum stjórnarlögum,
sem geri ísland að konungsríki
í sambandi við Danmörku. Það
er ákveðið af öllum flokkum
þingsins, nema Framsóknar-
flokknum, að áður en þessu ári
lýkur skuli ísland verða lýð-
veldi, fullvalda og óháð öllum
öðrum ríkjum. Þetta verður
framkvæmt, hvort sem Fram-
sókn líkar betur eða ver, og
hvað sem í hennar tálknum
syngur.
★
Framsóknarflokkurinn hefir
gert mjer þann sóma að láta
mín meir getið en annara manna
í sambandi við stjórnarskrár-
málið. Vinmæli blaðs þeirra
eftir að þingi sleit, hófust með
því, að Tíminn sagði pólitískt
lát mitt. Sagði hann að Sjálf-
stæðisflokkurinn hefði tekið
mig af lífi pólitískt, og fylgdu
eftirmæli. En þau voru á þá leið,
að jeg hefði verið vesti maður
flokksins. Þótti það nægilega
rökstutt með því, að frá mjer
hefði ætíð andað kalt til Fram-
sóknar, þeirrar dáindis kvinnu.
Eftirmælunum lauk með beirri
áskorun til Sjálfstæðismanna að
hreinsa betur til í flokknum.
En það fór eins fyrir Fram-
sókn efris og brennumönnum
forðum. Dagur var ekki af lofti,
þegar til hennar kom búandi
einn og mælti: „Dauðan segið
þjer nú þann, er vjer höfum
hjalað við í morgun“. — Við
þessa frjett brá Framsókn svo,
að blöð hennar og talsmenn tóku
að bera á mig lof mikið, óbeint.
Töldu að jeg væri mestu ráð-
andi í Sjálfstæðisflokknum, að
minnsta kosti í kjördæmamál-
inu, og að flokkurinn mundi
framkvæma minn vilja í því
máli, hvenær sem færi gæfist.
Hjer er átt við það, að jeg
hefi hvað eftir annað sýnt fram
á það, að rjettlátast og þjóðinni
hagkvæmast væri það, að kjör-
dæmin væru stærri, og hlutfalls-
kosning við höfð. Þetta er auð-
vitað ekkert miðað við sveita-
vald nje kaupstaðavald, þótt
það að líkindum mundi auka
vald sveitanna, frá því sem nú
er, því samkv. tillögum mínum
áttu að vera 5—7 sveitakjör-
dæmi, og hver þingmaður að
sjálfsögðu búsettur í sínu kjör-
aæmi. í stað þess að 33 núver-
andi þingmenn voru búsettir í
Reykjavík og Hafnarfirði er
þeir voru kosnir, og drjúgur
hluti þeirra úr setuliði Fram-
Framsóknar í Reykjavík.
En það verður að segja hverja
sögu eins og hún gengur. Mjer
hefir ekki tekist að afla þessari
tillögu nægjanlegs fylgis í Sjálf-
stæðisflokknum. Þvrt á móti er
það rjett, sem formaður Sjálf-
stæðisfokksins hefir skýrt frá,
að af þingflokki Sjálfstæðis-
manna hefir enginn, nema jeg,
tjáð sig tillögunni samþykkan.
En jeg stend þó engan veg-
inn einn í þessu máli, því þótt
tillagan eigi litlu fylgi að fagna
í þingflokki Sjálfstæðismanna,
á hún þó fylgi sem um munar í
öllum hinum landsmálaflokkun-
unum. Vil jeg þar fyrst telja
Framsóknarflokkin. Formaður
flokksins, Jónas Jónsson, sem
án alls efa er áhrifamesti mað-
ur síns flokks, kemst svo að orði
í riti sínu, „Komandi ár“, bls.
51.:
„Hins vegar mætti greiða
götu glöggrar flokksmyndunar
á ýmsan hátt. en með engu
fremur en að stækka kjördæm-
in og beita hlutfallskosningu.
Þá koma stefnurnar fram frem-
ur en eistaklingsáhrif, ættar-
fylgi eða fjármagn. Ef 3—4
sýslur væru í sama kjördæmi og
kosið með hlutfallskosningu,
reynir minna á „síðustu atkvæð-
in“, úrskurð þeirra andlega
ómyndugu, sem fluttir eru í bif-
reiðum á kjörstaðinn eins og
sauðir til slátrunar. Hlutfalls-
kosning tryggir rjett minnihlut-
ans“.
Á bls. 52 í sama riti segir for-
maður Framsóknarflokksins:
„Með hlutfallskosningum í
stórum kjördæmum má að
minnsta kosti fyrirbyggja al-
gerðan sigur, byggðan á dómi
þeirra óhæfu“.
Þannig kemst þá formaður
Framsóknarflokksins að orði.
Þar munar ekki hársbreidd og
á mínum tillögum. Og ef ein-
hverjum Framsóknarmönum
sýnist ráður minn í kjördæma-
málinu ógiftusamlegur, þá hygg
jeg þó að margir í þeim flokki
óski þess, vegna þóptufjelaga
míns, að við náum góðri lend-
ingu að lokum, þótt bamingur-
inn kunni að verða langverandi.
Menn sjá af þéssu að menn úr
öndverðum flokkum geta oft átt
samleið í einstökum umbótamál-
um. 1 því sambandi minnist jeg
þess, að Framsóknarmenn þykj-
ast vera að fiska atkvæði frá
Sjálfstæðismönnum á þá firru,
að Sjálfstæðisflokkurinn sje
orðinn samstarfsflokkur Komm-
únista, þar sem hvorir tveggja
ætli að greiða atkvæði með
stjórnarskrármálinu. Jeg giet
sagt Framsóknarmönnum það,
að þó þeir leiti til æfiloka, munu
þeir aldrei finna svo heimskan
Sjálfstæðismann, að hann gíni
yfir slíkt agn, og yfirgefi flokk
sinn vegna þess að andstæðing-
ar hans greiða atkvæði með mál-
um er hann berst fyrir. Þvert. á
móti er það hverjum sönnum
Sjálfstæðismanni gleðiefni, er
andstöðuflokkar þeirra snö-
ast til fylgis við góð málefni.
★
Eins og jeg áður tók fram og
flestir áður vissu, er það aðeins
lítill hluti stjórnarskrármálsins,
þ. e. sjálf kjördæmaskipunin,
sem nú er kosið um. Eina raún-
verulega breytingin sem gjörð
er á kjördæmunum með frv.
þessu er sú, að Siglufjörður-.er
gjörðúr að sjerstku kjördæmi.
Hann er skilinn frá Eyjafjarð-
arsýslu. Öll önnur kjördæmi
landsins haldast óbreytt. Qg
það er eftirtektarvert, að engin
einasta rödd hefir heyrst til að
andmæla þessari nýbreytni, sjem
er eina breytingin á skipun
kjördæmanna, ekki einu sinni
Framsókn þorir að andmæia
þessu.
Önnur nýmæli frumvarpsins
er um kosningafyrirkomulag í
7 kjördæmum, tvím. kjördæm-
um og Reykjavík.
Hlutfallskosningin í tvímenn-
ingskjördæmunum breytir
hvorki mörkum kjördæmanxra
nje tölu þingmanna. Heildar-
rjettur kjósenda kjördæmisins
er sá sami og áður var: að kjósa
2 þingmenn eftir eigin vali.--
Aðeins er kosningaraðferðin
menningarlegri, en áður var,
þar sem meirihlutinn fær ekki
að neyta ótakmarkaðs aflsmun-
ar, til þess að ræna minnihlut-
ann öllum rjetti. Það er talið að
Sjálfstæðisflokkurinn græði í
upphafi á þessari breytingu. En
hitt má telja víst, að það verði
Framsóknarflokkurinn, sem
bráðlega græðir á þessari breyt-
ingu, því þegar halla tekur und-
an fæti hjá honum, mun hann
lengst Iafa á því, að fá atman
þingmanninn í tvímenningskjör-
dæmunum.
Þriðja breytingin, sú, að
fjölga þingmönnum Reykjavík-
ur um tvo, er eðlileg breyting
vegna hinnar stórfelldu íh'úa-
fjölgunar í bænum. Framsókn-
armenn hafa líka verið fáorðir
um þessa breytingu og er það
eðlilegt, því árið 1933 skipaði
flokkur þeirra 15 manna nefnd
til þess að gera tillögur unr
kjördæmamálið. Sú nefnd gerði
FRAMH. Á SJÖTTU SfÐTX