Morgunblaðið - 16.03.1954, Blaðsíða 9

Morgunblaðið - 16.03.1954, Blaðsíða 9
Þriðjudagur 16. marz 1954 MORGVNBLAÐIÐ 9 Aldariiiinnmg tveggfa velgerðarmanna mannkynsins Paul Erlich 1854—1915 Emil von Behríng 1854—1917. VTFIR þessari greín standa nöfn LJL tveggja velgerðamanna al]s mannkyns. Hundrað ára afmæiis þeirra er minnst sameiginlega um allan hinn mentaða heim, því að Ehrlich fæddist 14. marz en von Behring daginn eftir. Eáðir voru þeir ungir læknar þegar mest var að gerast í hinni þróttmiklu grósku bakteríuvísindanna, með Robert Koch í broddi fylkingar í Þýzkalandi. Ehrlich var frá Slesíu, af Gyðingaættum, en von Behring af gamalli vestur-prúss- neskri aðalsætt. Hvor gekk sínar eigin leiðir, en báðir unnu stór- virki hvor á sínu sviði, sem svo mikið munaði um, að betra varð að lifa á jörðinni eftir að þeir höfðu verið til, heldur en áður en þeir fæddust. Paul Ehrlich komst sem ungur læknir að Charité-sjúkrahúsinu í Berlín, íem lengi hefir haft orð á sér fyrir að velja til sín fær- ustu lækna Þýzkalands, svo að sá frami þykir mestur í lækna- stétt, að verða þar yfirlæknir. Hann var lifandi af áhuga og langaði til að vita meira en menn vissu þá um blóðíð, sérstaklega um blóðfrumurnar, einkum hvítu blóðkornin, sem Metchnikoff var að byrja að skrifa um að væru einskonar lögreglulið Iíkamans. Hann komst fljótt að' því, að þær aðferðir, sem notaðar voru til þess að lita blóðkormn, voru ekki eins góðar og hann vildi að þær væru. Hann fór að reyna aðra liti, en gekk lítíð, því að hann kunni ekki mikig í efna- fræði lita. Hann tók það ráð að heimsækja litunarverksmiðjur í Berlin og nágrenni. — Þar lærði hann undirstöðuatriði í litunarfræði. Hvernig hver litur er háður sýrustiginu, seni er mismunandi fyrir ýmsa liti, og að litunin er fólgin í því að lit- urinn gengur í samband við efn- ið sem hann á að lita. Hann fór nú að gera rannsóknir á litum, sérstaklega anilinlítum, og varð vel ágengt í því. Hann virðist snemma hafa fengið þá hugmynd, að eins og liturinn festist frekar við eitt efni en annað, eins ætti að vera mögulegt að fínna efni, sem festust frekar við bakterí- urnar og grönduðu þeim heldur en vefjum líkamans. Galdurinn vig að lækna menn af farsóttum var fólginn í því að geta drepið bakteríurnar, án þess að vinna líkamanum grand, sem hýsti þær. Á þeim tímum kom mönnum ekki til hugar að slíkt væri mögu- legt, því að útlit var fyrir að lífs- skilyrði allra lifandi fruma væri svo svipuð, að það sem dræpi eina tegund hlyti a. m. k. að skaða aðrar. En Erlich var ekki tiíbúinn að trúa neinum kennisetningum fyrr en hann hefði rennt þeim í gegn um deiglu reynslunnar. Og hann sannfærðist æ betur um það, að ýmsar frumutegundir eru mjög missólgnar í liti, svo að sumar gleypa hverja ögn í sig, sem þær ná í, meðan aðrar láta engan lit á sig fá. Jafnframt þessum rannsóknum á litunum komst hann inn á svið ónæmisfræðinnar og beitti þar þekkingu sinni á háttalagi lit- anna. Hann hugsaði sér, að hver fruma hefði einn aðalkjarna, en út frá honum gengju hliðarkeðj- ur, sem bundið gæti við sig ýms efni, sem í blóðinu sveimuðu. Eiturefni bakteríanna væri því aðeins skaðleg, að þau hefðu hliðarkeðjur, sem bundist gætu hliðarkeðjum líkamsfruma mannsins, þannig að samfella myndaðist, líkt og lykill sem íellur í skrá. Þá fyrst gæti eitur- efni bakteríunnar eyðilagt frum- Ehrlich una. En hann kom líka fram með þa kenningu, að þegar þetta gerð- ist, þyrfti fruman ekki ávallt að deyja, heldur gæti hún lifað eitr- ið af og svaraði þá með því að búa til margar hliðarkeðjur, sem gæti bundið eitrið, ef meira skyldi berast af því, og ennfrem- ur að þessar hhðarkeðjur gætu losnað ut í b'óðið, sveimað þar um og verið tilbúnar til að gleypa í sig samskonar eiturefni og orðið höíðu tilefni til myndunar þeirra. Þannig skýrði hann ónæmið sem skapaðist 5 líkamanum eftir ýmsa næma sjúkdóma. Þessi kenning reyndist mjög frjósöm til þess að fikra sig áfram í þeirri nýju fræðigrein, sem var að skapast, ónæmisfræðinni, er átti eftir að verða svo giftudrjúgt vopn í við- ureigninni við ýmsar farsóttir. í marga áratugi hafði Ehrlich gengið með þá hugmynd og ekki farið dult með hana, að unnt væri að finna eitthvert efni, sem Emil von Hehring batnað, en læknast aldrei". Mað- I Emil von Behring. Hann ætlar ur getur ímyndað sér hvernig sér að sótthreinsa menn að innan sjúkíingunum hafi orðið við, sem komu þarna með slikan sjúkdóm. Prestarnir höfðu haldið því fram, að syfilis væri refsing guðs fyrir óguðlegt og syndsamlegt Jiferni. En þeir og þeirra stétt höfou frekar hjálpað til að breiða sjúkdóminn út en að lækna hann. Það stóð ekki á fordæmingum þeirra á hinu nýja meðali. Þetta var uppreisn á móti guði, synd- samlegt uppátæki, að grípa fram fyrir hendurnar á guði o. s. frv. En læknarnir skeyttu því lítið og Ehrlich hélt sjálfur áfram að fullkomna meðal sitt. Salvarsan Ehrlichs er eitthvert bezta lyf, sem menn hafa nokk urntíma fengið í hendurnar. Það er bví að þakka að syfilis hefir minnkað stórkostlega í öll- um menningarlöndum, svo stór- kostlega, að líkur eru til þess að unnt verði að útrýma sjúkdómn- Eftir próf. Níels Dungal gæti hreinsað líkamann af bakt- eríum, án þess að vinna Hkama mannsins mein. En lengi vel var honum ekki mikið ágengt í þeim efnum. Loksins, þegar hann var orðinn rúmlega fimmtugur maður, fann hann efni, sem honum leizt lík- legar á en nokkurt annað, sem hann hafði prófað. Þetta efni var „trypan-rautt". Með því gat Ehrlich drepið trypanosoma í músum, án þess að mýsnar sak- aði nokkuð. Og nú jókst honum ásmegin við tilraunir sínar. — Hann var vel að sér í lífrænni efnaf ræði og haf ði mjög duglegan efnafræðing sér vig hlið sem hann gat sagt að búa til þetta efni eða hitt. Með því að tengja arsen við ýms benzol-sambönd tókst honum að gera lyf ið öf lugra án þess að auka hættuna fyrir dýrið. Og ekki leið á löngu áður en hann fór að gera tilraunir til þess að lækna syfilis með sínum nýju efnasamsetningum. Kanínur voru sýktar með syfilis og síðan var hver efnasamsetning prófuð á nokkrum sýktum dýrum. Marg- ir, sem komu í stofnun Ehrlichs og sáu hann í sloppnum sínum, sem ávallt var útataður í alls- konar litum, og höfðu hugmynd um að hann væri að reyna alls- konar ný efni til að lækna syfilis, héldu að maðurinn væri eitthvað skrítinn, að láta sér detta í hug að hann gæti sett saman nýtt efni er tæki fram kvikasilfri og joði, sem þá voru einu meðulin gegn veikinni. En Ehrlich hélt áfram, hvað sem hver sagði, og 1910 gat hann tilkynnt að nýtt lyf væri fundið gegn syfilis. Það var kallað salvarsan 606, af því að svo mörg efnasambönd höfðu verið prófuð er þetta lyf fannst. Með þessu lyfi var nýtt, stórt spor stigið á sviði læknisfræð- innar. í fyrsta sinni höfðu menn sett saman efni, sem ekki var til í náttúrunni, og drepið með því sýkla í líkama mannsins, án þess að vinna honum grand. Salvarsanið drap svo fljótt gorm- sýklana, sem valda syfilis, að eft- ir að því hafði verið dælt í syfilis sjúkling hurfu sýklarnir eftir einn til tvo daga, svo að sjúkling- arnir urðu ekki lengur smitandi og læknnðust á miklu skemmri tíma heldur en áður hafði þekkst. Ekki leið á löngu unz unnt var að taka niður skiltið, sem hangið hafði í margra mannsaldra í poliklinik kynsjúkdómadeildar Charité-spítalans í Berlín. Þar stóðu þessi orð: „Munið að syfilis er ævisjúkdómur, sem getur um algerlega úr heiminum. Þeg- ar menn hugleiða allar þær þján- ingar sem þessum hættulega sjúkdómi hafa verið samfara, kynslóð eftir kynslóð, í gegn um margar aldir, hlýtur að vakna hjá þeim þakklætiskennd til þess manns sem losaði mannkynið við ógnir hans. Með því að finna upp salvar- sanið sýndi Ehrlich að unnt var að vinna bug á næmum sjúkdóm- um, sem ólæknandi höfðu verið og taldir höfðu verið skapaðir hana mönnunum til þess að refsa þeim fyrir syndugt líferni. Hann greiddi þeirri forlagatrú rothögg. sem kenndi að allt það illa sem fyrir mennina kæmi væri óhjá- kvæmilegt og að ólæknandi sjúkdómar ættu ekki að læknast. Hann ruddi brautina, svo að síð- an hefir hvorki þótt óleyfilegt né ómögulegt að vinna bug á hættu- legum, smitnæmum sjúkdómum, enda alkunnugt hve mikið hefir áunnizt á því sviði á þeím fjöru- tíu árum, sem liðin eru síðan salvarsanið komst í notkun. En jafnvel þótt Ehrlich hefði aldrei fundið upp salvarsanið, hefði frægð hans samt verið mik- il. Hann fekk Nóbelsverðlaunin 1908, áður en hann hafði fundið upp salvarsanið. Kenningar hans um ónæmisfræði höfðu reynzt grundvöllur svo margra og merkra vísindalegra rannsókna, þar á meðal Wassermanns-prófs- ins* fyrir syfilis, að hann átti þennan heiður skilið áður en hann fann salvarsanið. Auðvitað hefði hann fengið Nóbelsverð- laun í annað sinn fyrir að upp- götva salvarsanið, ef nokkur maður gæti fengið þau oftar en einu sinni. Emil von Behring gerðist ung- ur herlæknir og sem yfirlæknir í hernum var hann sendur 1888 til Hygiemsche Institut í Berlín, sem Robert Koch veitti forstöðu. Koch var þá löngu orðinn heims- frægur maður fyrir rannsóknir sínar á sviði bakteríufræðinnar. Hann hafði fundið og ræktað berklasýkilinn. Er Behring kom þangað var Koch að gera tilraun- ii sínar með að lækna berkla- veiki með túberkúlíni. Skömmu eftir að Behring fór til Berlínar sagði James Eisenberg, fyrrv. lærisveinn Kochs, einum stéttar- bróður sínum, M. von Gruber, frá þessum nýja manni, sem kominn væri sem aðstoðarlæknir til Kocks. Gruber segir þannig frá þessu: ,,í Berlín er nú stjarna í uppsiglingu. Hjá Koch er nú merkilegur maður, heryfirlæknir gegn næmum sjúkdómum og próf ar nú öll hugsanleg meðul og efni í þeim tilgangi. Hann er haldinn óhugnanlegu vinnuæði og sagt er að hann sé um leið smá munalega nákvæmur um alla hluti. Engmn í stofnuninni kemst undan áhrifum hans og allir bú- ast við einhverju óvenjulegu af honum. Sjálfur finnur hann óskaplega mikið til sín og er sinn eiginn spámaður. Nýlega sagði hann, hálft í hvoru í gamni: „Ég vænti þess að menn sýni mér virðingu, því að innan skamms verð ég voldugur og stórríkur maður. Ég hefi tekið mér fyrir hendur að lækna farsóttirnar og ég ætla mér að framkvæma það". En von Behring átti eftir að reka sig á hér sem oftar á æv- inni. Það þurfti meira en orð og ofsadugnað til þess að lækna far- sóttirnar. Og hann varð að hætta við margar tilraunir sínar, því að hann fann ekkert meðal sem gat drepið sýklana áður en það drap manninn sem þeir voru í. En hann gafst samt ekki upp. Og tveim árum eftir komu sína til Berlín gerði hann þá uppgötv- un, sem gerði nafn hans ódauð- legt. Þann 4. desember 1890 kom rit- gerð frá von Behring og sam- verkamanni hans, Japananum Kitasato, í Deutsche medizinische Wachenschrift, þar sem skýrt var frá því að unnt væri að gera dýr ónæm fyrir hinu ógurlega eitri barnaveikis- og stífkrampasýkla og að með því að flytja blóð úr slikum ónæmum dýrum yfir í önnur dýr, mætti gera þau ónæm fyrir sýklunum og eitri þeirra. Sýnt var fram á að mótefnin væru í blóvatni dýranna og að hægt væri að lækna sýkt dýr meS blóðvatninu. Einnig var sannað að slík mótefni væri ekki í blóði dýra yfirleitt, en að mótefnin mynduðust er sýklunum og eitri þeirra væri dælt í stígandi skömmtum í dýrin. Kanína hafði t. d. verið gerð svo rækilega ó- næm fyrir stífkrampa, að hún þoldi 50 sinnum hærri skammt af stífkrampasýklum heldur en önn- ur dýr, og tuttugu sinnum stærri skammt af eitri sýklanna. Sams- konar tilraunir höfðu verið gerð- ar á músum, ef ekki enn merki- legri, þyí að framleiddur hafði verið svo eitraður gróður af stíf- krampasýklum, að 1/10000 af honum nægði til þess að drepa mús innan tveggja daga. Einum teningssentimetra af þessu eitri var blandað saman við 5 tsm. af blóðvatni frá kanínunni, sem gerð hafði verið ónæm og blandan lát- in standa í sólarhring. Síðan var þessari blöndu, ásamt ofurlitlu af gróðri, sem nægt hefði til að drepa 300 mýs, dælt í 4 mýs, en einföldum banvænum skammti (1/10000) af stífkrampaeitri dælt í aðrar 4 mýs án nokkurs móteit- urs. Þær. dóu allar af stífkrampa innan 36 klt., en hinar lifðu og reyndust ónæmar framvegis. Þessi ritgerð vakti geysimikla athygli, því að hún bar þess merki að vel var til hennar vand- að. Behring var hér kominn inn á nýja briut til að lækna farsótt- ir og árangurinn fór langt fram úr djörfustu vonum hans. En hann var hygginn og fór sér hægt. Hann vildi ekki draga neinar ályktanir af dýratilraun- um sínum um að Iækna mætti menn eins og mýs. Fyrst að þrem árum liðnum, eftir að hafa unnið sleitulaust að því að framleiða sterkara blóðvatn í stærri dýrum og prófa það með öllu hugsan- legu móti, var hann tilbúinn til að afhenda heiminum serum gegn barnaveikinni. Það var fyrsta læknislyfið, sem bakteríu- fræðin gaf mönnunum. Það sló ekki aðeins á sjúkdómseinkennin, heldur læknaði beinlinis sjúk- dóminn, og það á svo áberandi. hátt, að menn höfðu aldrei áður upplifað neitt slíkt. Metchnikoff hafði kennt að I hvítu blóðkornin væri voldugasta . vörn líkamans gegn hvers kyns , sýklum. Behring hafði gert mikið af tilraunum með barnaveiki- og kólerusýkia, dælt þeim inn i s kviðarhol á naggrísum til að sjá hvað þyrfti til að drepa þá. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að í: blóðvatni úr ónæmu dýri væri móteitur, antitoxin, sem eyði- legði eitur sýklanna og væri því miklu meira virði til lækninga heldur en hvítu blóðkornin. Þessi niðurstaða varð lykillinn að ár- angri hans með blóðvatnslækn- ingar. Á stuttum tíma varð Behring heimsfrægur maður og rigndi yfir hann heiðursmerkjum og • vegtyllum hvaðanæva að. Hitt var meira virði fyrir hann, að ríkisstjórn hans gaf honum tak- markalaust næði tíl að vinna og nóg fé til framkvæmda og starfa. Rannsóknir Behrings á stíf- krampa voru mjög merkilegar og iögðu grundvöllinn undir seinni tíma varnir gegn þeim ægilega sjúkdómi. En honum tókst ekki . að lækna hann með blóðvatni eins og barnaveikina. Hann fann sjálfur ástæðuna, en hún er sú, að þegar eitrið hefir náð að< bindast taugafrumunum, kemst blóðvatnið ekki að því og getur ekki losað það. Hann vann einnig mikið að berklaveikisrannsóknum, og komst þar í andstöðu við Koch, aðallega út af nautaberklum og framleiddi „bovovakzin" úr lif- andi mannaberklum til þess að vernda kálfa fyrir berklaveiki. Sú aðferð gafst ekki vel og varð það honum mikið áfall er sýnt var fram á að nautaberklarnir gætu lifað lengi í nautgripunum og jafnvel orðið hættulegir þeim sem drykkju mjólk úr þeim seinna meir. Ef hann hefði farið hina leið- ina, og framleitt lifandi, veikl- aða nautaberkla til þess að vernda menn fyrir berklaveiki, eins og Celmette og Guerin gerðu aldarfjórðungi seinna, hefði frægð hans orðið meiri á þvi sviði. Eins og mörgum mönnum sem mikið gera, mistókst honum margt. En afrekin gnæfa hátt upp úr öllum mistökum, sem urðu honum, eins og öðrum, dýrmæt reynsla og hvatning til nýrra dáða. Berklaveikin átti eftir að reynast fleirum örðug, og þótt Robert Koch fyndi berklasýkil- inn og ræktaði hann, reyndist lækning hennar honum líka of- viða, svo að hann varð að flýja land út af lækningatilraunum. sínum. Afrek Behrings að lækna barna- veikina eru með þeim mestu, sem nokkurntíma hefir verið unnið á sviði læknisfræðinnar. Við, sem nú lifum, höfum litla hugmynd um hve ógurlegur vágestur barna veikin var. Hún var ægilegur morðingi, sem heimsótti barna- heimili og drap börnin hvert af öðru á örstuttum tíma. Hér á landi gerði hún ægilegan usla. Algengt var að fólk sem átti börn missti meiri hluta þeirra á einni til tveim vikum. Þeir sem áttu 6^—7 börn áttu eitt eða jafnvel ekkert eftir þegar vikan var lið- in frá því að barnaveiki hafði komið upp á heimilinu. Menn geta því ímyndað sér með hve miklum fögnuði seruni Behrings var tekið. Hér á landi vissi hvert mannsbarn fýrir alda'mótin hvað serum var, því að þáð var uiidra- lyfið, sem gat læknað barnaveiki. Behring varð fyrstur allra Frh. á bls. 11.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.