Morgunblaðið - 10.11.1954, Side 6

6
MORGUNBLAÐIÐ
Miðvikudagur 10. nóv. 1954 *
TÆKIFÆRISKALP!
í dag og næstu daga fást
KJÓLAR
með mjög miklum afslætti
*íJelclur h.p. Laugaveg 116
NÆLON: Nýung:
BLÚNDUR PLÍSERAÐ
LEGGINGAR EFNI í
BÖND PILS
fyrir blússur, Verð frá kr. 66,00
nærföt meterinn
barnaföt o. fl.
Ueldur b.p. Lf.
Laugaveg 116 Laugaveg 116
Nýtt úrval af Ný sending:
þýzkum
BLÚSSUM HATTAR
allar stærðir
ddeldur h.p. ddeldur h.p.
Austurstræti 6 Laugaveg 116
NÝ SENDING:
GLIJGGAT JALDAEFIMI
Bankastræti 7
Franskar og þýzkar
MODEL KÁPLR
OG DRAGTIR
teknar upp í dag
Laugaveg 116
Þýzk, ensk og amerísk
PILS
nýkomin
Laugaveg 116
Austurstræti 6
BRENNU-NJALS SAGA
Einar Ól. Sveinsson gaf út
Hið íslenzka fornritafélag.
Reykjavík MCMLIV.
GÓÐ TÍÐINDI eru það jafnan,
þá er spyrst útkoma nýs bindis
af fornritum vorum á vegum
Hins íslenzka fornritafélags. Frá
því er félagið hóf starfsemi sína
með útgáfú Egils sögu Skalla-
Grímssonar árið 1933 og til þessa
dags, hafa komið út að forlagi
þess 13 bindi, 10 bindi af íslend-
inga sögum og Heimskringla í
þremur bindum. Eru nú allar
hinar merkustu íslendinga sögur
komnar út í safni þessu að und-
an skildum íslendingabók og
Landnámu (I. bindi) og Eyfirð-
inga sögum (IX. bindi), sem eru
nú í undirbúningi. Hefir forn-
ritafélagið þegar unnið merki-
legt nytjastarf, sem lengi mun
að búið, því að það hefir frá upp-
hafi sett markið hátt um allan
frágang og útgerð ritanna jafnt
ytra sem innra. Er nú útgáfa
þessi, sem öll er unnin af íslenzk-
um fræðimönnum, fyrir löngu
viðurkennd bæði heima og er-
lendis sem undirstöðuútgáfa við
nám og rannsóknir lærðra sem
leikra. Þennan árangur ber að
vísu að þakka þeim mönnum öll-
um, sem að útgáfunni hafa unn-
ið, en þó alveg sérstaklega hin-
um ötula og ótrauða forgöngu-
manni félagsins og forseta þess
frá öndverðu, Jóni hæstaréttar-
dómara Ásbjörnssyni, og próf.
Sigurði Nordal, sem hafði á
hendi ritstjórn útgáfunnar og
fræðilega umsjá með henni allt
til þess, er hann gerðist sendi-
herra í Kaupmannahöfn. En nú
hefir próf. Einar Ól. Sveinsson
tekið við ritstjórn útgáfunnar,
enda að kalla má sjálfkjörinn til
þess starfa.
Fyrir nokkrum dögum kom á
markaðinn nýtt bindi í safni
fornritafélagsins, íslenzk fornrit
XII. bindi, en það er Brennu-
Njáls saga, gefin út af próf.
Einari Ól. Sveinssyni. Hún er,
eins og kunnugt er, miklu mest
allra íslendinga sagna, og er
bindi þetta því að vonum stærst
allra í safninu, formáli útgefanda
163 blaðsíður, en texti með skýr-
ingum, viðbæti (vísnaauka),
ættaskrám, nafnaskrá o. fl. alls
516 blaðsíður. Auk þess eru í
bindinu 12 sérstök myndablöð og
tveir uppdrættir, annar af Rang-
árþingi, hinn af Suðurlandi.
Engum lesanda þessarar útgáfu
fær dulizt jþegar við lauslega at-
hugun, hvílík feikna vinna er
lögð í þetta verk Um Njálu hefir
verið meirti ritað en nokkra aðra
íslendinga1 sögu, flest atriði sög-
unnar rædd frá ýmsum hliðum
og skoðani'r á þeim verið margar
og sundurleitar eins og höfund-
arnir. Allt þetta hefir útgefandi
orðið að kynna sér og hafa á
valdi sínu, velja það, sem nýtilegt
var, og hafna hinu, er hann mynd
aði sér sjálfur skoðanir á þeim
sömu viðfangsefnum. Prófessor
Einar Ól. Sveinsson var eigi
heldur neitt barn í Njálufræðum,
er hann hóf að vinna að útgáf-
unni. Sagán hafði verið sérgrein
hans í tvo áratugi, og tvær bæk-
ur hafði hann birt um hana,
doktorsrit sitt Um Njá;u 1933,
og bókina Á Njálsbúð 1943.
Vegna víðtækrar þekkingar sinn-
ar á þessu efni kom ey;i annar
til greina en hann til að gefa
söguna út fyrir fornritafélagið.
En þá er hann hafði tekið að
sér það verk <mrð þröskuldur á
vegi, torfæra, sem ekki mátti
sneiða hjá heldur varð að stíga
yfir, en það var gagnger rann-
sókn á öllum handritum sögunn-
ar, sem máli skiptu. Þessa tor-
færu lét Einar ekki aftra sér,
heldur lagði i hina eljunfreku
rannsókn og hætti ekki fyrr en
markinu var náð. Niðurstöður
sínar birti hann í þriðja riti sínu
um Njálu, Studies in the manus-
cript tradition öf'Njálssaga 1953,
og í ritgerð um sama efni í Skírni
1952. Ég veik að því áður, að
lesendum gæti ekki dulizt, jafn-
vel við lauslega athugun, hvílík
feikna vinna lægi útgáfunni að
baki. Og þó leynir verkið alls
staðar á sér. Handrítarannsóknin
ein væri nóg til að réttlæta áður-
nefnd ummæli, en þó er hún að-
eins einn þáttur verksins, að vísu
næsta veigamikill og tímafrekur.
Mörg voru hornin önnur, sem í
varð að líta, og bera bæði for-
máli og textaskýringar ljósast
vitni um það. í stuttu máli sagt
er útgáfan árangur eða summa
summarum af áratuga rannsókn-
um próf. Einars á þessu efnis-
mikla og stórbrotna söguriti,
itrekaðri umhugsun um það og
sterkri innlífun í það.
í formálanum, sem skiptist í
12 greinar, tekur útgefandi til
meðferðar viðfangsefni og vanda
mál sögunnar. Örstutt yfirlit,
sem hér fer á eftir, gefur ofur-
litla hugmynd um fjölbreytni
þeirra. Tvær fyrstu greinarnar,
sem kenndar eru við Njál og
Gunnar að Hlíðarenda, fjalla um
söguminjar og staðhætti á Berg-
þórshvoli, fomleifagröft þar,
fornar heimildir um Njál og
Njálsbrennu, Gunnar og víga-
ferli hans, líallgerði, konu hans,
og fall hans, söguna um hár Hall-
gerðar, afturhvarf Gunnars o. fl.
Niðurstaða útgefanda af athug-
unum hans á þessu efni er sú,
að nokkrir af stóratburðum sög-
unnar hafi gerzt, af ‘ þeim hafi
síðan gengið sagnir og eitthvað af
þeim sögnum hafi höfundur sög-
unnar þekkt og notað. í þriðju
grein er rætt um ritaðar heimild-
ir eða eldri sögur, sem Njálu-
höfundur hafi þekkt og sumpart
stuðzt við. Eru þau rit allmörg,
sum vafalaus, önnur vafasöm.
Þar ræðir útgefandi einnig um
þær kenningar, sem mjög voru
uppi framan af þessari öld, að
Njálu væri steypt saman úr tveim
eldri sögum. Hafnar útgefandi
algerlega þeirri skoðun og færir
fyrir því rök, sem virðast óyggj-
andi. í fjórðu grein er rætt um
tímatal sögunnar. Er þar sýnt
fram á, að höfundur hafi látið
sig nákvæmt tímatal litlu skipta,
en hins vegar hafi listaverkið
átt hug hans allan. í fimmtu
grein ber útgefandi saman Njálu
og aðrar sögur og bendir á atriði,
er hún hafi þegið eða haft til
fyrirmyndar. Kemst útgefandi
m. a. svo að orði: „Höfundurinn
hefur farið víða og þekkt sögu-
ritara og bókmenntir samtíðar-
innar. Hann les sögu á einum
stað, hann heyrir sögu lesna á
öðrum stað. Atriði úr þeim varð-
veitast í huga hans, sjálfsagt oft-
ast án þess hann hugsi út í það,
jafnvel orð og setningar loða í
minni hans, eins og ég ætla títt
um marga ritsnjalla menn. Mjög
fátt af þeim sögum, sem hann
hefur lesið eða heyrt, hefur hann
við höndina, þegar hann skrifar“.
í þremur næstu greinum ræðir
útgefandi um aldur sögunnar,
staðfræði hennar og líkur fyrir
því, hvar hún sé rituð, og skýrir
frá leit manna fyrr og síðar að
höfundi hennar. Um aldur sög-
unnar kemst hann að þeirri nið-
urstöðu, að hún sé rituð um eða
litlu eftir 1280. Ekki varpar hann
beinlínis fram tilgátu um það,
hvar sagan sé rituð, en niður-
staða hans á athugun staðfræð-
innar er sú, að á svæðinu frá
SeU j alandsmúla til Lónsheiðar,
þ. e. í Skaftafellssýslu sé stað-
háttum alls staðar rétt lýst, en
hins vegar sé þekking höfundar
allmjög takmörkuð í þessu efni
t. d. í Rangárþingi, á sjálfum
sögustöðunum. Um þetta hefir
verið margt ritað og mikið deilt.
Þá ræðir um höfund sögunnar,
og getur útgefandi þar um til-
gátur, sem fram hafa komið um
höfund Njálu. Telst mér til, að
liun hafi verið eignuð 8 nafn-
greindum mönnum. Kunnust og
mest rökstudd er tilgáta Barða
Guðmundssonar, að Þorvarður
Þórarinsson sé höfundur sögunn-
ar. Þeirri skoðun hafnar útgef-
andi af þrennum ástæðum: Þor-
varður hafi verið miklu kunn-
ugri í Rangárþingi en ætla megi
um höfund Njálu, hann hafi og
verið kunnugur í Noregi, en
Njáluhöfundur hafi verið þar ó-
kunnugur og sennilega aldrei
komið þangað og loks hafi Þor-
varður hlotið að vera miklu bet-
ur að sér í lögum en Njáluhöf-
undur reynist vera. Ég skal ekki
leggja dóm á þetta mál hér, enda
ekki rúm til að ræða það frekara.
Ég vil aðeins benda á, að það
er að vísu erfitt að sanna, að
Þorvarður Þórarinsson hafi skrif-
að Njálu, en það er líka erfitt
að sanna, að hann hafi ekki gert
það. Til þéss verks virðist hann
hafa margt til brunns að bera.
í níundu, tíundu og elleftu grein
ræðir um samtíma höfundar, list
hans og lífsskoðanir, og er þar
margt vel sagt og skarplega at-
hugað. Tólfta og síðasta greinin
fjallar um handrit sögunnar og
útgáfuna.
Formálinn er í rauninni fjórða
rit próf. Einars um Njálu og víð-
tækast þeirra rita hans að efni
til. Þar eru flest rannsóknarefni
sögunnar tekin til meðferðar og
þeim gerð skil. 1 dómum útgef-
anda gætir alls staðar hófsemi
og yfirleitt mikillar varfærni,
enda margt í óvissu í þessum efn-
um. En það má af öllu sjá, að
útgefandi vinnur verk sitt af ást
og virðingu fyrir hinum forna
snillingi.
í textaskýringunum ræðir út-
gefandi um ýmis atriði, sem ekki
er helgað sérstakt rúm í formála,
svo sem menningarsögu, mann-
fræði Njálu, lögfræði hennar og
fleira. Þar eru og tilfærðir fjölda
margir mismunandi leshættir úr
handritum sögunnar. Skýring-
arnar eru, sem vænta má, grein-
argóðar og stórfróðlegar. Vel
þykir mér, að útgefandi hefir
valið nafnmyndina Löðmundur,
en ekki Loðmundur (sbr bls. 69
neðanm.). Löðmundur hefir hald-
izt í framburði í Rangárþingi
fram á þennan dag á fjalli miklu
á Landmannaafrétti, er svo heit-
ir. Ég held eflaust, að forliður
nafnsins sé samstofna við að laða:
bjóða og löð: boð o. s. frv. Loð-
mundur held ég sé misheppnuð
skýringartilraun. í sumum hand-
ritum X-flokksins, sem svo er
nefndur, eru alls 30 vísur, sem
eru ekki í handritum hinna flokk
anna. Allar þær Vísur eru prent-
aðar í viðauka, enda má telja
víst, að þær hafi ekki staðið í
frumtexta sögunnar. Þess þarf
ekki að geta, að útgefandi hefir
lagt sig mjög í líma til að finna
alls staðar frumtexta sögunnar
svo sem auðið er, og fyrir þá sök
réðst hann í hina erfiðissömu
handritarannsókn. Ég efast ekki
um, að sá Njálutexti, sem útgáf-
an hefir að geyma, standi í fjöl-
mörgum greinum nær texta höf-
undar en texti eldri útgáfna. Það
er einn höfuðkostur hinnar nýju
útgáfu og höfuðstyrkur hennar.
Öll ytri gerð bindisins er hin
prýðilegasta að vanda, m. a. hef-
ir prentun mynda og korta tekizt
einkar vej. Þökk sé fornritafélag-
inu og þökk og heiður próf.
Einari Ól. Sveinssyni fyrir unn-
ið afrek.
Guðni Jónsson.
Hvað kostar undlr bréfin?
Einföld flugpóstbréf (20 gr.) >
UanmorK, Noregur, övipjóð xr,
2,05; Finnland kr. 2,o0; Engiano
og N.-Irland kr. 2,45; Austurrlki,
pýzkaland, Frakkland og Sviss xr.
8,00; Rússland, ítaiia, Spánn og
Júgóslavía kr. 3,25. — Bandaríkin
(10 gr.) kr.I 3,15; Canada (10 gr.)
xr. 3,35. — Sjópóstur til Noröur-
landa (20 gr.) kr. 1,25 og til ann.
arra landa kr. 1,76.